Coğrafi işaretli ürün · Şanlıurfa
Şanlıurfa’da geleneksel tezgâhlarda bezayağı veya dimi örgüyle dokunur. Pamuk, yün, ipek ve suni ipek iplikler; başörtüsünden giyim ve ev örtülerine uzanan farklı yerel ürünlerde kullanılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Şanlıurfa Culha Dokuması nedir?
Şanlıurfa Culha Dokuması, pamuk, yün, ipek ve suni ipek ipliklerin geleneksel tezgâhlarda bezayağı veya dimi örgüsüyle dokunmasıyla üretilen dokumalardır. Yamşah, vala, ehram, fıta, puşu ve yerli bez gibi farklı giyim ve örtü türlerini kapsar.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yerel dokuma türleri
Şanlıurfa Culha Dokuması detayları aşağıda verilen Yamşah (Neçek-Cefiye), Hışvalı, Şakkalı, Kuru Hafız, Ahmediye, Dümbüllü, Sarı Ağabağı, Vala, Puşu, Ehram, Fıta, İzar ve Kahke Bezi isimli ürünler olarak ve ayrıca masa, televizyon, yatak örtüsü vb. olarak da dokunur.
Malzeme ve kullanım
Yamşah pamuk ve ipekten, vala ipekten, ehram beyaz yünden dokunur. Fıta ise ehramdan farklı olarak yün yerine pamuk çözgü ve atkıyla, genellikle iki renkli kareli düzende üretilir.
Fıtanın biçimi ve pamuklu dokusu
**Fıta:** 12–15 yaşları arasındaki kızların baştan bele kadar örtünmek için kullandıkları yarım örtüye denir. Ehramdan farklı olarak çözgü ve atkıları yün olmayıp pamuk ipliğindendir. Genellikle iki renkli pamuk ipliğinden kareli olarak dokunur.
İzar bezinin ağartılmamış ipliği
**İzar Bezi:** Ağartılmamış iplikten dokunur.
Nasıl üretilir?
Tezgâh, iplik ve örgü yapısı
Şanlıurfa Culha Dokuması; geleneksel tezgâhlarda ipliklerin (pamuk, yün, ipek, suni ipek/floş/sim ipek vb.) atkıda ve çözgüde birlikte bezayağı örgüsü ve/veya dimi örgüsünün kullanılmasıyla dokunur. Bezayağı örgüsünün birimi 2×2 yani 2 çözgü 2 atkı ipliğinden oluşur. Bezayağı dokumasının bağlantı noktalarının sıklığından dolayı üretilen kumaşlar daha dayanıklıdır. Her bağlantı merkezi diğer bağlantı noktalarına dört köşeden temas eder.
Bezayağı ve dimi bağlantılarının kurulması
Bezayağı dokuma örgüsünde, atkı ve çözgü iplikleri birbirlerinin bir altından bir üstünden geçerek doku oluşturulur. Dimi örgüde yüzeyde çarpraz olarak yan yana ve diagonal tarzda sıralanmış çözgü ve atkı bağlantıları diğer bağlantı noktalarına ancak iki köşeden temas ederler. Diyagonal çizginin yatay veya dikey konumu atlama sayısının küçük veya büyük oluşuna bağlıdır. İplik atlamaları yan yana kaydırılarak dizilirler.
Yöreyle bağı nedir?
Coğrafi sınıra özgü üretim metodu, ustalık becerisi gerektirir. Bu sebeple coğrafi sınır ile ün bağı bulunduğundan Şanlıurfa Culha Dokumasının tüm üretim aşamaları coğrafi sınırda gerçekleşmelidir. Şanlıurfa Culha Dokumasının geçmişi eskiye dayanır.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
Giysi ve başörtüsü çeşitleri
**Ürün çeşitleri ve kullanım alanları Abahk:** Kalın yünlü bir kumaştır. Palto, cepken, hırka vb. giysilerde kullanılır.
**Yamşah (Yamşak-Neçek-Cefiye):** Pamuk ve ipek ipliğinden dokunan erkeklerin ve kadınların başlarına örtülen örtülerdir.
