Coğrafi işaretli ürün · Sinop
Sinop’un Boyabat ilçesinde dokunan, yaklaşık bir metrekarelik pamuklu başörtüsüdür. Bordo ve beyaz kenar şeritleri, renkli motifleri ve buğday unuyla çirişlenen çözgü iplikleriyle tanınır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Boyabat Çemberi nedir?
Boyabat Çemberi, yörede başörtüsü olarak kullanılan, kenarları bordo renkli şeritlerle çevrili, ortası renkli ipliklerle oluşturulmuş motiflerle bezeli, yaklaşık 1 m2 büyüklüğünde pamuklu ince bir dokumadır. Boyabat Çemberinde pamuk ve sentetik olmak üzere iki cins iplik kullanıldığı, pamuk ipliklerinin ise üç farklı yapısal özellik gösterdiği tespit edilmiştir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Bordo bordürler ve baklava düzeni
Baklavaların ortası motif ya da motif düzenlemeleri ile dolgunlaştırılmıştır.
Yöre çemberlerinin karakteristik özelliği çemberi çepeçevre kuşatan üç sıra beyaz konturlu bordo rengi, enli, iki sıra beyaz ince şeritten oluşan bordürleridir.
Bu bordürler arasında kalan bölüm genellikle “zincir” motifleri ile oluşturulan değişik boyutlarda baklava şeması göstermektedir.
Motiflerin çember yüzeyinde düzenleniş biçimi de önemli bir yöresel özellik olarak dikkati çekmektedir.
Ayrıca Boyabat Çemberi aynı motif ve kompozisyon örneği gösterse bile uygulanan farklı renklerle ya da aynı renklerin değişik düzenlemeleriyle çeşitlendirilerek tek ve özgün özelliğini koruyabilmektedir.
Bordürleri oluşturmada kullanılan bordo renkli kalın pamuk ipliği dokumadaki kullanımı paralelinde kısa kenarda çözgü, uzun kenarda atkı sıklığının düşmesine, dolayısıyla da kenarlarda bir genişlemeye neden olmaktadır.
Renkli pamuk ve sentetik (orlon) ipliklerle ise motifler oluşturulmaktadır.
Doğal veya ağartılmış beyaz pamuk ipliği, dokumanın atkı ve çözgüsünde kullanılır. Ağartılmış beyaz kenar ipi, dört kenardaki bordo çizgilerin konturlarında atkı ve çözgü olarak, motiflerde ise desen atkısı olarak yer alır. Makam ipi denilen bordo pamuk ipliği, karakteristik kenar çizgilerini atkı ve çözgüde oluşturur; motiflerde de desen atkısı olarak kullanılır.
Motif adları ve dokumanın ölçüsü
Boyabat Çemberi yöresine özgü motifleri ve bu motiflerden oluşan desenleriyle dikkat çekmektedir.
Boyabat Çemberinde yüzeydeki motif yoğunluğu dolayısıyla atkı sıklığı çözgü sıklığından daha yüksek bulunmaktadır.
Çember dokumaların boyu eninin yaklaşık iki katıdır.
Dokumalarda olduğu gibi esas kaynağını tabiattan alan motiflerin isimlendirilmelerinde sosyal ve politik olayların da etkisinin varlığı gözlenmektedir.
Boyabat Çemberinde “Zincir (tek, çift, üçlü), Sinek, Süydürme, Enikızı, Aybütünü, Mühür, Dört Müdür, Ersünlü, Koyun Gözü, Kaymalı, Gürel, Sandık, Put, Dört Put bir arada, Heybe, Demirkırat, Tayyare ve Tayyare Kanadı” adı verilen motifler yer almaktadır.
Ortalama eni 50 cm, boyu 105 cm ölçülerinde birbirine eş olarak dokunmuş iki parçanın birbirine eklenmesi ile kareye yakın bir çember meydana getirilmektedir.
Nasıl üretilir?
Dokuma tezgâhı ve genişliği
Genelde ahşap malzemeden üretilen üçgensi bir yapı arz eden oturaklı, taraklı, kücülü, pedallı ve köylerdeki odalarda ortalama 1 x 2,5 x 1,80 m ebatlarında ve yaklaşık 2,5 m’lik yer işgal eden bir dokuma aracıdır. Tarakları önceleri kemikten yapılırdı. Sonradan metal de kullanılmaktadır. Kücülerin yapısında yine ahşap ve kalın ipler kullanılmaktadır.
Çember dokuma işlemi, genel olarak 60 cm eninde “düzen”lerde (tezgâhlarda) yapıla gelmiştir. Aslında bir çember için iki defa 50–60 cm arasında eninde dokuma yapmak zorunluluğu vardır. Genelde 50, 55 ve 60 cm’lik genişlik tercih edilmiştir çünkü elle mekik atılmaktadır. Sağdan ve soldan kollar 60 cm’lik genişlikte ve ayaklıkların yardımıyla aralanan alan içinde rahatça serpme-motif atabilmekte ve desen üretebilmektedir. Pamuk iplik kullanılır.
