Coğrafi işaretli ürün · Hakkâri
Hakkâri’de kemikli koyun eti, küçük kıymalı bulgur köfteleri, pirinç, nohut, kuru üzüm ve cevizle hazırlanan yemek özel sofralarda yer alır. Sumak tanelerinin ekşiliği üzümün tatlılığıyla birleşir; uzun hazırlık gerektiren yemek sıcak sunulur.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Hakkâri Kıris nedir?
Sicil kaydı: “Hakkâri Kıris; kemikli koyun eti, kıymalı bulgur köfteleri, pirinç, nohut, kuru üzüm, ceviz ve sumakla hazırlanan geleneksel yemektir. Üzümün tatlılığı ile sumağın ekşiliği aynı tabakta birleşir.”
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Et ve küçük bulgur köfteleri
Sicil kaydı: “Yağsız kıyma ince köftelik bulgur, salça ve baharatlarla yoğrulup küçük misketler hâlinde şekillendirilir. Kemikli koyun eti ayrı ön haşlama görür; kazana katılma aşaması için teyit kaydı açıktır.”
Sumak taneleri ve kuru üzüm
Sicil kaydı: “Pirinç, nohut, kuru üzüm ve ceviz ön hazırlıktan sonra birleştirilir. Sumak taneleri son aşamada kullanılır; ilk sumak suyu yemeğe katılmaz.”
Sicil belgesinde üretim nasıl anlatılır?
Aşağıdaki bilgiler sicil belgesindeki kayıtları aktarır. Yıldızlı açıklamalarda belirtilen miktar, ölçü veya anlatım farkları açıklığa kavuşmamıştır; bu kayıtlardan doğrulanmış bir uygulama reçetesi ya da kesin bir teknik ölçüt çıkarılamamaktadır.
Sicil kaydı: yüz kişilik reçete
Sicil kaydı: “Tarif 100 kişi içindir. Malzemeler”
Sicil kaydı: malzemeler ve ölçüler
- 1 kilo tane sumak
- 1 kilo kırık pirinç
- 3 kilo nohut
- 4 kilo çekirdekli kuru üzüm
- 4 kilo ceviz içi
- 6 kilo kuru soğan
- 1 kilo domates salçası
- 5 kilo yağsız kıyma
- 20 kilo kemikli koyun eti
- 0,5 kilo ince köftelik bulgur
- 2 su bardağı sıvı ayçiçek yağı
- 150 gram karabiber
- 150 gram pul biber
- 1,5 yemek kaşığı tuz
- 3 litre ılık su 2
Sicil kaydı: köftelerin hazırlanışı
Sicil kaydı: “Yağsız kıyma büyükçe bir yoğurma kabına alınır. Köftelik ince bulgur eklenir. 1 yemek kaşığı domates salçası, karabiber, kırmızı pul biber ve bir tutam göz kararı tuz ilave edilir. Köfte harcı iyice yoğrulur. Kıvam aldıktan sonra ufak misketler şeklinde yuvarlanır, bir tepside bekletilir.”
Sicil kaydı: kaynatma işlemi
Sicil kaydı: “Pirinç, nohut, kuru üzüm, ceviz içi, kemikli et ve sumak ayrı ayrı tencerelerde kaynatılır. Bir tarafta süzülerek bekletilir. Büyükçe bir kazan orta ateşte ocağa konulur. Sıvı ayçiçeği yağı ilave edilir.”
Sicil kaydı: kavurma işlemi
Sicil kaydı: “Kuru soğan küçük parçalar halinde doğranarak sıvı yağda kavrulur. Kalan domates salçası eklenir. İçine daha önce haşlanarak pişirip bir kenarda beklemeye alınan pirinç, nohut, kuru üzüm, ceviz içi ilave edilir.* Tepside daha önce hazırlanıp bekletilen misket köfteler ilave edilir. Hafifçe karıştırılarak ılık su ilave edilir.”
