Coğrafi işaretli ürün · Kocaeli
Kocaeli’nin Kandıra ilçesinde keten ve pamuk iplikleriyle bezayağı tekniğinde dokunur. Mat keten dokusu, pamuklu kenar şeritleri ve yöreye özgü nakışlarıyla tanınır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Kandıra Bezi nedir?
Kandıra Bezi, keten bitkisinden elde edilen bir ip türü ile Kandıra’ya özgü tezgâhlarda dokunarak yapılan bir bez çeşididir. Kandıra Bezi dokumalarının sağ ve sol kenarlarında pamuk ipliklerinin yan yana getirilmesi ile oluşan şerit bulunur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
İnce ipten üretilmiş bezlerden şemente, çay takımı, kese, gömlek, çanta, gecelik, masa örtüsü, köşe yatağı, yatak çarşafları ile mendil gibi ürünler üretilirken kalın ipten üretilmiş bezlerden pantolon, çuval, kilim gibi ürünler üretilir.
Keten lifinin doğal dokusu
Kandıra Bezinin hammaddesi doğal rengi mat ve koyu renkte olan keten bitkisinin gövdesinin kurutulmasıyla elde edilen keten lifleri ipliğidir.
Ürünün üretiminde ince ip veya kalın ip kullanılır.
Üretimde özellikle pamuğa keten kullanılırken ketene keten üretimler de mevcuttur.
Bezayağı dokuma
Üretilen ipliklerden dokumalar, bezayağı tekniği ile yapılır.
Kandıra’nın köylerinde dokuma tezgâhlarında, yöresel ifade ile düzenlerde, dokunan Kandıra Bezi ile çay takımı, peçete, gömlek, masa, gecelik, masa örtüsü, köşe yatağı, ceket, pantolon, yatak çarşafları ile mendil, yağlık, işlemeli uçlar, örtme eski Türk motifleri ile işlenerek yapılmaktadır.
Nasıl üretilir?
Öncelikle bezin ham maddeleri olan 8–14/1 nm aralığındaki keten ipliği ve 16–20/2 nm aralığındaki pamuk ipliği temin edilir.
İpliğin hazırlanması ve kaynatılması
Keten iplikleri bezin daha nostaljik bir görünüm kazanması için büyük bakır kazana konur ve içine kül karıştırılarak kaynatılır. Beyazlatılma olarak adlandırılan bu işlemden sonra iplikler “elepçek” denilen ağaç düzeneğe, bu düzenekten de masuralara sarılır. Çözgüde (tezgâha gerilen ve kumaş boyunu ayarlayan ip) kullanılan pamuk veya keten ipi çirişlenerek (haşıllama) kullanılır. Çiriş; un, sabun, nişasta, yağ karışımından kıvamlı su hazırlanarak pamuk veya keten ipinin kaynatılması işlemidir.
Bu işlem çözgü ipine sağlamlık ve kayganlık kazandırır. Kaynama sonrası kurutulan ip çileleri “elemit”e geçirilip masuralara sarılır. Masuralardan istenilen ölçülerde ebatları ayarlanarak çözgü yapılır. Kandıra Bezinin dokunmasında çözgüde pamuk atkıda keten ipliği kullanılır. Atkıda kullanılan keten ipliğinin numarası kullanım amacına göre 8/1 ilâ 14/1 nm (metre/gram) arasında değişmektedir. Çözgüde (tezgâha gerilen ip) kullanılan pamuk ipliğinin numarası 16/2 nm (metre/gram) ilâ 20/2 nm (metre/gram)’dir.
Atkı, çözgü ve çirişleme
Çözgü ve atkı ipleri taraktan çift şekilde geçirilir. Atkı tel sayısı, dokumalarda kullanılan ipliğin kalınlığına göre 1 cm²’de 12, 16, 20 tanedir. Atkının hazırlama işlemi bittikten sonra çözgü kısmına geçilir. Pamuk ipliğinden oluşan çözgü üst bobinlere, keten ipliğinden oluşan atkı ise alt masuralara sarılır. Tarağa geçirilen iplik 800 tanedir.
Kandıra Bezi dokumalarının sağ ve sol kenarlarında 14 adet pamuk ipliğinin yan yana getirilmesiyle renkli pamuk ipliği bulunur. Bunun için atkının düzeneğinin sağ ve sol kenarlarına 14’er sıra pamuk ipliği yerleştirilir. Dokuma öncesi hazırlıkları tamamlanan iplikler bezayağı tekniği kullanılarak dokunmaya başlanır. El ve ayak uyumunun önemli olduğu bu metotla dokuma işlemleri tamamlanır.
**Kumaş ölçüsü ve çirişleme:** Kumaş genişliği 42–50 cm arasında değişmekte olup kumaşın boyu ise kullanılacağı yere göre kesilerek belirlenir. Kandıra Bezinden çeşitli ürünler elde edilir. Çözgü ve atkı ipi su, un, nişasta, yağ ve sabun kullanılarak yapılan çirişleme (haşıllama) yöntemiyle kullanılır. Çiriş; nişasta, un, yağ ve sabun kullanılarak hazırlanan ipin suda kaynatılması işlemidir. Bu sayede çözgü ve atkı ipi sağlamlık ve kayganlık kazanır.
