Coğrafi işaretli ürün · Eskişehir
Eskişehir’in Sivrihisar ilçesinde doğal boyalı koyun yünü iplikle ahşap ıstar tezgâhlarda dokunur. Kilim, zilli ve cicim çeşitlerinde geometrik motifler, özellikle kırmızı renk öne çıkar.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Sivrihisar Kilimi nedir?
Sivrihisar Kilimi, koyun yününden hazırlanan ipliklerin doğal boyalarla renklendirilerek ahşap tezgâhta dokunmasıyla elde edilir. Dikdörtgen biçimli dokumada kilim, zilli ve cicim teknikleri kullanılır. Bezeme düzeni geometrik şekilleri, bitkisel ve figürlü motifleri, nesneleri ve sembolleri bir araya getirir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yün, renk ve dokuma ölçüleri
**Yün, renk ve dokuma:** Sivrihisar Kilimi, doğal boyalarla renklendirilmiş koyun yününden dokunur. Yün, renk ve dokuma için geometrik bezemelerde çoğunlukla kırmızı kullanılır; bitkisel, figürlü ve nesneli bezemeler ile sembolik motifler de bulunur.
**Dokuma türlerinin ortalama ölçüleri:** Kilim dokumaların ortalama eni 156 cm, boyu 315 cm ve saçak uzunluğu 6 cm’dir; 1 cm²’deki ortalama dokuma sıklığı 40’tır. Zilli örneklerde ortalama en 103 cm, boy 140 cm, saçak uzunluğu 12 cm ve 1 cm²’deki sıklık 3×12’dir. Cicim örneklerde ortalama en 110 cm, boy 146 cm, saçak uzunluğu 9 cm ve 1 cm²’deki sıklık 5×8’dir.
Yöresel motifler ve simgesel anlamları
**Kayık motifi:** Kayık motifi: Kayık motifi, hepsinde kullanılır ve kilimlerin orta göbeğinde bulunur.
**Kavak (farda) motifi:** Kavak (farda) motifi: Motifte her iki yanda bulunan uzantılara parmak, ortadaki boşluğa göl, tepedeki çıkıntıya çuka veya takke adı verilir. Kavak (farda) motifi, bordür ve göbek kısımlarında kullanılır.
**Ayna motifi:** Ayna motifi: Oğuzların Kınık Boyundan gelen kilim motifidir. Ailede birlik, beraberlik, dostluk ve dayanışmayı simgeler. İçinde kavak motifi bulunduğundan motife “kavaklı ayna” da denir. Ayna motifi, göbek kısmında konturlu kilim tekniği ile kullanılır.
**Yarım Gagak Su motifi:** Yarım Gagak Su motifi: Gagak yörede ördek anlamına gelir. Yarım Gagak Su motifi, sivrihisar dokuma türlerinin genellikle hepsinde kullanılır.
**Gül budağı motifi:** Gül budağı motifi: Yeni gelinlere “sülaleniz geniş, çocuklarınız bol ve sağlıklı, aileniz dallı budaklı olsun ve genişlesin” diye gül budağı motifinin kullanıldığı kilim verilir. Gül budağı motifi, genellikle hepsinde kullanılır ve kilimlerin orta göbeğinde bulunur.
**Kirman-Türkmen Gülü-Türkmen Yıldızı motifi:** Kirman-Türkmen Gülü-Türkmen Yıldızı motifi: Zilli tekniği ile dokunan motif, iç içe geçmiş iki kare ve kareleri çevreleyen sekiz köşeli yıldızdan oluşur. Yörede Halil İbrahim bereketini simgeler. Kirman-Türkmen Gülü-Türkmen Yıldızı motifi, genellikle kilimlerin göbek kısmında kullanılır.
**Kurt izi motifi:** Kurt izi motifi: Eski Türk dillerinde ve Anadolu’da güç, kuvvet, bereket ve iyiliği temsil eder. Yörede bu motife sıkça rastlanılır. Kurt izi motifi, genellikle hepsinde kullanılır ve kilimlerin bordüründe de orta göbeğinde de bulunur.
