Coğrafi işaretli ürün · Erzincan
Erzincan’ın Refahiye ilçesindeki Cengerli köyünde bezayağı ve ilikli teknikle dokunur. Tek kısa kenarı saçaklıdır; çift bükümlü iplik ve siyah kontürlü geometrik motifler kullanılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Cengerli Kilimi nedir?
Cengerli Kilimi, Erzincan’ın Refahiye ilçesine bağlı Cengerli köyünde kemk adı verilen kirkitli ıstar tezgâhlarda bezayağı ve ilikli teknikle dokunur. Günümüzde atkıda çift bükümlü yün, çözgüde pamuk kullanılır. Yalnız bir kısa kenarı saçaklıdır; saçaklar makrome veya muska tekniğiyle yapılır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Orta zeminde açık ve koyu siyah, bordo ve kırmızı tonları kullanılır. Motiflerde siyah, beyaz, kırmızı, turuncu, yeşil, mavi, açık sarı, saman sarısı, lacivert ve pembe bulunur.
İplik ve dokuma yapısı
Atkıda kök boyayla boyanmış çift bükümlü yün, çözgüde pamuk ipliği kullanılır. Çift büküm, kalın ve dayanıklı dokuma elde edilmesini sağlar. Geçmişte çözgüde keçi kılı kullanılmıştır.
Motif, renk ve kompozisyon
Geometrik motifler ağırlıktadır; bitki motifi olarak dallar üzerine yerleştirilen nakış (kanaviçe) kullanılır. Motifler genellikle siyah kontürle tamamlanır. Madalyonlu, yatay şeritlere bölünmüş ve sonsuzluk prensibine göre düzenlenmiş kompozisyonlar bulunur.
Saçak ve kısa kenarlar
Yalnızca bir kısa kenar saçakla tamamlanır. Makrome saçakta çözgü ipleri gruplara ayrılıp düğümlenir. Muska saçakta ipler merkezde birleştirilerek üçgen biçim oluşturulur. Öteki kısa kenar yassı ve geniş örgüyle bitirilir.
Tablo-1: Cengerli Kiliminin motif örnekleri
Sicil belgesindeki motif örnekleri (sayfa 2–3), özgün tablo düzeniyle gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 4 kayıt
Sicil belgesindeki motif örnekleri (sayfa 2–3), özgün tablo düzeniyle gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Nakış (kanaviçe) | Güneş | Mihrap | Yarım mihrap |
|---|---|---|---|
| Nazar (muska) | Avrat boşatan | Kurt ağzı | Sulu cami |
| Hacer (1) | Hacer (2) | Hamaylı | Bereket |
| Hükümet | Kındik | Perli kındik | Dal |
| Vazo |
Kısa kenarlarda bitirme biçimleri
Sicil belgesinin 4. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Sicildeki değer |
|---|---|
| Yassı ve geniş örgü | Yörede en sık görülen biçimdir. Sağdan sola veya soldan sağa örülür. Kesilen çözgüler ikişerli ya da daha kalabalık gruplara ayrılıp komşu çözgülere sarılır; uçlar bitiş yerinde dokumanın altında kalır. |
| Makrome saçak | Çözgüler çapraz gruplara ayrılır ve sıkıca düğümlenir. Düğüm sayısı tercihe göre artırılabilir. |
| Muska saçak | Çözgüler gruplanır; sağdan ve soldan sarılarak merkezde toplanır. Ortada birleştirilen iplik grubu saçak boyunca örülür ve muskaya benzeyen üçgen biçim oluşturulur. |
Nasıl üretilir?
İplik ve tezgâh hazırlığı
Atkıda yün, çözgüde pamuk olmak üzere çift bükümlü iplikler kullanılır. Dokuma, yörede kemk (ıstar) adı verilen kirkitli tezgâhlarda yapılır. Siyah, beyaz, kırmızı, turuncu, yeşil, mavi, sarı, lacivert ve pembe renklerle çoğunlukla siyah çerçeve içinde kırmızı zemin üzerine nakış işlenir.
Çözgünün hazırlanması
Ölçüye çekme, levente bağlanma ve saçak payları eklenir. Çözgü aleti bu uzunluğa göre ayarlanır. İpler demir borular arasına eşit gerginlikle çapraz sarılır; sayımı kolaylaştırmak için her 50 telde işaret ipi bağlanır. İki uç zincir yapılarak iplerin karışması önlenir. İki kişi çözgüyü gerdirir, üçüncü kişi gerginliği kontrol eder; çözgü taşıma çubuğuna sarılır.
