Coğrafi işaretli ürün · Adana
Adana’da erkeklerce giyilen, uçkurlu ve peyik parçalı düşük ağlı geleneksel şalvardır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Adana Şalvarı nedir?
Adana Şalvarı, Adana ilinde erkekler tarafından giyilen; beli uçkurlu, ağı düşük ve peyik parçalı bir şalvardır. Belden aşağı ayak bileğine kadar bacakları örter.
Ürünün düşük ağını oluşturan peyik parçaları şalvara bolluk kazandırır. Coğrafi sınırda Adana Şalvarı “kara don” adıyla da anılır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Peyikli ve düşük ağlı yapı
Peyik, ek parça anlamına gelir ve şalvarın parçalı modelini kurar. Adana Şalvarında peyik, diz hattı hizasında veya diz hattının 5–10 cm altında biter.
Uçkur ve don bağı
Bel uçkuru, şalvarın belden kaymasını önlemek için bel kısmına içten geçirilip önünde bağlanan ince, uzun pamuklu ip dokumasıdır. Uçkur 1–1,30 cm eninde ve 1–1,5 m boyunda olur; coğrafi sınırda “don bağı” diye adlandırılır.
Koyu renkli kumaş seçimi
Şalvarın üretiminde siyah, füme ve lacivert gibi koyu renkli pamuklu veya poliviskon kumaşlar kullanılır. Şalvar boyu ayak bileklerindedir.
Beden kalıpları
Farklı vücut tipleri için dört ayrı şalvar kalıbı bulunur. Kalıplar arasındaki fark, ön ve arka bedenin yan boy uzunluğu ile ön ve arka peyiğin en ve yan boy uzunluğundan kaynaklanır; bel genişliği ise uçkurla ayarlanabildiği için sabittir.
Tablo-1. Adana Şalvarı için beden ölçüleri
Tabloyu görüntüle · 4 kayıt
| Ön/Arka Beden Yan Boy Uzunluğu | Ön/Arka Peyik En Uzunluğu | Ön/Arka Peyik Yan Boy Uzunluğu | |
|---|---|---|---|
| 1 Nolu Kalıp | 100 cm | 32 cm | 61 cm |
| 2 Nolu Kalıp | 100 cm | 36 cm | 65 cm |
| 3 Nolu Kalıp | 102 cm | 32 cm | 65 cm |
| 4 Nolu Kalıp | 105 cm | 34 cm | 72 cm |
Üretim nasıl yapılır?
Kalıbın belirlenmesi ve kumaşın kesimi
Adana Şalvarında pratik dikiş tekniği kullanılır ve beden için en önemli ölçü yan boydur. Yan boy, belin yan hizasından ayak topuğuna kadar alınır; yan boyu 100–105 cm olan bir kişide peyik ölçüsü 61–72 cm arasındadır.
Dikimde toplam 4 m kumaş kullanılır; seçilen kalıp, katı sabunla doğrudan kumaşa çizilir ve makasla kesilir. Kumaşın 2 m’si ön ve arka beden, 1,5 m’si iki ön peyik, kalan 0,5 m’si bir arka peyik için ayrılır; kumaş böylece beş parçaya bölünür.
Peyiklerin ve bedenin birleştirilmesi
Ağ için ayrılan üç peyiğin ikisi, belin 32–36 cm aşağısında paçaların arasına yerleştirilerek dikilir. Kalan peyik, birleşmiş iki ön peyiğin ortasına şalvarın içinde kalacak biçimde konur ve üzerinden dikilir.
Bel kısmı, uçkurun geçirilebileceği boşluk bırakılarak dikilir ve işlem sonunda don bağı belden geçirilir. Sağ ve sol yana, belin yaklaşık 3–4 cm altına birer fleto cep yapılır; parçalar sanayi tipi dikiş makinesi veya overlok makinesiyle birleştirilir.
Tırlık ipinin hazırlanması ve renklendirilmesi
Don bağı, tırlık denilen pamuklu iplikten dokunur; tırlık ipinin atkısı ve çözgüsü de pamukludur. Don bağı düz krem rengi ya da karaboya sarısı olabilir.
Karaboya sarısı için uygulanabilen doğal boyama yönteminde kazan 10–15 litre suyla doldurulur ve odun ateşinde kaynatılır. Su kaynadığında 1–1,5 kg nar kabuğu ile tırlık ipleri kazana konur; karışım tahta kürekle sık sık karıştırılarak odun ateşinde 2–3 saat kaynatılır.