İplikler ve çirişleme
Desenler için ise pamuk iplik yanında yün ve orlon da kullanılır. Yörede “makam ipi” denilen bordo renkli pamuk ipliği ise Boyabat Çemberinin karakteristiği olan kenar bordürlerinde yer alan bordo çizgileri oluşturacak şekilde atkıda ve çözgüde, motifleri oluşturmada da desen atkısı olarak kullanılmaktadır.
Pamuk iplik, temel ham madde olmasına rağmen çemberde kullanılan ipler önce çirişlenir. Çirişleme, Boyabat Çemberi için en özgün iştir. Dokuma, geleneksel olarak bazı bölgelerde görülebilir. Ama çirişleme yapmazlar veya usul farklıdır. Örneğin un-hamur kullanılır. Bu nedenle, dokuma işi diğerlerine göre daha zordur. Her tezgâhta çember üretilemez. Çirişlenmiş iplikler başka yörelerde kullanılan taraklardan geçmez. Çirişlenmiş iplikler üzerine atılan desenler (motifler) çok daha özgün olur, güzel görünür.
Dokuma işlemine hazırlıkta öncelikle çözgü iplikleri buğday unu ile haşıllanmakta yöresel ifadesi ile çirişlenmektedir.
Çözgüde beyaz ve bordo olmak üzere iki farklı renkte iplik kullanıldığı ve bordo renkli ipliklerin boya vermesi söz konusu olduğu için, hazırlanan kaynar durumdaki unlu karışıma önce beyaz iplik çileleri daldırılarak çirişlenmekte, bu iplikler çıkarıldıktan sonra bordo renkli iplik çileleri aynı işlemden geçirilmektedir.
Çözgünün hazırlanması
Çözme işlemi genellikle çözgü dolabında yapılmakta, bu işlemde çözgü iplikleri çemberlerin bordürlerinde yer alan çizgilerin rengi, kalınlığı ve sırası dikkate alınmaktadır.
Tezgâh boyuna hazırlanmış uzun iplikler tek tek tarak ve kücüden geçirilir. Dokuyan kişinin önündeki genişliği en az 60 cm olan kalın mile sarılır. Diğer kısmı da üçgen bir yapı gösteren tezgâhın en uç noktasına doğru düzenli bir şekilde daraltılır. Sonra üstten alınarak, dokuyucunun arkasında bir tarafa getirilir ve orada fazla ip bir poşette rezerve edilir. Dokuma yapıldıkça gereken ip bu rezervuardan sağlanır.
İplerin tezgâhtan geçirilmesinde dikkat edilmesi gereken önemli bir husus daha vardır. Kenarlar, kırmızı ve beyaz çizgilerden oluşacağı için kenar çizgi kalınlıklarına karar verilmelidir. Çünkü çizgiler dokuma boyunca aynı kalacaktır.
Bezayağı örgü ve ilave atkı
Boyabat Çemberinde uygulanan dokuma örgüsü bezayağıdır.
Dokuma yüzeyinde görülen motifler farklı renk ve kalınlıktaki ilave atkı ipliklerinin çözgü iplikleri ile yine bezayağı bağlantı kurması suretiyle dokumanın arka yüzünde oluşturulmaktadır.
Çember dokumalarında motif oluşturulan atkı iplikleri, el yardımıyla oluşturulacak motifin belirlediği çözgü sınırları içinde bezayağı bağlantı kurarak gidiş ve dönüş yapmakta, her gidiş ve dönüş sırasından sonra boydan boya geçirilen iki sıra zemin atkısı ile sıkıştırılmaktadır.
Kısa aralıklarla ve yoğun olarak yer alan motiflerin dokuma yüzeyinde eşit büyüklükte ve aralıkta tekrarı, çözgü iplikleri tek tek sayılarak sağlanmaktadır.
İki kanadın birleştirilmesi
Düzen ya da işlik adı verilen dokuma tezgâhının elverdiği genişlikte, dar enli olan ve kullanım için uygun boyutu sağlayabilmek üzere her kompozisyondan çift dokunan (birbirine eş iki kanat halinde) dokumalar, bordürsüz uzun kenarları yan yana elde dikilerek birleştirilmektedir.
Birleştirme işleminde üç farklı geleneksel çember dikişi uygulandığı tespit edilmiştir.
Bu dikişler motif oluşturmada kullanılan renkli ipliklerden biri ile uygulanabildiği gibi, farklı renkte birkaç ipliğin alternatif kullanımı ile de oluşturulabilmektedir.
