Coğrafi işaretli ürün · Balıkesir
Balıkesir Pullusu, Balıkesir’e özgü yoğun pul ve kabartma domates gülü motifli el işlemesidir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Balıkesir Pullusu nedir?
Balıkesir Pullusu; atlas, pamuk saten, ipek şantuk ve birman gibi kumaşlar üzerine pamuk ipliği, kılaptan, pul ve tırtıl kullanılarak yapılan bir el sanatı işlemesidir. İşlemede genellikle hayat ağacı ile domates gülü motifleri yer alır.
Bu işleme, başta düğünler olmak üzere özel gün giysileri için elbiselik kumaşa uygulanır; çoğunlukla pembe ipek birman kumaş tercih edilir. Yoğun pul kullanımı ile hayat ağacı ve kabartma domates gülü motifleri, işlemenin belirleyici özelliklerini oluşturur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Pul kullanımı ve motifler
Yoğun pul kullanımı, Balıkesir Pullusunun görünümünü belirler ve işlemenin “pullu” adıyla anılmasına neden olur. Hayat ağacı ve domates gülü motifleri ile tırtılla yapılan domates kontürleri, her iki işleme yönteminde de kullanılır.
Kabartma domates gülü
Kompozisyondaki domates fidesinde en az 20, en çok 98 domates gülü motifi bulunur; domates gülü motifinde genellikle 5 taç yaprak ve 5 çanak yaprak yer alır. Kompozisyonlarda simetri hâkimdir; geometrik, nesnesel ve bitkisel bezemeler ile çiçek, yaprak ve vazo gibi peyzaj ağırlıklı motifler metal pul, tırtıl, pamuk ipliği, sim ve kılaptanla kumaşa işlenir.
Manav ve muhacir pullusu
Balıkesir Pullusunda Manav pullusu ile muhacir pullusu, diğer adıyla dallı pullu, olmak üzere iki işleme yöntemi bulunur; Manav pullusunda gümüş renkli, muhacir pullusunda sarı renkli pul ve kılaptan kullanılır. Manav pullusunda kıvrımlı helezonik dallar kullanılırken, muhacir pullusunda kıvrımlı dallara düz dallar da eklenir; muhacir pullusunda yapraklar hasır iğne teknikleriyle çalışılır, Manav pullusunda ise bu teknik uygulanmaz. Manav pullusunda kol, yaka ve etek uçlarına beyaz renkli ince dantel dikilir.
Tek yüzlü işleme ve giysi ayrıntıları
İşlenmiş kumaştan dikilen elbisenin yaka, kol ve etek uçlarında farklı süslemeler yer alır. Tek yüzlü işleme tekniği nedeniyle ürün genellikle astarlanır; astar, işlenecek kumaşın özelliğine göre mermerşahi, pamuk saten, akfil veya beatris gibi kumaşlardan seçilir.
Üretim süreci nasıl ilerler?
Malzeme ve araçların hazırlanması
İşleme kumaşı, atkı ve çözgü iplikleri sık dokunmuş kumaşlardan seçilir; pamuk saten, atlas, ipek şantuk ve ipek birman tercih edilen kumaşlar arasındadır. Altın, gümüş veya bakır renkli kurt ve tırtıl kenar süslemelerinde kullanılır; düz yapıdaki gereç kurt, kıvırcık yapıdaki gereç tırtıldır ve çoğunlukla tırtıl tercih edilir. Sarı veya gümüş metal pul işlemenin ana malzemesidir ve çoğunlukla iğne ardı tekniğiyle işlenir. Alt ipliği sağlamlaştırıp kaymasını önlemek için balmumu kullanılır; iplik fazla mumlanmaz ve fazla mum silinir. Kılaptan, pamuk ipliğine sırma katılarak eğrilmiş ipliktir ve domates gülü motifinin üst dolgusunda kullanılır; kumaş ayaklı gergef kasnağa gerilerek işlemeye hazırlanır. Teyelleme ve işleme için 3-4 cm uzunluğunda dikiş iğnesi, desen ve dikim için cetvel ile mezura kullanılır. Pamuk ipliği domates gülünün alt dolgusunu, yorgan ipliği tutturma tekniğini, dantel ise süslemeyi destekler.