Kaynatmanın ardından tırlık ipleri nar kabuğu-su karışımında 2–3 gün bekletilir ve nar kabukları elle ayıklanır. İpler tokuşlanarak zibil içine gömülür ve birkaç gün kurumaya bırakılır; ardından açık havada güneşte 1–2 gün dinlendirilerek yumak hâline getirilir.
Don bağının çözgü ve dokuması
Don bağı, dizler arasında gerilen çözgü iplikleri üzerinde dal parçaları kullanılarak geleneksel yöntemle dokunur. Çözgü, araları 3–4 m ayarlanabilen iki çivi veya kapı kolu üzerinde hazırlanabilir ve istenen dokuma enine göre 30–40 telden oluşabilir.
Çözgü iplikleri iki çivi çevresinde dolanarak hazırlanır; çözüm tamamlanınca iplerin uçları kesilir, yumaklardan ayrılır ve birbirine bağlanır. Çözgü telleri dal parçasına karşıt yönlerde sarılır; pamuklu iple gücü bağlanır ve iplikler arasına 5–6 cm uzunluğunda ince bir dal parçası yerleştirilip düğümlenir.
Dokuma, oturan kişinin dizleri çevresinde gerilen çözgü üzerinde yürütülür. Iygı adı verilen atkı ipi, gücü tahtasının üstündeki ipliklerin arasından ve tahtanın kaldırılmasıyla oluşan çaprazlıktan geçirilir; her sırada ahşap ya da metal çubukla sıkıştırılır.
Çözgünün sonuna gelindiğinde iki uçta kalan iplikler ikiye ayrılır, küçük saç örgüsü yapılarak bağlanır. Atkı, kumaştaki iki iplik sisteminden enine uzanan iplikleri tanımlar ve çözgü iplikleriyle dik açı oluşturur.
Adana iliyle bağı nedir?
Üretimin Adana ili içinde yapılması
Adana Şalvarının coğrafi sınırı Adana ilidir. Ürünün coğrafi sınırla ün bağı bulunduğundan, tüm üretim aşamalarının Adana ili içinde gerçekleştirilmesi gerekir.
Şalvarın coğrafi sınırda köklü bir geçmişi olduğu, yerel gelenekler ve ekonomi içinde önemli bir yer taşıdığı belirtilir. Ürünün sözlü kültürde şarkılar, türküler ve beyitlerde yer alması da Adana ile ün ilişkisini destekleyen unsurlardandır.
Tarih ve yöresel önem
Tarım emeğinden günlük giysiye
Adana Şalvarı, Adana ilinde uzun yıllardır kullanılmaktadır. İlk olarak tarımla uğraşan kişilerce giyilmeye başlamış; daha sonra bayram, düğün ve kına gibi özel günlerde, yöresel halk oyunlarında ve günlük giysi olarak kullanılmaya devam etmiştir.
Sözlü kültürdeki yeri
Adana Şalvarı, coğrafi sınırın gelenekleri içinde yer alan bir giyim unsurudur. Şarkılar, türküler ve beyitler gibi sözlü unsurlarda anılması, ürünün yerel kültürel sürekliliğine işaret eder.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil durumu
Adana Şalvarı, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 25 Ağustos 2021 tarihinden itibaren korunmak üzere 17 Nisan 2024 tarihinde 1576 numarayla mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Tescil ettiren Yüreğir Ziraat Odasıdır.
İşaretleme ve denetim
Adana Şalvarı ibaresi ile mahreç işareti amblemi ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Bu kullanımın ürün ya da ambalaj üzerinde mümkün olmadığı durumlarda ibare ve amblem, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler, Yüreğir Ziraat Odasının koordinatörlüğünde; Yüreğir Ziraat Odası, Adana Valiliği ve Çukurova Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Tekstil ve Moda Tasarım Bölümünden birer uzmanla oluşan üç kişilik denetim mercii tarafından yılda bir kez yapılır. Gerekli görülen durumlarda ve şikâyet hâlinde denetim her zaman gerçekleştirilebilir.
Denetimde malzemelerin, üretim metodunun, ürünü oluşturan unsurların ve nihai ürün özelliklerinin uygunluğu ile ibare ve amblem kullanımının uygunluğu incelenir. Denetim mercii, denetim sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden faydalanabilir veya hizmet satın alabilir; tescil ettiren ise hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.