**Çoban iliği motifi:** Çoban iliği motifi: Tüm kilimlerde sıkça kullanılır. Keskin çizgilerle S harfinden yapılır. Çoban iliği motifi, bordüründe de orta göbeğinde de kullanılır.
**Eğri ayak motifi:** Eğri ayak motifi: Eğri ayak motifi yörede yarım çoban iliği motifinin kareler içine alınmasıyla yapılır. Eğri ayak motifi, genellikle hepsinde kullanılır ve kilimlerin bordüründe bulunur.
**Dört ayak 1-Dört ayak 2 motifi:** Dört ayak 1-Dört ayak 2 motifi: Dört ayak motifinde ortadaki motife yörede dombay göbeği denilir. Dombay yörede mandaya verilen isimdir. Dört ayak 1-Dört ayak 2 motifi, genellikle hepsinde kullanılır ve kilimlerin bordüründe kullanılır.
**Yarım sarı ayak 1-Tam sarı ayak 2 motifi:** Yarım sarı ayak 1-Tam sarı ayak 2 motifi: Yarım ve tam sarı ayak motifi yörede zincir olarak bilinir. Yarım sarı ayak 1-Tam sarı ayak 2 motifi, genellikle hepsinde kullanılır ve kilim bordür süslemelerinde kullanılır.
**Ejderha motifi:** Ejderha motifi: Motif, düşmanlığı ve kötülüğü simgeler. Bordürde kullanıldığında düşmanın tehlikesiz ve zararsız, orta göbekte kullanıldığında ise düşmanın zararlı ve tehlikeli olduğu anlatılır.
**Koçbaşı 1-Koçbaşı 2 motifi:** Koçbaşı 1-Koçbaşı 2 motifi: Motif, yörede gücü simgeler. Koçbaşı 1-Koçbaşı 2 motifi, göbek kısmında kullanılır.
**Boynuzlu motifi:** Boynuzlu motifi: Sağda ve solda bulunan çıkıntılara boynuz, orta kısma parmak, üçleme şekline de filiz adı verilir. Boynuzlu motifi, bordür süslemesi olarak kullanılır.
**Göl motifi:** Göl motifi: Motif genellikle sofra altlıklarında ve çubuklu dokumanın ortasına yapılır. Tek kavak (farda) motifinin iç içe geçirilmesinden oluşur. Bazı kilim örneklerinde her bir kavak motifi farklı renklerde olabileceği gibi, bazılarında ise her iki rengin dönüşümlü olarak kullanılmasından da oluşur. Çizgiler verev ilerlediği için renk geçişlerinde ilik oluşmaz, sadece dikey düz kısımlarda görülür. Göl motifi, göbek kısmında kullanılır.
**Çift ay motifi:** Çift ay motifi: Tepe kısımlarının sivri olduğu hallerde kurtağzı motifi adı da verilir. Çift ay motifi, genellikle hepsinde bulunur ve bordürde de orta göbekte de kullanılır.
**Kavuk motifi:** Kavuk motifi: Tek olarak ya da diğer motiflerle birleştirilerek kullanılan motif konturlu kilim tekniği ile yapılır. Kavuk motifi, genellikle hepsinde kullanılır ve kilimlerin bordüründe de orta göbeğinde de bulunur.
**Eli belinde motifi:** Eli belinde motifi: Dişiliğin simgesi olan eli belinde motifi, analık, doğurganlık, uğur, bereket, kısmet, mutluluk ve neşeyi sembolize eder. Motif yörede kocasına nazlanmasından dolayı elini beline koymuş bir kadını simgeler. Eli belinde motifi genellikle kilim dokumalarda kullanılan motif orta göbekte kullanılır.
**Çift eli belinde motifi:** Çift eli belinde motifi: Eli belinde motifinin ters olarak birleştirilmesinden ve içine kavak ve kavuk motiflerinin oturtulmasıyla oluşturulmuş bileşik bir motiftir. Çift eli belinde motifi genellikle kilimlerin göbek kısmında kullanılır.
