Kelkit Zilli Kilimi

Germe tezgâhı ve dokuma araçları

Kelkit Zilli Kilimi günümüzde germe tezgâhlarda dokunur.

**Germe tezgâhı:** Germe tezgâhlarında alt ve üst merdaneler dönmez. Yan destekli yuvalar yukarı aşağı hareket ettirilerek çözgüler gerdirilir. Çözgüler tezgâh üzerinde hazırlanır. Dokuma yükseldikçe kilim döndürülerek aşağı alınır. Alt ve üst merdane, varangelen, gücü demiri, yan destekler, gerginlik ayar mekanizması gibi parçalardan oluşur.

**Kirkit:** Şekil olarak kabaca tarağa benzeyen kirkit, dokuma sırasında atkı ipliklerini düzeltip sıkıştırarak kilimin daha muntazam dokunmasını sağlamak maksadı ile kullanılır.

**Yün:** Kilimin ana malzemesi yündür. İplik haline getirilen yün ve kök boyalarla çeşitli renklerde boyanarak dokumada kullanılmaya hazır olur. Genellikle atkı ipi olarak kullanılan yün iplikler, çözgü olarak da kullanılabilir. Kelkit kiliminde çözgü ve atkıda saf yünden oluşan iplikler kullanılır. Çözgüler genellikle doğal renginde kullanılır. Atkı iplikleri ise kökboyası ile boyanarak kullanılır. En sık kullanılan renk kırmızıdır. Diğer renkler, kilim üzerine çeşitli motifler uygulanırken kullanılır.

**Makas:** Çözgü ve atkı ipliklerini kesmek için kullanılır.

**Çubuk (Ahşap Çivi):** Dokuma sırasında çözgü ipliklerinin üzerinden hızlıca değdirilip geçirilerek, hem atkı ipliklerinin takılmadan geçişini sağlar hem de çözgü ipliklerini düzeltir.

Boya bitkileri ve elde edilen renkler

**Boyalar ve Boya Ham Maddeleri:** Sarı rengi veren cehri ve safran, siyahı veren mazı ve kırmızı rengi veren kök boyadır.

Labada (evelik), nane, karamuk, sığır kuyruğu, kuşburnu, sumak, soğan, fındık kabuğu, ceviz, eğrelti otu boyar kaynaklar arasında sayılır.

Sütleğen, meşe, civit otu, kara lahana, kızamıkkökü, papatya, mazı, ezentere, palamut, ada çayı boyar kaynaklar arasında sayılır.

Böğürtlen, karayemiş, ekşielma, sumak üzümü, şeyh otu, indigo, çitlenbik, safran, asma, nar boyar kaynaklar arasında sayılır.

Kekik, papatya, cehri, cehri kökü, idris meyvesi, celari, ceviz kökü, ceviz mantarı, çınarkabuğu, fasulye yaprağı boyar kaynaklar arasında sayılır.

Gence, karaağaç kabuğu, karamuk (kadın tuzluğu), katır tırnağı, kızıl çam, kibritiye, saçkıran, yosun, ocak kurumu, meşe palamutu boyar kaynaklar arasında sayılır.

Sergi otu, kurutulmuş kayısı yaprağı, serkele, kök boya, kök yavşan, eynik, gelincik çiçeği boyar kaynaklar arasında sayılır.

Mordan ve diğer boya yardımcıları

**Boyama yardımcıları:** Boyayı parlak ve kalıcı tutmak için kullanılan yardımcı maddeler göz taşı, koruk, limon tuzu, marin, meşe kökü ve palamudu, sak, sak sütü, sirke, su, sütleğen, şap, taş yosunu ve turunç suyudur.

Bu tip tezgâhlar da çözgü tezgâh üzerinde hazırlanır. Tezgâh üzerinde çözgü hazırlanırken kullanılan en önemli iki makine elemanı çözgü demiri ve gücü demiridir.

Çözgü ve gücü demirlerinin yerleştirilmesi

**Çözgü Demiri:** Çözgü hazırlamanın başlangıcında ipliğin ilk bağlandığı demirdir. Tezgâhın alt kısmında bulunur. İpin ucu çözgü demirine bağlandıktan sonra her bir çözgü ipliği, çözgü demiri etrafına sarılır.

