Adana Şalvarı

Çözgü tellerini sarma ve gücü bağlama

Çözgü tellerinden biri dal parçasının etrafında önden arkaya doğru sarılırken diğeri tam tersi yönde arkadan öne doğru sarılır. Tüm çözgü ipleri dal parçası etrafında sarıldıktan sonra pamuklu bir ip yardımıyla gücü bağlama işlemi yapılır. Gücü bağlamada kullanılacak iplik, bu dal parçasının altından geçen ipliklerin etrafından dolanarak yapan kişinin işaret parmağı üzerinde dolanır.

Kalıp seçimi ve kumaş kesimi

Adana Şalvarında pratik dikiş tekniği kullanılır. Farklı vücut tiplerine göre 4 ayrı şalvar kalıbı bulunur. Şalvardaki bel genişliği, uçkur (don bağı) ile ayarlanabildiği için kişi ölçülerinde en çok “yan boy” ölçüsü önemlidir. Yan boy ölçüsü, insan belinin yan hizasından ayak topuğuna kadar alınan ölçüdür. Dikiminde toplam 4 m kumaş kullanılır. Dikilmek istenen şalvar kalıbı doğrudan kumaş üzerine katı sabun ile çizilir ve makas ile kesilir.

Kumaşın 2 m’si ön ve arka beden için 1,5 m’si 2 adet ön peyik için ve kalan 0,5 m’si 1 adet arka peyik için kesilir ve böylece kumaş toplam beş parçaya ayrılır. Makas ile kesilen kumaşın iki parçası ön/arka beden için kullanılırken diğer üç parçası peyik olarak kullanılır. Ağ kısmı için kesilen 3 parça peyiğin ikisi belin 32–36 cm aşağısında paçaların arasına yerleştirilerek dikilir.

Peyiklerin dikimi ve uçkur kanalı

Kalan 1 peyik ise şalvar içinde kalacak şekilde birleşmiş iki adet ön peyiğin ortasına yerleştirilerek üzerinden dikilir. Şalvar, beline uçkurun (don bağının) geçeceği kadar boşluk bırakılarak dikilir ve dikim sonunda beline uçkur (don bağı) geçirilir. Şalvarın sağ ve sol yanına belin yaklaşık 3–4 cm altına birer adet fleto (parça ilik) cep yapılır. Şalvarın parçaları birbirine sanayi tipi dikiş makinesi veya overlok makinesi kullanılarak birleştirilir.

Şalvar boyu ayak bileklerindedir. Yan boy ölçüsü 100–105 cm olan bir kişinin peyik ölçüsü 61–72 cm arasındadır.

Dört kalıbın beden ölçüleri

İnsan belinin yan hizasından peyik ucuna kadar alınan ölçüdür. Adana Şalvarı için beden ölçülerine (S-M-L-XL) göre 4 ayrı kalıp bulunur. Kalıplar arasındaki fark ön/arka beden yan boy uzunluğu ile ön/arka peyik en ve yan boy uzunluğundan kaynaklanır. Kalıpların bel genişliği uçkur (don bağı) ile ayarlanabildiği için şalvarların bel genişliği (eni) sabittir.

Dört beden kalıbının yan boy, peyik eni ve peyik yan boy ölçüleri aşağıdaki beden çizelgesinde verilir.

Diğer kalıplar da beden tablosundaki ölçülere göre ayarlanır.

Don bağı ipliği ve nar kabuğu boyası

Şalvarın belden kaymasını önlemek için bel kısmına içten geçirilip önünde bağlanarak kullanılan 1–1,30 cm eninde 1–1,5 m boyunca ince uzun pamuklu iplerden oluşan dokumadır. Coğrafi sınırda “don bağı” ismiyle anılır. Don bağı, tırlık denen pamuklu iplikten dokunur. Tırlık ipinin ıygısı ve çözgüsü pamuklu iptir. Don bağı düz krem renginde veya karaboya sarısı renginde olabilir.