Diğer tekniklere göre daha kolay olan “çırpma dikiş” tekniğini ise dokuyucular, daha çok satmak üzere yaptıkları çemberlere uygulamaktadırlar.
Ölçülendirme ve bitirme
50, 55, 60 cm X 100, 110, 120 cm ölçülerinde tek parça şeklinde dokunur ve iki parça birleştirilerek 100–120 cm ebatlarında kare şeklinde çember elde edilir. Tezgâh teknolojisindeki gelişme sonucunda Boyabat Çemberinin geniş tezgâhlarda tek parça olarak da dokunması mümkündür. Bu durumda birleştirme işlemine gerek duyulmaz. Çember dokuması bitince veya belli ölçüde dokuma tamamlandıktan sonra kesilir, kanatları birleştirilir, kenarları temizlenir ve yıkanır.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
Bir zamanlar zorunlu giysi ihtiyaçlarını karşılayan çember, bugün cazip turistik eşya, genel mefruşat ve folklor için harika fırsatlar sunmaktadır.
Ürün giyim ve mefruşat ürünlerine çevrilmişse görsel alanlarda dekor olarak korunur.
Bu tercihlerin alışkanlık ve sıcak tutma olarak açıklayan yöre kadınları çemberi başa bağlamaya “çalınma” demektedir.
Kanaviçe ve hesap işi çalışmalarına uygunluğu nedeniyle Boyabat Kız Meslek Lisesi’nin giyim ve el sanatları atölyelerinde, Halk Eğitim Merkezinde çemberden çok güzel, çok farklı pantolonlar, el çantaları, fötr şapkalar, masa ve sehpa örtüleri, duvar süsleri, perdeler, hırkalar, kitap ayraçları, kitap kılıfları, kuşaklar vb. ürün çalışmaları yapılmaktadır.
Çok çeşitli başörtülerine rağmen Boyabat’ın bazı köylerinde (Durağan ve Saraydüzü çevresi) kadınlar çemberi halen yoğun olarak kullanmaktadırlar.
Boyabat’ta çember karşılıklı iki köşesi üst üste getirilip üçgen şeklinde ikiye katlanarak, dokumanın kumaş katı olan kısmı alın üzerinden yüzü çevrelemekte, çene altında çaprazlanan uçları boyuna dolanıp ensede toplanmaktadır.
Nasıl saklanır?
Kadınlar, çok değer verdikleri ürünlerini katlar, hazır hale getirir ve sandıklarında muhafaza ederler. Küçük tezgâhlarda az sayıda üretildiği için muhafazası kolaydır.
Yöreyle bağı nedir?
Boyabat Çemberinin geçmişi eskiye dayanır ve ilçenin geleneklerinde önemli bir yeri vardır. Coğrafi sınır ile ün bağı bulunan ürünün tüm üretim aşamaları Sinop ili Boyabat ilçesinde gerçekleşir.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Geçmişte ön tarafı “grep” adı verilen ipek kumaş kaplı, simli tellerle tutturulmuş “pirepri” adı verilen pullarla süslü, şarap rengi fesin üzerinden örtülen çember, kullanan kadının aile içindeki yerine ve yaşına göre özellik taşımaktaydı.
Günümüzde kullanımdaki bu ayrımın çok belirgin olmadığı gözlenirken, çemberin uzun süredir fes kullanmadan örtüldüğü de belirlenmiştir.
Ağır işlemeli, canlı renkli çemberleri evin etkin, ailede söz sahibi kadını, gelini ve genç kızları örtünürken, bezemesi seyrek, pastel renkli, zinciri ve şeridi beyaz olan “yavan çember”leri daha yaşlı olanlar kullanırlardı.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
126 tescil numaralı Boyabat Çemberi mahreç işareti olarak 3 Şubat 2010 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret koruması 13 Şubat 2008 tarihinden itibaren geçerlidir. Boyabat Çemberi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Boyabat Çemberi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler; Boyabat Belediyesinin koordinatörlüğünde ve Boyabat Belediyesi, Boyabat Kız Meslek Lisesi, Boyabat Halk Eğitim Merkezi, Boyabat Ticaret ve Sanayi Odası ve Boyabat İlçe Milli Eğitim Müdürlüğünden konuda uzman birer kişinin katılımıyla 5 kişiden oluşan denetim mercii tarafından gerçekleştirilir. Denetimler, düzenli olarak yılda 1 defa, ayrıca gerek görülmesi ve şikâyet halinde her zaman yapılabilir. Denetime esas kriterlere aşağıda yer verilmektedir.
Üretimde kullanılan malzemeler ile araç ve gereçlerin uygunluğu. Üretim metoduna uygunluk. Boyabat Çemberi ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden, denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