**Karı boşatan motifi:** Karı boşatan motifi: Motife ait hikâyenin Sivrihisar’dan çıktığı rivayet edilir. Bir dokuyucu, gençlik yıllarında motifi oluşturmak için günlerce uğraştığı halde bir türlü başarılı olamaz. Bunun üzerine kocası; “Bu basit motifi yapamayan kadını ben ne yapayım” diyerek karısını boşar. Motifin adı bu olaydan sonra “karı boşatan” olarak kalır. Yörede hemen hemen tüm zilli kilimlerde bordür süslemesi olarak kullanılır. Sapan ya da Y harfine benzer.
**Sığır sidiği (su yolu) motifi:** Sığır sidiği (su yolu) motifi: Su, yeniden doğuşu, bedensel ve ruhsal yenilenmeyi, yaşamın akışkanlığını ve sürekliliğini, bereket, soyluluk, bilgelik, saflık ve erdemi sembolize eder. Sığır sidiği (su yolu) motifi, kenar suyu olarak kullanılır.
**Yedi bela motifi:** Yedi bela motifi: Yedi bela motifi, genellikle hepsinde kullanılır ve kilimlerin orta göbeğinde bulunur.
**Topluluk motifi:** Topluluk motifi: Topluluk motifi, bordür ve göbek kısımlarına konturlu kilim tekniği ile uygulanır.
**İyilik-kötülük ve gece-gündüz motifi:** İyilik-kötülük ve gece-gündüz motifi: Güzel çirkin, cennet cehennem, kadın erkek, gibi zıt kavramların birleşimini ifade eder. Anadolu insanının hatasız, saf hiçbir şeyin olmayacağına dair inancını simgeler. İyilik-kötülük ve gece-gündüz motifi, genellikle hepsinde bulunur ve kilimlerin bordüründe de orta göbeğinde de kullanılır.
**Sevdim dolaştı motifi:** Sevdim dolaştı motifi: Sevdim dolaştı motifi, genellikle hepsinde bulunur ve kilimlerin bordüründe de orta göbeğinde de kullanılır.
**Merdivenli motifi:** Merdivenli motifi: Motif tanrıya ulaşmayı ve insanların birbirlerine yardım ederek iyiliğe, doğruluğa birlikte ilerlemelerini simgeler. Merdivenli motifi, bordürden sonra orta göbeğe başlamadan önce kullanılır.
**Mihrap motifi:** Mihrap motifi: Kilimlerde evrenin kapısını, Allah’a ulaşılan kapı ve yolu ya da cennete açılan kapıyı sembolize eder. Yörede özellikle seccade olarak kullanılan kilimlerde mihrap süslemesi olarak kullanılır.
**Bıçak sırtı motifi:** Bıçak sırtı motifi: Bıçağın tırtıklı kısmına benzediğinden bu isim verilmiştir. Bıçak sırtı motifi genellikle bordür süslemelerinde, konturlu kilim tekniği ile kullanılır.
**Nazarlık motifi:** Nazarlık motifi: Nazarlık motifi korunma, dilek, istek, arzu ve beklentilerin yerine gelmesini, canı malı mülkü korumayı, kötü gözü önlemeyi sembolize eder. Nazarlık motifi, orta göbekte kullanılır.
**Çıtlık-mekik-devecik motifi:** Çıtlık-mekik-devecik motifi: Yan yana gelmiş N harfine benzer motiflerdir. Çıtlık-mekik-devecik motifi, genellikle hepsinde kullanılır ve kilimlerin bordüründe bulunur.
**Dişemek motifi:** Dişemek motifi: Dişemek motifi, genellikle hepsinde kullanılır ve desenlere geçmeden önce bu motif yapılır.
**Sekiz köşeli yıldız motifi:** Sekiz köşeli yıldız motifi: Değişik örneklerle bir arada kullanılan motif, ulaşılmazlığı ve üretkenliği temsil eder. Sekiz köşeli yıldız motifi, genellikle hepsinde bulunur ve kilimlerin orta göbeğinde kullanılır.