Çirişleme (haşıllama) de bu işleme verilen isimdir. Keten dokumaları hem ince iplerde hem de kalın iplerde düzen olarak adlandırılan 2 güçlü (çözgü ipinin geçirildiği sistem) ve 2 ayaklı ahşap dokuma tezgâhlarında üretilir. Dokumalar bezayağı tekniği ile yapılır.
Dokuma teknikleri ve ürün çeşitleri
Şemente, 42–50 cm genişliğinde ve 100 cm uzunluğunda bezdir; gergef ve diğer işlemeler için kullanılır, yöresel motiflerle süslenir. Kese, kullanım yerine göre kesilen cüzdan veya telefon kılıfıdır. Çezme, çubuklu ve desenli dokumadır; çarşaf için kullanılır.
Çanta, kullanım işlevine göre kesilip motiflenir. Giyimde daha sık dokuma tercih edilir; sicil bu gruptaki ip sıklığını 1 cm²’de yaklaşık 16–14 sıra olarak verir. Dokuma eni 42–50 cm, boyu 100 cm olarak belirtilir; ketene-keten veya ketene-pamuk üretilebilir.
Ketene-pamuk şeklinde yapılan dokumalarda kumaşların kenarlarına 3–4 sıra beyaz pamuk ipliğiyle dokuma yapılmaktadır. Ayrıca bu dokumalardan çarşaf da yapılmaktadır. Kökboyasıyla renklendirilmiş dokumalar dikilip birleştirilerek çarşaf olarak da kullanılmaktadır. Dokuma işleminden sonra özellikle Kandıra’nın coğrafi koşullarından ve özelliklerinden etkilenerek bu bezlere çeşitli motiflerle nakışlar yapılmaktadır. Manda gözü, sevda çiçeği gibi nakış şekilleri yörede işlenen nakışlardır.
**Kalın iplerin dokunması ve dokuma çeşitleri:** Kalın ipler çöp tarağına takılan kıtıktan (lif tarama aletinden çıkan kaba çöpler) çekilerek eldeki iğ ve arşakla (iğin kolayca dönmesini sağlamak için iğin altına 3–5 santimetre yükseklikten takılan yuvarlak alet) eğrilir. Bir diğer kalın ip eğirme usulü ise çıkrıkla eğirmedir. Bu çıkrık ince ip eğiren çıkrıktan daha az teferruatlıdır. Çıkrık tekerleği kalındır.
Çıkrık başına oturan bir kişi çıkrığı çevirirken diğer kişi koltuk altına aldığı kıtığı eğirerek elindeki kıtık bitinceye kadar 30–40 metre gider. Eğirme bittiğinde çıkrık başında duran çıkrığa takılı masuraya ipi sarar. En kalın olan ipe eriş, kıtık ipi denir. Erişten dokunan kalın bezden pantolon, çuval, kilim gibi ürünler üretilmektedir. Özellikle kilim dokumalarında yün ipliğine çözgü vazifesi görerek kendini gizler ve keten ipliği saçaklardan gözükür.
Yöreyle bağı nedir?
Kandıra Bezi dokuma usulü ile kendine özgü koşullar bulundurur ve ustalık becerisi gerektirir. Bu sebeple yöre ile ün bağı bulunan Kandıra Bezinin ipliğinin temin edilmesi dışındaki tüm üretim aşamaları, belirtilen coğrafi sınırda gerçekleşir.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Sicil, Kandıra Bezinin geçmişini Romalılar dönemine bağlar; “çalı yırtmaz” adıyla anılan çift kat dokumanın yelkenlerde kullanıldığını aktarır. Mısırlıların nem çekici özelliği nedeniyle mumyalamada kullandığı anlatımı ise rivayet olarak verilir.
Kandıra’da özellikle yaşlı kuşaklar geleneksel giyim tarzını sürdürür.
Yerli Kandıralılar günlük yaşamlarında üste cepken, gömlek ve içlik alta fistan veya şalvar, başa örtme, yarım fes ve çember, ayağa çarık, çorap ve lastik giyerlerken aksesuar olarak kullanılırdı.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
396 tescil numaralı Kandıra Bezi mahreç işareti olarak 22 Kasım 2018 tarihinde tescil edilmiştir. Kandıra Bezi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Kandıra Bezi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur. Tescil ettiren kurum kimliği: Kandıra Halk Eğitim Merkezi.
Denetimler; Kandıra Halk Eğitimi Merkezi koordinatörlüğünde ve Kandıra Belediyesi Kültür Müdürlüğü, Kandıra İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ile Kandıra Halk Eğitimi Merkezinden konuda uzman birer kişinin katılımıyla oluşan üç kişilik denetim mercii tarafından yapılır. Denetim mercii düzenli olarak her yıl bir defa; kullanılan malzemelerin uygunluğu, üretim metoduna uygunluk, ürünlerin coğrafi sınırda üretilmesi ile Kandıra Bezi coğrafi işaretinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımın uygunluğunu kontrol eder.
Denetim mercii ayrıca gerek görülen hallerde ve şikâyet üzerine her zaman denetim yapar. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim mercii hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