**Gücü Demiri:** İpliklerinin üzerine sarıldığı demirdir. Tezgâhın orta kısmında gücü ipliklerinin üzerinde duracağı metal bir kısım tezgâhın eni kadardır. Ancak ağızlığın oluşabilmesi için gücü iplikleri ile bu metal kısım arasında bir miktar boşluk olması gerekir. Bu boşluk da gücü ipliklerinin sarılmasında araya gücü demirinin de konulması ile elde edilir. Germe tezgâhlarda çözgü ipliği olarak tek bir bobinden alınan iplik kullanılır.

Yani tezgâh üzerindeki tüm çözgü aslında sadece bir ipliktir. Bu iplik tezgâh etrafına belirli bir düzende sarılarak istenilen sayıda çözgü elde edilir.

• İlk olarak iplik ucu tezgâhın en altında bulunan çözgü demirine bağlanır.
• Bobinden gelen iplik, tezgâhın üzerinden arkaya doğru bir tur sarılarak alttan öne doğru alınır.
• Alttan alınan iplik, çözgü demiri etrafına bir tur sarılır.
• Boşta olan bobinden gelen iplik ise çözgü demirinin altından geçirilerek sıradaki çözgüyü oluşturur.
• İki çözgü arasındaki mesafe eşit olacak şekilde ayarlanır.

Çözgüler sırayla ve gergin şekilde istenilen sayıya ulaşılıncaya kadar sarılmaya devam edilir. İstenilen sayıya ulaşıldığında sökülmeyecek şekilde düğüm atılarak çözgülerin tezgâh üzerine sarılması tamamlanmış olur.

Varangelenin takılması ve gücü ipliklerinin sarılması

**Varangelen Tahtasının Takılması:** Dokuma sırasında yukarı aşağı hareket ettirilerek çözgülerin birbirinden ayrılmasıyla ağızlık oluşumunu sağlayan tahtaya varangelen adı verilir. Çözgülerin sarılması işleminden sonra yapılacak ilk işlem, varangelen tahtasının çözgülerin arasına takılmasıdır. Çözgüler el ile iki gruba ayrılır. 1, 3, 5 ve devam eden tek sayılı çözgüler el ile öne doğru çekilir. Bu çözgülerin aralarında kalan çift sayılı çözgüler arkada bırakılır. Bu şekilde çözgüler iki gruba ayrılmış olur.

Ayrılan kısımdan varangelen tahtası geçirilmeye başlanır. Çözgüler el ile ayrıldıkça varan gelen bu aralıktan ilerletilir. Bu şekilde varangelen tüm çözgülerin arasından geçirilinceye kadar işleme devam edilir. Tüm çözgülerin arasından geçirilen varangelen, gücü demirinin geleceği kısmı geçecek şekilde yukarı doğru çıkarılır.

**Gücü İpliklerinin Sarılması:** Tezgâhın orta kısmında gücü ipliklerinin üzerine sarılacağı metal bir kısım bulunur. Gücü iplikleri doğrudan bu metal kısma sarılmaz. Bu kısmın üzerine gücü demiri denilen ince metal bir silindir de konularak sarım işlemi gerçekleştirilir. Gücü demiri, gücü ipliklerinin sarılmasından sonra çıkarılarak ağızlığın oluşabilmesi için gerekli boşluk oluşturulur. Gücü ipliklerinin sarılmasına ilk olarak gücü demirinin sol ucundan tezgâha bağlanarak sabitlenmesiyle başlanır.

Daha sonra gücüleri oluşturacak ipliğin ucu tezgâhın sağ tarafına bağlanır ve sarılarak gücü demirine doğru gelinir. Gücü ipliği gücü demiri üzerine bir tur sarılır. Daha sonra öndeki birinci ve ikinci çözgü ipliğinin arasından arkadaki çözgü ipliği öne doğru çekilir. Gücü ipliği öne çekilen bu çözgünün arkasından dolaştırılarak gücü demirine bir tur sarılır.

Gücü ipliği arkadaki her bir çözgünün öne çekilmesiyle sarılarak tezgâhın sonuna kadar devam edilir. Gücü sarılması tamamlandığında gücü ipliği en sona sıkı bir şekilde düğümlenir. Gücü demiri çekilerek gücü ipliklerinin altından çıkarılır. Tüm bu işlemler sonunda çözgüler dokumaya başlanacak şekilde hazır hâle getirilmiş olur.