Çözgünün tezgâha aktarılması
Çözgü alt ve üst çubuklara geçirilir; daralmayı karşılamak üzere kenarlarda fazlalık bırakılır. İki kişi ipleri gererken üçüncü kişi çubukla düzeltir. İpler merdanelere sarılıp bağlanır. Gevşek tel varsa alt çubuk yakınından kesilerek gerilir ve düğümlenir.
Gücünün örülmesi
Ağızlık açılmasını sağlayan gücü sistemi, tezgâh genişliğindeki pürüzsüz gücü ağacına hazırlanır. Arka çözgüler öne alınır veya ayrı iplikle bağlanır. Gücü ağacı yan dayanaklara oturtulur; silindir çubuk arka ve ön ipler arasına yerleştirilir. İplik gücü ağacı ve kalıbının üzerinden dolanıp düğümlenir; ilmek atılarak bolluk giderilir ve dokuma eni boyunca örülür.
Gücü ağacının çapı sicilde “6–5 cm” olarak verilir; uzunluğu tezgâhın genişliği kadardır. Ölçü aralığının özgün yazımı korunmuştur.
Bezayağı ve ilikli dokuma
Önce kilimin eni boyunca zincir örülür. Başlangıç ve bitişte tercihe göre 5–10 sıra düz dokuma yapılır. Atkı bir uçtan ötekine geçirilip kirkit ile sıkıştırılır. Bezayağında ipler bir alttan bir üstten geçer. İlikli teknikte atkı motif sınırında son çözgüyü dolanıp geri döner; yan yana motifler arasındaki boşluğa zenk denir.
Sumak, motif ve kompozisyon
Kısa kenarda desen iplerinin çözgülere sarılmasıyla kabarık yüzey oluşturan sumak tekniği uygulanır. Motifler yan yana, üst üste, verev, diyagonal veya yüzeye yayılmış biçimde yerleştirilir. Kındik, perli kındik, gülbeyaz, tarak, hızar dişi, güneş, kanaviçe, hacer, hükümet, mihrap, yarım mihrap, içli cami, sulu cami, çengel/çakmak, boncuk, hamaylı/muska ve avrat boşatan sık kullanılan motiflerdir.
Saçakların tamamlanması
Tek kısa kenarda makrome veya muska saçak yapılır. Makromede çapraz gruplar sıkı düğümlenir; düğüm sayısı değişebilir. Muskada gruplar sağdan ve soldan sarılarak merkeze toplanır, üçgen biçim verilir. Başlangıç kenarı saçaksız tamamlanır; kesilen çözgüler ikişerli veya daha kalabalık gruplarla komşu iplerin çevresine sarılır. Uçlar dokumanın altında kalır.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
Cengerli Kilimi, dokuma yüzeyindeki motif ve kompozisyonlarla yöre halkının yaşam biçimini ve duygularını yansıtır.
Yöreyle bağı nedir?
Coğrafi sınırda köklü bir geçmişe sahip olan Cengerli Kilimi, Cengerli Köyünün ekonomisinde ve kültüründe önemli bir yere sahiptir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Cengerli Kiliminin tüm üretim aşamaları, coğrafi sınırda gerçekleşir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunur.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Cengerli Kiliminin geçmişi Kurtuluş Savaşı yıllarına dayanır.
Cengerli Kilimi, köyün kültüründe ve ekonomisinde yer alır; çeyizlerde önemli bir dokuma olarak kullanılır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1748 tescil numaralı Cengerli Kilimi mahreç işareti olarak 24 Haziran 2025 tarihinde tescil edilmiştir. Cengerli Kilimi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Cengerli Kilimi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler; Erzincan Belediyesinin koordinasyonunda ve Erzincan Belediyesi, Erzincan Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü ile Erzincan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünden ürün konusunda uzman birer kişinin katılımıyla üç kişiden oluşan denetim mercii tarafından düzenli olarak yılda bir defa, gerekli görülen hallerde ve şikâyet üzerine ise her zaman gerçekleştirilir. Denetime esas kriterlere aşağıda yer verilmektedir. Üretimde kullanılan kirkitli dokuma tezgâhı ile diğer aletlerin uygunluğu. Üretimde kullanılan ipliklerin uygunluğu.
Özellikle dokuma, motif, renk ve kompozisyon bakımından üretim metoduna uygunluk. Cengerli Kilimi ibaresi ile mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
