Coğrafi işaretli ürün · Sinop
Sinop’un Durağan ilçesinde pamuk iplikle tek parça dokunan başörtüsüdür. Beyaz zeminindeki renkli motifler, beyaz şeritlerle çevrelenmiş bordo bordürlerle tamamlanır; günümüzde masa ve sehpa örtüsü olarak da kullanılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Durağan Çemberi nedir?
Durağan Çemberi; Sinop ili Durağan ilçesinde uzun yıllardır başörtüsü olarak kullanılan, kenarları bordo renkle çevrili, ortası renkli ipliklerle oluşturulmuş yöresel motiflerle bezeli, yaklaşık 1 m² büyüklüğünde ince bir dokumadır. Durağan Çemberinin kenarlarında çemberi çepeçevre kuşatan üç sıra beyaz şeritli bordo renkli geniş ve yine iki sıra beyaz renkli ince bordürler vardır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Bağlama biçimleri ve motiflerin kültürel anlamı
Genç kızlar ve yaşlılar üçgen şekline getirerek doğrudan saçın üzerine bağlarken, orta yaşlı kadınlar ve gelinler ise fes denilen bir taç üzerine çemberi giyerlerdi.
Çember üstündeki motif yoğunluğu ve ağır desenler çemberi kullanan kadının statüsü hakkında bilgi verirdi.
Motifler beyaz zemin üzerinde belirli bir sisteme göre yerleştirilir.
Durağan Çemberinin yöreye özgü motifleri ve bu motiflerden oluşan desenleri bulunur.
Günümüzde bu yöresel dokumanın başörtüsü dışında evlerde sehpa ya da masa örtüsü gibi muhtelif kullanım alanları da bulunur.
Özellikle yörede baklava dilimleri arasında kullanılan motiflere dokuyucu dokuma anındaki duygu ve hayallerini desen olarak yansıtır.
Dokuma iplikleri ve renk düzeni
Günümüzde ise daha çok atkı ve çözgü ipi denilen iki temel ip kullanılır.
Kenar bordürlerinin çözgüsünde ise makam denilen ip kullanılır.
Geçmişte Durağan’da yaşayan kadınlar tarafından kullanılan çemberin geleneksel olarak değişik bağlama şekilleri vardı.
Çok eskiden pamuk eğrilir, işlenir, boyanır ve istenilen kalınlıkta kullanılırdı.
**Dokuma renkleri ve desenleri:** Kullanıcının zevkine ve ekonomik durumuna göre renklerin canlılığı ve desenlerin yoğunluğu artar.
Çemberin çevre renkleri kırmızı ve beyaz olsa da, içinde kullanılan motiflerin renkleri değişiklik gösterir.
Durağan Çemberinin yapımında muhtelif ipler kullanılır.
Durağan Çemberinde kullanılan motif çeşitlerine aşağıda yer verilmektedir.
Bunun yanında motif ve desen yapımında kalınlıkları farklı renkli orlon ipler kullanılır. Desenler için ise pamuk ipliği yanında yün ve orlon da kullanılır.
Nasıl üretilir?
Pamuk iplik ve çözgü hazırlığı
Durağan Çemberinin üretiminde kullanılan tezgâh; genelde demir malzemeden üretilen, dikdörtgen prizma şeklinde bir yapı arz eden, oturaklı, taraklı, gücülü, pedallı ve ortalama 1,60 m (yükseklik) x 2,20 m (en) x 1,80 m (uzunluk) ebatlarında ve yaklaşık 3 m2’lik yer tutan bir dokuma aracıdır.
Çember dokuma işlemi genel olarak 120 cm tarak eninde yapılır. Dokumanın eni 100–110 cm’lik genişlikte olmalıdır. Dokumada pamuk ipliği kullanılır.
**Çözgünün hazırlanması:** Üretim aşamasında; tezgâh boyuna göre hazırlanmış çözgü iplikleri tek tek tarak ve gücüden geçirilir. İplikler, dokuyan kişinin önünde yer alan ve genişliği en az 150 cm olan kalın mile sarılır. Diğer kısmı da levent adı verilen dolapta tezgâhın ön kısmındaki yerine yerleştirilir. Dokuma yapıldıkça gereken ip bu leventlerden sağlanır.
Dokuma ve desenlerin oluşturulması
İplerin tezgâhtan geçirilmesinde dikkat edilmesi gereken önemli bir husus daha vardır. Kenarlar kırmızı ve beyaz çizgilerden oluşacağı için kenar çizgi kalınlıklarına karar verilmelidir. Çünkü çizgiler dokuma boyunca aynı kalacaktır.
Durağan Çemberi 100–110 cm x 100–110 cm ölçülerinde tek parça şeklinde dokunur. 100–110 cm ebatlarında kare şeklinde bütün bir çember elde edilir. Tezgâhtan çıkarılan ürün 30–40 °C sıcaklıkta su içinde 10 dakika yıkanarak kullanıma hazır hale getirilir. Dokuma yüzeyinde görülen motifler farklı renk ve kalınlıktaki ilave atkı iplerinin çözgü iplikleriyle yine bez ayağı bağlantısı kurması sureti ile dokumanın arka yüzünde oluşturulur.
Motif atkıları belirlenen çözgü sınırları içinde elle geçirilerek bezayağı bağlantısıyla gidiş ve dönüş yapar. Her gidiş ve dönüş, boydan boya geçirilen iki sıra zemin atkısıyla sıkıştırılır. İlk aşamada kenar makamı üç makam rengi, iki beyaz ve aralarına fitil atılarak tamamlanır.
Sonraki aşamalar:
- Aralarına dörder fitil atılarak beyaz iplikle iki bezayağı şerit dokunur.
- Renk uyumuna göre iplikler sayılır ve örnek yerleştirilir.
- Dokuma 50–55 cm olduğunda ölçülerek kalan örnek hesaplanır.
- Desen bitirilir ve ipler temizlenir.
- Aralarına dörder fitil atılarak beyaz iplikle ince bezayağı şerit dokunur.
Son aşamada diğer kenar makamı, üç makam rengi, iki beyaz ve aralarına ikişer fitil atılarak bezayağı dokumayla tamamlanır.
Yöreyle bağı nedir?
Geçmişi eskiye dayanan ve üretimi ustalık gerektiren Durağan Çemberinin coğrafi sınır ile ün bağı vardır.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Durağan Çemberinin tüm üretim aşamaları, coğrafi sınırda gerçekleştirilir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
817 tescil numaralı Durağan Çemberi mahreç işareti olarak 3 Ağustos 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Durağan Çemberi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Durağan Çemberi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler, Durağan Belediyesinin koordinatörlüğünde ve Durağan Belediyesi, Durağan İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü ve Durağan Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğünden ürün hakkında uzman en az 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından 3 ayda bir olmak üzere yılda 4 defa gerçekleştirilir. İhtiyaç duyulduğunda veya şikâyet halinde ise her zaman denetim yapılabilir. Denetleme kriterlerine aşağıda yer verilmektedir. Çemberde kullanılan iplik türünün uygunluğu. Desenlerin uygunluğu. Çemberin üretim aşamalarının uygunluğu.
Çemberin tüm üretim aşamalarının Durağan ilçesinde gerçekleştirilmesi. Durağan Çemberi ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu. Denetim merci, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden, denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
