Coğrafi işaretli ürün · Adana
Adana’nın Kozan ve Feke ilçelerinde üretilen, çelik ağızlı ve boynuz saplı geleneksel el yapımı bıçaktır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Tapan Bıçağı nedir?
Tapan Bıçağı, ağzı çelikten ve sapı keçi veya koç boynuzundan yapılan bir bıçaktır. Ürün, mahreç işareti olarak tescillidir.
Tapan Bıçağının yarım çengel, düz ve çakı biçimli türleri farklı kullanım amaçlarıyla ilişkilidir. Bu biçimler budama ve bağ işlerinden kesme ve süsleme kullanımına uzanan ürün çeşitliliğini oluşturur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Çelik ağız ve boynuz sap
Bıçağın ağzında çelik, sapında ise keçi veya koç boynuzu kullanılır. Bu malzeme düzeni Tapan Bıçağının temel yapısal özelliğidir.
İşleve göre biçimlenen formlar
Sapı ve namlusu yarım çengel biçiminde olan bıçaklar budama ve bağ işlerinde kullanılır. Sapı ve namlusu düz olanlar et, balık ve benzeri ürünleri kesmeye; çakı biçimindekiler ise süs amaçlı kullanıma yöneliktir.
Elektriksiz ve kimyasalsız yapım
Tapan Bıçağı, elektrikli alet veya kimyasal madde kullanılmadan ustalık becerisiyle üretilir. Bu yapım biçimi, coğrafi sınır içindeki üretimin temel koşullarındandır.
Üretim süreci nasıl ilerler?
Ocağın hazırlanması ve çeliğin dövülmesi
Demirci ocağı çam odunu kömürüyle yakılır; kömür el körüğüyle harlanır ve ateş istenen kıvama geldiğinde çelik ocağa konulur. Çam odunu kömürü, yumuşak yapısı nedeniyle çeliğin ağız kısmına zarar vermemesi ve çabuk yanarak harlanması için kullanılır.
Çelik ateşte yaklaşık 10-15 dakika bekletilerek kor kırmızısı renge ulaştırılır. Ustanın uygun gördüğü kor rengi alındığında çekiçle dövülür, soğumaya başladıkça yeniden ateşe konulur; dövme en az 3 defa tekrarlanır ve çeliğe yaklaşık 300-350 kez çekiç vurulur.
Dövme tamamlandıktan sonra çelik 15-20 dakika soğumaya bırakılır. Soğuyan çelik, çarklama yapılmadan eğe yardımıyla keskinlik, sivrilik, düzgünlük ve istenen biçim için şekillendirilir.
Su verme işlemi
Şekillendirilen metalin keskin olacak 0,5-1 cm enindeki bölümüne sabun sürülür ve bu bölüm ateşe temas ettirilir. Ateş rengini alan metale doğrudan su verilerek sert çelik hâli sağlanır.
İkinci su verme işleminde metal ateş rengini almadan ateşten çıkarılır ve suya daldırılır. Su verme, çeliğin sertlikten kaynaklanan kırılganlığını azaltıp daha yumuşak hâle gelmesi amacıyla uygulanır; bu işlemde suya kimyasal madde katılmaz.
Boynuzun yumuşatılması ve düzleştirilmesi
Sap için keçi veya koç boynuzu kullanılır ve boynuzu yumuşatmak üzere demirci ocağında çam odunu kömürü yakılır. İstenen ebatta kesilen boynuz, el körüğüyle harlanan ateşte 3-5 dakika bekletilir.
Lastik kıvamına gelen boynuz, düz biçim alması ve bu biçimi koruması için mengeneye sıkıştırılır. Boynuz soğuması için mengenede 5-10 dakika bekletilir.
Sapın biçimlendirilmesi
Düz biçim alan boynuzun üst kısmı bıçakla temizlenerek yanmış tabaka giderilir ve boynuzun rengi ortaya çıkarılır. Namlu takılacak bölüm testereyle açılır; boynuz namlu ölçüsüne uygun hâle getirildiğinde yeniden ateşe bırakılır.
Ateşte yeniden yumuşayan boynuza kullanım amacına göre yarım çengel veya düz biçim verilir. Boynuz soğuduğunda törpüyle düzgünleştirilir.
Sap ve namlunun birleştirilmesi
Törpüleme sonrasında namlu zımbayla, sap ise namluya orantılı biçimde el matkabıyla delinir. Namlu ile sap, perçin kullanılarak birbirine geçirilir.
Son işlemde namlunun uç kısmı bileme taşıyla, diğer adıyla Girit taşıyla keskinleştirilir. Boynuza zeytinyağı sürülerek parlaklık verilir.
Coğrafi sınırla bağı nedir?
Tapan Bıçağının yöreyle ün bağı, elektrikli alet veya kimyasal madde kullanılmadan ustalık becerisiyle yürütülen yapım biçimine dayanır. Bu nedenle bıçağın bütün üretim aşamalarının belirtilen coğrafi sınır içinde gerçekleştirilmesi gerekir.
Coğrafi sınır, Adana ili Kozan ve Feke ilçeleridir. Bu sınır, Tapan Bıçağının güncel üretim alanını kapsar.
Adı ve üretim alanının tarihçesi
Tapan Bıçağının geçmişi 1900’lü yıllara dayanır. Ürün, tapan çekilmiş tarla gibi düz ve geniş araziye sahip bir bölgede üretilmesi nedeniyle “tapan” adıyla anılır.
Adlandırmaya konu olan bölge Akoluk, İncirci, Kaşaltı, Kırıkuşağı, Kovukçınar, Paşalı, Tenkerli, Tokmanaklı ve Uğurlubağ köylerinden oluşur. Günümüzde üretim bu köyleri de içine alan Kozan ve Feke ilçelerinde sürer.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil ve işaret kullanımı
Tapan Bıçağı, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 20 Kasım 2017 tarihinden itibaren korunmak üzere 10 Mart 2020 tarihinde tescil edilmiştir. Tescil numarası 490’dır.
Logo ve mahreç işareti amblemi ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürün veya ambalaj üzerinde kullanım mümkün değilse logo ve amblem işletmede kolayca görülecek biçimde bulundurulur.
Denetim mercii ve denetim kapsamı
Denetim, Kozan Ticaret Odası koordinatörlüğünde; Kozan Ticaret Odasından 2 kişi ve Kozan Marangozlar ve Madeni Sanatkârlar Odasından 2 kişinin katılımıyla oluşturulan 4 kişilik denetim mercii tarafından yapılır. Denetim mercii, sapın keçi veya koç boynuzundan yapılıp yapılmadığını, üretim metoduna uyulup uyulmadığını ve mahreç işareti ambleminin uygun kullanımını denetler.
Denetimler düzenli olarak yılda 1 defa yapılır; ihtiyaç duyulduğunda veya şikâyet hâlinde her zaman denetim gerçekleştirilebilir. Denetim mercii, denetim sırasında kamu ya da özel kuruluşlardan ve bu kuruluşlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettirenin rolü
Kozan Ticaret Odası tescil ettirendir ve denetim sürecinde koordinasyon rolü üstlenir. Tescil ettiren, coğrafi işaret haklarının korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.