Coğrafi işaretli ürün · Tokat
Tokat Perpereli Küpesi, Tokat’ta altın tel ve levhaların özel kalıplarda şekillendirilmesiyle elde üretilir. Ortası boş, testere dişli çember biçimindeki perpere; kalp veya renkli taşlı bölümle birleşir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesi nedir?
Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesi; 14, 22 veya 24 ayar altın külçelerin eritilerek çubuk haline getirilmesinden sonra silindirden geçirilerek elde edilen tellerin ve astar/levhaların özel kalıplarda şekillendirilerek işlenmesiyle üretilen el işçiliği ürünüdür.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Tel ve levha kalınlığına bağlı ağırlık
Tel kalınlıkları ile kalp ve perpere kısmında kullanılan levha kalınlıkları değişiklik gösterdiğinden küpelerin ağırlıkları genellikle 2–3 g arasında değişir.
Perpere, kalp ve telden oluşan yapı
Tel, perpere/astar ve kalp ya da taş (mavi, bordo renkli) olmak üzere 3 kısımdan oluşur.
Üretiminde kullanılan tellerin ve lehvaların hazırlanması aşamaları dâhil, coğrafi sınıra özgü üretim metodunun her aşaması ustalık becerisi gerektirir.
Nasıl üretilir?
Altının eritilmesi ve tel hazırlanması
Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesinin üretimi için öncelikle altın külçeler eritilerek kalıplara dökülür ve kalın tel (çubuk) haline getirilir. Daha sonra tel silindiri makinesinden geçirilerek istenilen kalınlıkta tel elde edilir. Kalıp çekme makinesinden geçiril tel astar (düz levha) haline getirilir. Şekil
Perpere ve kalp parçalarının biçimlendirilmesi
Eritme, kalıba dökme, tel ve astar üretimi Levha haline getirilen astarlar özel baskı kalıplarından çekilerek perpere, kalp (kalbin üst ve alt kısmı) ve taş yuvası kısımları oluşturulur. Perper; ortası boş, dış kısmı testere dişi görünümünde ve çember şeklindedir. Kalp kısmının üst ve altı kalıplardan birlikte alınır ve bu iki parça kaynak ile birleştirilir.
Kalp oluşturulurken her iki parça kabartılı kalp şeklinde olabileceği gibi kalbin alt kısmı düz levha şeklinde de olabilir. Perpereli küpe üretiminde kullanılan altın tel, küpenin gramajına göre istenilen kalınlıkta (80–100 mikron) ve uzunlukta iki parça halinde kesilir ve çengel yapmak için kullanılır. Çengel, her iki parçayı birleştiren bir menteşe ve iki ucu birleştiren bir kilit mekanizması olmak üzere iki kısımdan oluşur.
Çengelin montajı ve küpenin parlatılması
Çengelin üretiminde önce kalp/taş yuvası telin ilk parçasının ucuna kaynatılır. İki teli birbirine tutturacak menteşe kısmı kalp/taş yuvasının kaynatıldığı telin diğer ucuna kaynatılır. Diğer telin bir ucu menteşe oluşturulacak noktaya monte edilerek hareketli mekanizma oluşturulur. Daha sonra kalp/taş yuvasının bulunduğu telden bükmeye başlayarak çengelin ilk kısmı şekillendirilir. Ardından diğer telin bükülmesiyle çengelin ikinci kısmı oluşturulur.
Taşlı küpe üretiminde taş, bu aşamada yuvaya yerleştirilir. Perpere çengele geçirilir. Çengel, kalp ve perpere aşamaları tamamlandıktan sonra küpede tavlama/yumuşatma işlemi yapılır. Tavlama ve yumuşatma işlemi sonrasında küpe hidroklorik asit çözeltisi içine 1–2 saniye daldırılıp, çıkarılır ve altın sarısı rengi alması sağlanır. Bu işlemlerden sonra küpeye tesviye, cilalama ve parlatma yapılır. Bir bez önce cila taşına sonra küpeye sürtülerek küpe parlatılır.
Parlatma işlemi tamamlanınca Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesi son halini alır.
Yöreyle bağı nedir?
Kuşaktan kuşağa aktarılan ve üretimi tamamıyla el işçiliğine dayanan Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesinin coğrafi sınır ile ün bağı bulunur. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesinin tüm üretim aşamaları belirtilen coğrafi sınırda gerçekleştirilir. Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesinin geçmişi eskiye dayanır.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Osmanlı dönemi tahrir defterlerine göre Tokat’taki kuyumculuğun geçmişi 14. yüzyıla dayanır ve Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesi yörenin önemli kuyumculuk ürünleri arasında yer alır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
877 tescil numaralı Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesi mahreç işareti olarak 27 Ağustos 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler; Tokat Ticaret ve Sanayi Odasının koordinatörlüğünde ve Tokat Ticaret ve Sanayi Odası, Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile Tokat Belediyesinden ürün konusunda uzman birer üye olmak üzere en az 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından gerçekleştirilir. Denetimler düzenli olarak yılda bir kez, ihtiyaç duyulduğunda ve şikâyet halinde ise her zaman yapılır. Denetlenecek kriterler aşağıdaki gibidir. Üretim metoduna uygunluk. Üretimde kullanılan malzemelerin uygunluğu.
Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesi ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