**Yardımlaşarak birbirine destek olma motifi:** Yardımlaşarak birbirine destek olma motifi: Yardımlaşarak birbirine destek olma motifi, genellikle hepsinde bulunur ve kilimlerin orta göbeğinde kullanılır.
**Dayanışma motifleri 1 motifi:** Dayanışma motiflerinin yedi çeşidinde bezemeler birbirlerinin yarısını oluşturur. Bu motifler kilim dokumaların orta göbeğinde kullanılır; her çeşidin adı motif tablosunda ayrı yer alır.
**Haç motifi:** Haç motifi: Yaşamı korumayla ilgili motifler grubunda ele alınan bu motifin şekli, basit olarak yatay ve dikey iki çizginin kesişmesinden oluşur. Haç motifinin, dört ayrı yönü işaretleyen şekli itibariyle, kötü bakışları dört ayrı parçaya bölüp, dört bir yana savurduğuna inanılır. Haç şeklinin dört ucunun yöneldiği dört yönden; kuzey gökyüzünü, güney yeryüzünü, batı iyiliği, doğu kötülüğü işaret eder. Haç motifi, genellikle hepsinde bulunur ve kilimlerin orta göbeğinde kullanılır.
**Oturan köpek motifi:** Oturan köpek motifi: Oturan köpek motifi, genellikle hepsinde bulunur ve bordürde de orta göbekte de kullanılır.
**Sicildeki ölçü ve özellikler:** Sicildeki ölçü ve özellikler için sicilde verilen özellikler ve ölçü birimleri aşağıdaki tabloda yer alır.
Tablo-1: Sicildeki ölçü ve özellikler
Sicil belgesinin 5. sayfasında yer alan sicildeki ölçü ve özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 6 kayıt
Sicil belgesinin 5. sayfasında yer alan sicildeki ölçü ve özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| (1)Kayık | (2)Kavak(Farda) | (3) Ayna | (4) Yarım Gagak Su | (5) Gül Budağı | (6) Kirman- Türkmen Gülü- Türkmen Yıldızı |
|---|---|---|---|---|---|
| (7)Kurt İzi | (8) Çoban İliği | (9) Eğri Ayak | (10) Dört Ayak 1- Dört Ayak 2 | (11) Yarım Sarı Ayak 1- Tam Sarı Ayak 2 | (12) Ejderha |
| (13) Koçbaşı 1- Koçbaşı 2 | (14) Boynuzlu | (15) Göl | (16) Çift Ay | (17) Kavuk | (18) Eli Belinde |
| (19) Çift Eli Belinde | (20) Karı Boşatan | (21) Sığır Sidiği(Suyolu) | (22) Yedi Bela | (23) Topluluk | (24) İyilik- Kötülük ve Gece- Gündüz |
| (25) Sevdim Dolaştı | (26) Merdivenli | (27) Mihrap | (28) Bıçak Sırtı | (29) Nazarlık | (30) Çıtlık- Mekik-Devecik |
| (31) Dişemek | (32) Sekiz Köşeli Yıldız | (33) Yardımlaşarak Birbirine Destek Olma | (34) Dayanışma Motifleri 1 | (35)Dayanışma Motifleri 2 | (36) Dayanışma Motifleri 3 |
| (37) Dayanışma Motifleri 4 | (38) Dayanışma Motifleri 5 | (39) Dayanışma Motifleri 6 | (40) Dayanışma Motifleri 7 | (41) Haç | (42) Oturan Köpek |
Nasıl üretilir?
Boya bitkileri ve dokuma araçları
**Boyar bitkiler ve renkler:** Boyamada kullanılan bitkiler ve elde edilen renkler aşağıdaki tabloda gösterilir. Çöven bitkisi yünü beyazlaştırmak için kullanılır.