İplik boyamaya hazırlık ve mordanlama

**İplikleri Boyama:** Kelkit Zilli Kiliminin atkı iplikleri, kökboyasıyla boyanır. Burada kullanılan boyalar çeşitli bitkilerden elde edilir. Boya elde edilen bitkilerden bazıları; kırmızı kök, palamut, meşe kozası, ceviz kabuğudur. İplik boyama işlemleri iki teknikte yapılır.

**Mordanlama:** Bitki kökenli boyamalarda renkleri sabitlemek için kullanılan ve genellikle değişik renkler elde etmeye yarayan yardımcı maddelere mordan denir. Mordanlama, belli miktarda mordan maddesinin boyanacak olan mamule boyamadan önce, boyamadan sonra veya boyama sırasında dâhil edilmesi ile yapılır. Bazen bu işlemde birden fazla mordan kullanılabilir.

Liflerin emme kabiliyetini arttıran mordanlar, boyanın lifler üzerinde tutunmasını sağlayan şap, soda, sodyum sülfat, sodyum karbonat, bakır sülfat, alüminyum sülfat, çeşitli metal oksitleri gibi maddelerdir. Bu maddeler aynı zamanda boyanın renk tonlarına da etki eder. Her boya bitkisi mordanlama gerektirmez. Mordan gerektiren boyalara mordanlı boyalar denir. Mordanlar, boyanacak malzemeyi boya alacak duruma getirerek önemli rol oynar.

Bitkisel boyacılıkta özellikle köylerde mordan olarak en çok şap kullanılır. Anadolu’da köylüler sirke, ekşi erik suyu, kül suyu, kireç suyu, mayalı hamur suyu ve mantar suyunu boyamada kullanmışlardır.

• 1 kg yün
• 150–250 g şap
• 40 litre su

Boyama malzemeleri ve uygulama

**Gerekli malzemeler:** Şap, bir kapta ılık su içinde eritilerek mordanlama yapılacak kaba ilave edilir. 3–4 saat önceden yumuşak suyla ıslatılan yün de mordanlama yapılacak kaba konur. Ateş, suyu 1 saat sonra kaynatacak şekilde ayarlanır. İpleri sürekli alt üst etmek ve her yerini eşit şekilde mordan maddesi ile ıslatmak gerekir. Sonra ateş söndürülüp kendi hâlinde soğuması sağlanır. Mordanlanmış ipler hemen kullanılmayacaksa ertesi gün su ile durulanıp kurutulup kaldırılır.

**Boyama işlemi:** Bir defada birkaç kilogram ip boyanması gerektiği için genişliği 40 – 50 litre su alabilecek kadar büyük kazanlarda yapılır.

• 1 kg yün ipi
• 1 kg kökboyası

Bir kg yün için 200 g şap kullanılır.

Mordanlama için 40 litre, boyama için ayrıca 40 litre su ayrılır.

Mordanlama işleminin basamakları

**Mordanlamanın Yapılışı:** Kazana 35–40 litre su konur. 200 g şap sıcak suda eritilir ve ilave edilir. Mordanlanacak yün de kazana atılarak 1 saat süreyle 100˚C kaynama noktasına erişecek şekilde kazanda kaynatılır. Kazanda iplerin kendi hâlinde soğuması beklenir. Soğuduktan sonra yıkanır ve boyama kazanına alınır. Hemen kullanılmayacaksa kurutularak kaldırılır.

• Kökboyası öğütülerek toz hâline getirilir.
• Toz boya bez torba içine koyularak ağzı iyice kapatılır.
• Kazana 40 litre su koyulur.
• Şap ile mordanlanmış ip kazana atılır.
• Isı arttıkça boyar madde önce suya geçer, sonra da ipliği boyamaya başlar.
• Su sıcaklığı en fazla 70 ˚C sıcaklığa yükseltilmelidir.
• İpler, sık sık alt üst edilerek rengin her tarafa eşit dağılması sağlanır.

Boyamanın tamamlanması

**Boyama işlem basamakları:** 24 saat süreyle ipler boya kazanında bekletilir.

• İpler kazandan çıkartılıp sabunlu su ile yıkanır.
• Bu yöntemle renk kiremit kırmızısı olur.

Belgede parlak kırmızı renk için 100 ml amonyak (NH3) ilave edilerek 20 dakika kaynatıldığı belirtilir.

Turuncu renk için 1 kg yün ipe 500 g kökboyası ve 500 g papatya kullanılır.