Don bağının karaboya sarısı (sarı renk tonu) renginde renklendirilmesi doğal boyacılık yöntemi ile yapılabilir. Bu yöntemde; kazan 10–15 litrelik su ile doldurulur ve odun ateşinde kaynamaya bırakılır. Su kaynamaya başladığında kazan içine 1–1,5 kg’lık nar kabuğu ile tırlık ipleri birlikte bırakılır. Kazan tahta kürekle sık sık karıştırılır ve odun ateşinde 2–3 saat kaynatılır. Bu süre sonunda kazan ateş üzerinden alınır ve tırlık ipleri nar kabuğu

Boyanan ipliğin kurutulması

Su karışımında 2–3 gün bekletilir. Sonra nar kabukları tırlık ipleri arasından elle ayıklanarak sudan çıkarılır. Sudan çıkartılan tırlık ipleri tokuşlanıp (dövülüp) zibil (inek dışkısı) içine gömülerek bir kaç gün kurumaya bırakılır. Zibil içerisinden çıkartılan kurumuş tırlık iplerinde karaboya sarısı elde edilir ve bu renkler tırlık iplerinde asla solma yapmamaktadır.

Tırlık ipleri zibil içerisinden çıkartıldıktan sonra temiz, düzgün bir zemin üzerine serilerek açık havada güneşte 1–2 gün dinlendirilir. Akabinde tırlık ipleri yumak haline getirilerek sarılır.

Don bağının çözgü hazırlığı

Tırlık ipleri kullanılarak geleneksel yöntemler ile üretimi yapılır. Kullanılan renkler düz krem rengi veya karaboya sarısı rengidir. Don bağı, dizler arasında gerilen çözgü iplikleri üzerinde bir kaç dal parçası kullanılarak dokunur. Bu malzemelerden biri 2–3 cm çapında 10–15 cm arası uzunlukta diğeri daha kalın ve uzundur. Çözgü, araları istenilen çözgü boyuna göre 3–4 m arasında ayarlanan iki çivi ya da kapı kolu üzerinde hazırlanabilir.

Çözgü teli sayısı istenilen dokuma enine göre 30–40 tel arası olabilir. Çözgü iplikleri istenilen çözgü teli sayısına ulaşana kadar istenilen iplik sırası bitmiş bir örneğe göre takip edilerek iki çivi etrafında dolanarak çözülür. Çözgü çözme işlemi bitince iplerin ucu kesilerek yumaklardan ayrılır. Çözgü ipi üzerindeki iplerin uçları birbirine bağlanır. Çözgü dizler arasında gerdirilebilecek uzunlukta kenardan düğümlenir, bir kenarında çözgü telleri dal parçası etrafında dolanır.

Gücü bağlama ve atkı dokuma

Bütün çözgü telleri etrafında dolandıktan sonra bu iplerin arasına 5–6 cm uzunluğunda olan ince dal parçası takılıp sıkıştırılarak düğüm atılır. Çözgüler oturur pozisyondaki kişinin dizlerinin etrafından geçirilerek dokumaya başlanır. Iygı (atkı) olarak kullanılacak iplikten ufak bir yumak hazırlanır. Iygı (atkı) ipi, bir sıra gücü tahtasının üzerindeki iplerin arasından, bir sırada da gücü tahtasının kaldırılması ile oluşan çaprazlıktan atılarak dokuma işlemine devam edilir.

Iygı (atkı) ipliklerinin her sırada sıkıştırılmasında ahşap ya da metal bir çubuk kullanılır. Çözgünün sonuna gelindiğinde, iki ucunda kalan iplikler, ikiye ayrılıp küçük bir saç örgü yapılarak uçları bağlanır. Dokumacılıkta “atkı”; kumaşı oluşturan iki iplik sisteminden kumaşın enine doğru olanları tanımlar. Atkı iplikleri, çözgü iplikleriyle dik açılıdır. Bu iki iplik kumaşın dokusunu oluşturur. Coğrafi sınırda atkı ipine “ıygı” adı verilir.