Coğrafi işaretli ürün · Adana
Adana’nın Kozan ve Feke ilçelerinde çelik ağız ve keçi ya da koç boynuzu sapla elde üretilir. Yarım çengel, düz ve çakı biçimleri farklı kullanım amaçlarına göre hazırlanır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Tapan Bıçağı nedir?
Tapan Bıçağı, Adana’nın Kozan ve Feke ilçelerinde çelik ağız ve keçi ya da koç boynuzu sapla elde üretilir. Yarım çengel, düz ve çakı biçimleri farklı kullanım amaçlarına göre hazırlanır.
Tapan Bıçağının yarım çengel saplı ve namlulu biçimi budama ve bağ işlerinde, düz biçimi et ve balık kesiminde kullanılır. Çakı biçimi ise süs amaçlıdır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Çelik bıçak ağzı
Tapan Bıçağının ağzı çelik malzemeden yapılır.
Keçi veya koç boynuzundan sap
Tapan Bıçağının sapı keçi veya koç boynuzundan yapılır.
Nasıl üretilir?
Tapan Bıçağı üretimi için öncelikle, demirci ocağı yakılır.
Namlunun biçimlendirilmesi
Demirci ocağının yakılmasında yumuşak olduğu için çeliğin ağız kısmına zarar vermemesi ve çabuk yanarak harlanmasından dolayı çam odunu kömürü kullanılır. Çam odunu kömürü el körüğü ile demirci ocağında harlanır ve ateş istenilen kıvama geldiği zaman çelik harlanan ateşe konulur. Ateşin içerisinde yaklaşık 10–15 dakika bekletilen çelik, kor kırmızı bir renk alır.
Çelik, ustanın tecrübelerine göre istenilen kor rengini aldığı zaman vakit kaybetmeden çekiç ile dövme işlemine geçilir ve soğumaya başladığında tekrar ateşe konulur. Dövme işlemi bu şekilde en az 3 defa tekrarlanır. Bu işlem sırasında çeliğe, çekiç ile yaklaşık olarak 300–350 defa vurulur. Çeliğin dövme işlemi bittikten sonra 15–20 dakika soğumaya bırakılır.
Soğuma işleminden sonra çelik, keskinlik, sivrilik, düzgünlük ve istenilen şekillerin verilebilmesi için çarklama yapılmadan eğe yardımıyla şekillendirilir. Şekil verilen metalin 0,5–1 cm enindeki keskin olacak kısmına sabun sürülerek ateşe temas ettirilir.
Isıl işlem ve soğutma
Ateş rengini alan metale doğrudan su verilerek sert çelik halini alması sağlanır. Metale ikinci kez uygulanan su verme işleminde, ateşe verilen metal bu sefer ateş rengini almadan çıkartılarak suya daldırılır. Su verme işleminin amacı, çeliğin sertliğinden dolayı kırılganlığını azaltarak çeliğin daha yumuşak hale getirilmesidir. Tapan Bıçağında su verme işlemi için suya herhangi bir kimyasal katılmamalıdır.
Sapın ve balçağın takılması
Tapan Bıçağının sap kısmında keçi veya koç boynuzu kullanılır. Çeliği yumuşatmada kullanıldığı gibi boynuzu yumuşatmak için de demirci ocağında çam odunu kömürü kullanılır. İstenilen ebatta kesilen boynuz, el körüğünde harlanan ateşe konulur ve 3–5 dakika ateşte bekletilir. Lastik kıvamına gelen boynuz ateşten çıkartıldıktan sonra, soğurken düz bir şekil alması ve bu düz şekli kaybetmemesi amacıyla mengeneye sıkıştırılır.
Boynuz, soğuması için 5–10 dakika için mengenede bekletilir. Düz bir form alan boynuzların üst kısmı bıçak vasıtası ile temizlenerek boynuzun üzerindeki yanmış olan kısım temizlenir ve boynuzun rengi ortaya çıkartılır. İstenilen şekli alan boynuzların, namlu takılacak kısımları testere ile açılır. Boynuzlar namlu ölçüsüne uygun hakle getirildiğinde tekrar ateşe bırakılır.
Ateşte tekrar yumuşayan boynuzlara sap kısmının sonuna gelecek şekilde kullanım amacına göre yarım çengel veya düz şekil verilir ve soğuduğunda törpü ile şekli düzgünleştirilir. Törpüleme işlemi bittikten sonra namlu kısmı zımba ile delinir. Sap kısmı ise namlu kısmına orantılı bir şekilde el matkabıyla delinir. Namlu kısmı ve sap kısmı perçin vasıtasıyla birbirlerine geçirilir.
Tesviye, temizlik ve bileme
Son olarak bileme taşı (girit taşı) ile namlunun uç kısmına keskinlik ve boynuza da zeytinyağı sürülerek parlaklık verilir.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
Biçimlere göre kullanım
Tapan Bıçağının sapı ve namlusu yarım çengel biçiminde olanı budama ve bağ işlerinde; sapı ve namlusu düz olanı et, balık vb. ürünleri kesmek için, çakı şeklinde olanı ise süs amaçlı kullanılır.
Yöreyle bağı nedir?
Tapan Bıçağı, herhangi bir elektrikli alet veya kimyasal madde kullanılmadan büyük bir ustalık becerisiyle üretilir. Bu sebeple yöreyle ün bağı bulunan Tapan Bıçağının tüm üretim aşamaları, belirtilen coğrafi sınırda gerçekleşmelidir.
Üretimin coğrafi kapsamı
Günümüzde Tapan Bıçağı üretimi ise, bu köyleri de içine alan Kozan ve Feke ilçelerini kapsamaktadır.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Tarihsel gelişim ve üretim geleneği
Geçmişi 1900’lü yıllara dayanan Tapan Bıçağı, tapan çekilmiş tarla gibi düz ve geniş bir araziye sahip olan ve Akoluk, İncirci, Kaşaltı, Kırıkuşağı, Kovukçınar, Paşalı, Tenkerli, Tokmanaklı ve Uğurlubağ köylerinden oluşan bölgede üretilmesi nedeniyle tapan adıyla anılmaktadır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
490 tescil numaralı Tapan Bıçağı mahreç işareti olarak 10 Mart 2020 tarihinde tescil edilmiştir. Ürünün logosu ve mahreç işareti amblemi ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında logo ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Tapan Bıçağının denetimi, Kozan Ticaret Odası koordinatörlüğünde; Kozan Ticaret Odasından 2 kişi ile Kozan Marangozlar ve Madeni Sanatkârlar Odasından 2 kişi olmak üzere 4 kişinin katılımıyla oluşturulan denetim mercii tarafından yapılır. Denetim mercii; bıçağın sapının keçi veya koç boynuzundan yapılıp yapılmadığını, üretim metoduna uyulup uyulmadığını ve mahreç işareti ambleminin uygun şekilde kullanılıp kullanılmadığını denetler.
Denetimler yılda 1 defa düzenli olarak ve ihtiyaç duyulduğunda ya da şikâyet halinde her zaman yapılır. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