Boyar bitkiler ve renkleri
Sicil belgesinin 6. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Sivrihisar Kilimi üretiminde kullanılan araç-gereçler aşağıdaki gibidir.
**İğ:** İplik yapımında kullanılan ilk aletlerden biridir.
**Ağırşak:** Yünün iplik haline getirilmesinde kullanılan iğin kendi ekseni etrafında dönmesini sağlayan ahşap veya taş ağırlıktır.
**İlikmen:** İğin döndürülürken kaymaması için içine alçı dökülerek hazırlanan yardımcı araçtır.
**Kirket (kirkit):** Düz el kilim dokumalarında ve halılarda çözgüler arasında dokumanın enine geçirilen atkılarını ve düğüm ipliklerini sıkıştırmaya yarayan, ağaçtan, hayvan kemiklerinden ya da demirden yapılmış el ya da çatal gibi dişli bir alettir.
**İstar:** Kilim dokumasının yapıldığı tezgâhtır. Gürgen ya da çam ağacından yapılır.
Ahşap ıstar; iki yanlama, üst takım, alt takım, gücü dalı, vargel, burgu, taban kazığı ve sargı çubuğundan oluşur. Gürgen veya çamdan yapılan tezgâhın boyutları ortalama 250×190 cm’dir.
Yün ipliğin ve çözgünün hazırlanması
**Yün ipliğin hazırlanması:** Koyunların kırkılması genellikle mayıs ve haziran aylarında yapılır. Kırkılan yünün eğrilmeden önce yıkanması gerekir. Yıkama işlemi sert bir zemin üzerinde tokaç denilen ağaçtan oyulmuş araçla yapılır. Yıkama sırasında yüne yapışan yabancı maddeler ayıklanır. Yeterince temizlenen yün durulandıktan sonra kurutulur. Kurumuş yünün üzerinde kalan pislikler elle temizlenir. Temizlenen yün, tarakçılara gönderilip didilmesi ve incelmesi sağlanır ve daha sonra el ile fitil haline getirilir.
İğ ya da ağırşak ile bükülerek elde edilen iplikler, iğden çıkarılarak yumak yapılır. Renklendirilecek iplikler 35–60 cm uzunluğunda çile haline getirilip boyamaya hazırlanır. İplerinin boyanmasında doğal boyama genellikle bitkilerden yapılır ve şap, tuz, sirke, manda sidiği, soda, kaya tuzu, sirke, meşe külü, toprak, göztaşı, saçı kıbrıs gibi doğal mordan maddeler kullanılır. İpler, büyük bakır kazanlarda boyanır.
Boyar maddeler, önceden çile haline getirilmiş yün iplik ile beraber ılık suyun içine konulup kaynatılır. Yaklaşık bir saat soğumaya bırakılır ve bir gün suyun içinde bekletilir. İlk rengin açık ve pastel tonlarını elde etmek için arta kalan suya yeni iplikler eklenerek ikinci boyamalar da yapılır. Bu şekilde ilk rengin daha açık tonları elde edilir.
**Çözgü hazırlığı:** İpliğin ucu, tezgâhın en altında bulunan çözgü demirine bağlanır. Bobinden gelen iplik, tezgâhın üzerinden arkaya doğru bir tur sararak alttan öne doğru alınır ve çözgü demirinin etrafında bir tur sarılır. Boşta olan bobinden gelen ipliği çözgü demirinin altından geçirerek sıradaki çözgü oluşturulur. İki çözgü arasındaki mesafe eşit olacak şekilde ayarlanır. Çözgüler sırayla ve gergin şekilde istenilen sayıya ulaşıncaya kadar sarmaya devam edilir.
İstenilen sayıya ulaşıldığında sökülmeyecek şekilde düğüm atılarak çözgülerin tezgâh üzerine sarma işlemini tamamlanır. Çözgüler el ile iki gruba ayrılır. 1, 3, 5 ve devam eden tek sayılı çözgüler el ile öne doğru çekilir. Bu çözgülerin aralarında kalan çift sayılı çözgüler arkada bırakılır. Çözgüleri iki gruba ayrılır. Ayrılan kısımdan varangelen tahtası geçirilir. Çözgüler el ile ayrıldıkça varangelen bu aralıktan geçirilir.