* Sicil belgesindeki açıklamaya göre yüz kişilik listede 20 kg kemikli koyun eti vardır ve ön hazırlıkta haşlanır. Ana kazana ekleme aşamasında pirinç, nohut, üzüm, ceviz ve köfteler sayılır; kemikli etin katılma zamanı belirtilmez. Belgedeki bu eksiklik veya uyuşmazlığın tescil ettiren ya da TÜRKPATENT tarafından açıklığa kavuşturulması gerekmektedir.
Sicil kaydı: sumak aşaması
Sicil kaydı: “Kısık ateşte 45 dakika kaynatılır.”
Sicil kaydı: “Yemek kısık ateşte pişerken tane sumaklar yemeğe eklemeden 5 dakika önce ılık suya bırakılır.”
Sicil kaydı: “Daha sonra süzülerek kenara alınır.”
Sicil kaydı: “Sumağın ilk suyu yemeğin rengini ve tadını bozacağı için kullanılmaz.”
Sicil kaydı: “Süzülen sumak taneleri kullanılır.”
Sicil kaydı: “Kazanda kısık ateşte 45 dakikadır kaynamakta olan yemeğe süzülen sumak taneleri eklenir.”
Sicil kaydı: “5 dakika daha pişirilir.”
Sicil kaydı: “Son pişirme aşamasının ardından yemek ateşten alınır.”
Yöresiyle bağı nedir?
Ürün Hakkâri ilinde yetişen koyun eti ve söz konusu etten çekilen kıyma ile hazırlanmakta, Hakkâri’de yetişen üzüm ve ceviz ile pişirilmektedir.
Hakkâri Kıris, Hakkâri ili ve ilçeleriyle özdeşleşmiş bir yemektir.
Nasıl sunulur ve tüketilir?
Hakkâri Kıris yemeğine kendine has tadını veren, sumaktan gelen ekşilik ile üzümden gelen tatlılığın et ile aynı servis tabağında buluşmasıdır. Sıcak servis edilerek tabaklarda sunum yapılır. Tercihe göre yanında dilimlenmiş kuru soğan ile de servis yapılabilir.
Geçmişi ve yöredeki yeri
Sicil, Hakkâri’de geçmişte tarım ve hayvancılığa dayanan yaşamı; et, bulgur ve Şemdinli–Çukurca yöresinde yetişen pirincin beslenmedeki yeriyle birlikte anlatır. Yaz aylarında yaylada yaşama geleneği nedeniyle düğünlerin çoğunlukla sonbahar ve kış aylarında yapıldığını belirtir.
Sicilde aktarılan bir söylenceye göre Kıris, Hakkâri’de yaşanan bir kıtlık döneminde elde kalan malzemelerin bir araya getirilip pişirilmesiyle ortaya çıkmıştır. Bu anlatı, kesin bir köken tarihi olarak değerlendirilmez.
Sicilde Kıris yemeğinin Hakkâri mutfağındaki geçmişi 150–200 yıl olarak ifade edilir. Bu süre belgedeki tarih anlatımıdır; günümüze göre yeniden hesaplanmış bir yaş değildir.
Tescil ve denetim bilgileri
Coğrafi işaret tek başına veya marka ile birlikte kullanılabilir.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
288 tescil numaralı Hakkâri Kıris mahreç işareti olarak 19 Aralık 2017 tarihinde tescil edilmiştir.
Sicildeki denetim düzeni
Hakkâri Kırisin tescilde belirtilen malzemelerle ve üretim yöntemine uygun olarak üretilmesi, işlenmesi, pazarlanması ayrıca coğrafi işaretin kullanımı denetim merci tarafından denetlenecektir. Denetim merci; Hakkâri Aşçılar ve Pastacılar Derneği’nden 1 uzman, Hakkâri Ticaret ve Sanayi Odası’ndan 1 uzman, Hakkâri Belediyesi’nden 1 uzman, Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı’ndan 1 uzman ve Hakkâri Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü’nden 1 uzmanın katılımıyla oluşur.
Denetimler yılda bir kere yapılarak raporlanacaktır.
Denetim merci, şikâyet üzerine veya gerekli görülen hallerde ayrıca denetim yapabilir. Denetim merci, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim merci hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