**Vala:** İpekten dokunan kadın başörtüsünün adıdır. Kırmızı renkli valalar duvak olarak kullanılır.
**Ehram:** Baştan ayaklara kadar inen, gözler açıkta kalacak şekilde yüzün kapatıldığı beyaz yünden dokunmuş kadın boy örtüsüdür.
Ev ve gündelik kullanıma yönelik dokumalar
**Kahke Bezi:** Kirli beyaz ya da açık krem rengindeki bezdir. Bu bez, simit fırınlarında hamurun ve simitin üzerini örtmek amacıyla kullanıldığından halk arasında bu ismi almıştır.
**Sarı Ağabağı:** Ahmediye’nin düz olanının üzerinin kasnak işi (zincir işi, iğne işi nakış, süzeni) tekniği ile işlenmesine sarı ağabağı denir. Bu yamşah türüne, erkeklerin beline bağlamasından dolayı “ağabağı” adı verilmiştir.
**Dümbüllü:** İki kenarına kalın floş çizgiler yapılan ve ortadaki kare boşluğu floşla işlenen dokumadır.
**Puşu:** Çözgü ve atkı renk farkının oluşturduğu renkli başörtüsüdür.
**Yerli bez:** Çözgünün başlangıcından sonuna kadar ayrı desen özelliği gösteren kumaşlardır.
Nakışlı ve kareli ürün çeşitleri
**Culha nakışı:** Zincir nakış işidir.
**Hışvalı:** Hışvalının ortası nakışlı, çevresi karelidir. Ölçüsü 125 × 135 cm’dir; küçük ve büyük hışvalı olmak üzere iki çeşidi bulunur.
**Şakkalı:** Kareli anlamına gelen “çekçegili” de denir. Yamşağın yüzeyi karelerle donatılmıştır.
**Direkli:** Küçük karelidir. Yörede culhacıların dokumaları; şal, kuşak, yerli kilim, çul denilen yolluk ve margizet adı verilen erkek başörtüsü olarak kullanılır. Masa, televizyon ve yatak örtüsü de kullanım alanları arasındadır.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Şanlıurfa Culha Dokuması; yörede bilinen en köklü el sanatlarından biridir. 1650 yılında Urfa'yı ziyaret eden Evliya Çelebi Seyahatnamesinde; “Urfa'da pamuk ipliğinden kapı gibi sağlam bez dokunduğunu bunun Musul bezinden daha güzel ve temiz olduğunu” yazmıştır.
Aynı zamanda 1867 tarihli Halep Vilayet Salnamesinde ise Urfa'da bez ve pamuktan aba yapıldığı belirtilmiştir.
Tarihin bilinen bütün dönemlerinde Şanlıurfa'da culha tezgâhlarında bez dokumacılığı yapılmıştır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
835 tescil numaralı Şanlıurfa Culha Dokuması mahreç işareti olarak 9 Ağustos 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Dokuması ibaresi ve mahreç işareti amblemi işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur. Dokuması ibaresi ile mahreç işareti amblemi, ürünün ambalajı üzerinde yer alır.
Denetimler Haliliye Belediyesi koordinasyonunda ve Haliliye Belediyesi, Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi, Şanlıurfa İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile Şanlıurfa İli Kültür Eğitim Sanat ve Araştırma Vakfından konunun uzmanı en az üç kişiden oluşan denetim mercii tarafından gerçekleştirilir. Denetimler her yıl en az bir kez düzenli olarak, ayrıca şikâyet halinde ve gerekli görülen durumlarda her zaman yapılır.
Denetim mercii tarafından; üretim metodunun uygunluğu ile Şanlıurfa Culha Dokuması ibaresi ve mahreç işareti amblem kullanımının uygunluğu denetlenir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