Bu şekilde varangelen tüm çözgülerin arasından geçirilinceye kadar işleme devam edilir. Tüm çözgülerin arasından geçirilen varangeleni, gücü demirinin geleceği kısmı geçecek şekilde yukarı doğru çıkarılır. Gücü ipliklerinin sarımına ilk olarak gücü demirinin sol ucundan tezgâha bağlayıp sabitleyerek başlanır. Gücüleri oluşturacak ipliğin ucunu tezgâhın sağ tarafına bağlanır ve sararak gücü demirine doğru gelinir. Gücü ipliği gücü demiri üzerine bir tur sarılır.
Daha sonra öndeki 1. Ve 2. Çözgü ipliğinin arasından arkadaki çözgü ipliğini öne doğru çekilir. Gücü ipliği öne çekilen bu çözgünün arkasından dolaştırılarak gücü demirine bir tur sarılır. Gücü ipliği arkadaki her bir çözgünün öne çekilmesiyle sarılarak tezgâhın sonuna kadar devam edilir. Gücü sarımı tamamlandığında gücü ipliği en sona sıkı bir şekilde düğümlenir.
Gücü demiri çekilerek gücü ipliklerinin altından çıkarıldıktan sonra çözgüler dokumaya hazır hâle gelir.
Kilim, zilli, cicim ve sumak teknikleri
**Kilim:** Çözgü ipliklerinin bir altından bir üstünden geçirilen atkı ipliklerinin motif alanları içerisinde kullanılmasıyla oluşan, çözgü ipliklerinin atkı iplikleri tarafından tamamen kapatıldığı, iki yüzü aynı görüntüye sahip düz olarak dokunan dokuma tekniğidir.
**Zilli:** Üç veya daha fazla iplik türü sistemine dayanarak yapılan dokuma tekniğidir. Desene göre desen ipliklerinin arasına sıra boyunca 2 üst- 1 alt veya 3 üst- 1 alt gibi atlamalarla dokunur.
**Cicim:** Desen ipliğinin, desene göre farklı sayıda çözgü iplikleri üzerinden atlatılarak geçirilmesi ve her desen sırasından sonra atkı ipliği atılarak sıkıştırılması ile oluşturulan dokuma tekniğidir.
**Sumak:** Renkli desen ipliklerinin çözgü ipleri üzerine, çeşitli şekillerde sarılmasıyla elde edilen dokuma tekniğidir. Sivrihisar Kilimi ibareli logo kilimin arkasında bulunur.
Yöreyle bağı nedir?
Coğrafi sınıra özgü üretim metodu bulunur. Bu sebeple coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Sivrihisar Kiliminin tüm üretim aşamaları, belirtilen coğrafi sınırda gerçekleşir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunur. Sivrihisar Kiliminin geçmişi eskiye dayanır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1077 tescil numaralı Sivrihisar Kilimi mahreç işareti olarak 14 Nisan 2022 tarihinde tescil edilmiştir. Sivrihisar Kilimi ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve mahreç işareti amblemi, ürünün ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Sivrihisar Kilimi ibareli logo ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler; Sivrihisar Belediyesinin koordinasyonunda, SS Sivrihisar Asma Yaprağı Üreten Eller Kadın Girişimi Üretim ve İşletme Kooperatifinden, Sivrihisar Kültür, Turizm ve Dayanışma Derneğinden ve Sivrihisar Belediyesinden konuda uzman birer kişinin katılımıyla 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından yapılır. Denetimler düzenli olarak yılda bir defa, ayrıca gerekli görülmesi ve şikâyet halinde ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetim mercii tarafından; Sivrihisar Kilimi üretiminde kullanılan malzemelerin uygunluğu, üretim metoduna uygunluk ile Sivrihisar Kilimi ibaresinin, logosunun ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu denetlenir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
