Coğrafi işaretli ürün · Isparta
Isparta’nın Uluborlu ilçesinde renkli yazmaların kenarına dikilen üç boyutlu oyadır. Genellikle 70 numara merserize iplikle tığla örülür; yeşil kök, kirpikler ve çiçek motifleriyle tamamlanır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Uluborlu Çeki Oyası nedir?
Uluborlu Çeki Oyası; 70 numara renkli merserize dantel ipi kullanılarak genellikle tığ ile örülen, çeki adı verilen ve yaklaşık 90 x 90 cm ölçülerindeki kare şeklindeki renkli yazmaların kenarlarına işlenen oyadır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Üç boyutlu örgü ve renk düzeni
3 boyutlu olup sıklıkla tığ örgü tekniği uygulanır.
Uluborlu Çeki Oyasında oya kökü yeşil renktedir.
Üst sıra boyunca yer alan kirpiklerde beyaz ve sarı, çeki motifinde ise başta pembe, kırmızı ve sarı renk olmak üzere motif türüne göre her renk iplik kullanılır.
Çiçek, hayvan ve gündelik eşya motifleri
Uluborlu Çeki Oyasında Uluborlu ilçesinde en yaygın olarak tığ işi gül oyası tercih edilmekle birlikte erik çiçeği, gelincik, karanfil, küpeli, badem çiçeği, sümbül, kabak çiçeği, menekşe ve kiraz gibi doğada bulunan çiçek ve meyve motifleri de kullanılır.
Serçe gözü, kazayağı, tavşan dudağı gibi ismini hayvanlardan alan motifler ile paket taşı, süpürge, yüzük taşı ve sepet gibi adını gündelik yaşamdaki nesnelerden alan motifler de kullanılır.
Tablo-1: Uluborlu Çeki Oyasında kullanılan motifler ve adları
Sicilin 3–4. sayfalarındaki fotoğraflı katalog, motif adları ve tığ, iğne, mekik, firkete, boncuk teknikleriyle metin tablosuna aktarılmıştır. Boş fotoğraf sütunları kaldırıldı; aynı İsimsiz adıyla verilen farklı örnekler kendi satırlarında korundu.
Nasıl üretilir?
İplik, tığ ve kök zinciri
Uluborlu Çeki Oyasının üretiminde fındık kuka adı verilen 70 numara inceliğinde renkli merserize dantel ipi kullanılır. Her biri 5 gram olan bir yumaktan 10–12 adet çeki motifi elde edilir. Motif oluşturulmadan önce 18–22 numaralı tığ ile ortalama uzunluğu 4 metre olan su ya da kök denilen zincir şeklinde uzun bir şerit örülür. Oluşturulan bu şerit genellikle yeşil tonlarındadır.
Kirpik ve motiflerin yerleşimi
Tığ üzerine ip dolanıp zincir kutucuklar içerisinden geçirilerek oyanın, kirpik denen ikinci kısmı oluşturulur. Kirpiklerin üzerine ortalama 10 cm aralıklarla çiçek motifleri örülerek kompozisyon tamamlanır. Tamamlanmış bir çeki oyasında ortalama 40 adet motif bulunur. Gül Motifi üç boyutlu ve çok yapraklı olacak şekilde örülür. Dairesel bir düzende ele alınmış eşit büyüklükteki motif yaprakları 3 kademe olarak yan yana birleştirilir.
Üç kademeli gül ve yapraklar
İlk kademede 5 yaprak örülür ve birleştirilir. İkinci kademede 4 ve son kademede ise 3 yaprak için aynı işlem tekrarlanır. Böylece her çeki motifi, toplam 12 yapraktan oluşur. Yaprakların örülmesinin ardından orta kısma tomurcuk örülür ve alt kısma iki yeşil yaprak eklenerek köke tutturularak motif tamamlanır. Uluborlu’da tığ oyası ile örülen diğer çiçek motiflerinde de aynı teknik uygulanır.
Geven kökünden kolalama karışımı
Hazırlanan oya, çeki örtüsünde düzgün durması için kolalama işlemine tabi tutulur. Bu işlem, ilkbahar aylarında toprağın altından çıkarılan geven kökünün sütüyle yapılır. Geven kökünün sütü, bitkinin çizilmesiyle çıkarılır ve kurutularak süt tozu elde edilir. Kolalama işlemi, geven bitkisinin kökünden elde edilen ve kurutulan süt tozunun 1/1 oranında sulandırılması ile elde edilen karışım ile yapılır.
Şekillendirme ve jelatin alternatifi
Oya, bu karışıma batırılıp çıkarılır ve elle tek tek düzeltilip şekil alması sağlandıktan sonra sertleşmesi için bir gün kadar kurumaya bırakılır. Geven otu sütünün yanı sıra jelatin de kolalama işlemi için kullanılabilir. Jelatinden kolalama işlemi yapılabilmesi için yarım jelatin yaprağı 1 çay bardağı sıcak su içinde eritilir.
Yazmaya dikim ve yeniden kullanım
Kolalanan Uluborlu Çeki Oyası, çeki adı verilen yaklaşık 90 x 90 cm ölçülerinde kare şeklindeki pamuklu renkli ve desenli yazmaların kenarına dikildikten sonra satışa hazır hale gelir. Çeki yıllar içinde yıpranınca oya sökülüp bir başka çekiye dikilebilir.
Yöreyle bağı nedir?
Coğrafi sınır Isparta ilinin Uluborlu ilçesidir. Geçmişi ve yöreye özgü üretim yöntemiyle ün kazanan Uluborlu Çeki Oyasının bütün üretim aşamaları bu sınırda gerçekleşir. Kolalamada genellikle Astragalus olarak adlandırılan geven kökünün sütü kullanılır.
Uluborlu Çeki Oyasının geçmişi eskiye dayanır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1100 tescil numaralı Uluborlu Çeki Oyası mahreç işareti olarak 9 Mayıs 2022 tarihinde tescil edilmiştir. Uluborlu Çeki Oyası ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılmadığında, Uluborlu Çeki Oyası ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler; Uluborlu Belediyesinin koordinasyonunda ve Isparta İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Uluborlu Esnaf Odası ile Uluborlu Belediyesinden konuda uzman birer kişinin katılımıyla 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından yapılır. Denetimler düzenli olarak yılda bir defa, gerekli görülen durumlarda ve şikâyet halinde ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetimde kontrol edilen hususlar:
- Üretimde kullanılan bileşenlerin uygunluğu.
- Özellikle motif çeşitleri olmak üzere, üretim metoduna uygunluk.
- Uluborlu Çeki Oyası ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu.
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