Desenin hazırlanması ve kumaşa aktarılması
Üretim yöntemi 10 işlem basamağından oluşur ve desen, eski işlemelerden birebir çizim yapılarak veya Balıkesir Pullusu desen karakterine uygun yeni bir çizimle hazırlanır. Desen kumaşa kurşun kalemle, karbon kâğıdıyla, teyelleyerek ya da ışıklı panoda çizilerek aktarılır.
Pullu bölümlerin işlenmesi
Desenin pullu kısımlarında pamuk ipliği mumlanarak iğneye geçirilir ve iğne ardı tekniği uygulanır. İğne pulun içinden geçirilip geriye batırılır, yarım pul ileri çıkarılır ve tekrar yarım pul ileriden çıkarılarak işlemeye devam edilir.
Domates gülü motifinin oluşturulması
Domates gülü motifinin orta dolgusunda 20 kat pamuk ipliği kalıbın orta kısmına tutturulur; taç yaprakların her birine üçer kat pamuk ipliği dolgusu tutturma tekniğiyle işlenir ve fazla ip dipten kesilir. Kılaptan çilesi 25 kat hâline getirilir, 25 katlı pamuk dolgunun üstüne yerleştirilerek tutturma tekniğiyle işlenir ve desenin şekline göre dikey atışlarla devam edilir. Motifin 5 taç yaprağı ve göbeği aynı teknikle sarılarak domates gülü tamamlanır. Tamamlanan motifin yüksekliği 3-7 mm arasında olur. Kılaptanla sarılan domates gülünün kenarlarında, tırtılla iğne ardı ve tutturma teknikleri kullanılarak gözeme yapılır.
Kompozisyon ve kenarların tamamlanması
Motif ve kompozisyon dışında kalan alanlar, verev sarma, balıksırtı ve hasır iğne gibi yardımcı ve süsleyici iğne teknikleriyle tamamlanır. Kenar temizliği, işlemenin bütünlüğünü ve görünümünü etkiler; uygulanacak yöntem kumaşın niteliğine, kullanım yerine ve işleme türüne göre değişir. Elbise iç dikiş kenarları, etek uçları ve kol ağızları sürfileyle temizlenir; yaka kenarları verev biye ile çevrilir ve genellikle pamuk dantelle kontürlenir.
Ütüleme
Kabarık yüzeyli işlemeler nedeniyle ürün, sık dokumalı düz yüzeyli pamuklu kumaş kullanılarak arka yüzünden ütülenir.
Saklama nasıl yapılır?
İşlemeli kısımların üst üste gelmesini ve kararmasını önlemek için kumaş katlarının arasına renkli olmayan pamuklu kumaş veya milaj kâğıdı yerleştirilir. İşleme, pamuklu bohçaya sarılarak saklanır.
Balıkesir ile coğrafi bağı nedir?
Balıkesir Pullusunun coğrafi sınırı Balıkesir ilidir ve üretim aşamalarının tamamı bu sınır içinde gerçekleştirilmelidir. Domates gülü ile hayat ağacı motifleri, coğrafi sınırda gelişen tarımsal üretimin işleme ustalarınca el sanatına yansıtılmasıyla ilişkilendirilir. Hayat ağacı motifi bolluk ve bereketin simgesi olarak domates fidesine benzetilir; bu motiflerin işlenmesi ustalık becerisi gerektirir.
Motiflerin kültürel anlamı nedir?
Balıkesir Pullusunun geçmişi 19. yüzyıla dayanır. Hayat ağacı olarak işlenen domates fidesi, gelin olan kızın hanesine kök salmasını; bileşik yaprak motifleri yaşam döngüsünü tasvir eder. Domates gülü motifi ise gelin olan kızın hanesinde çoğalmayı, üremeyi ve soyu tasvir eder.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Balıkesir Pullusu, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 26 Nisan 2021 tarihinden itibaren korunmak üzere 23 Aralık 2021 tarihinde 984 numarayla mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Tescil ettiren Balıkesir Büyükşehir Belediyesidir.
Balıkesir Pullusu ibareli logo ve mahreç işareti amblemi ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürün veya ambalaj üzerinde kullanılamadığı durumlarda logo ve amblem, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler, Balıkesir Büyükşehir Belediyesinin koordinatörlüğünde; belediye, Balıkesir Üniversitesi, Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi, Balıkesir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Karesi Halk Eğitim Merkezi ve Altıeylül Halk Eğitim Merkezi temsilcilerinden oluşan 12 kişilik uzman denetim mercii tarafından yürütülür. Denetimler yılda en az bir kez düzenli olarak yapılır; şikâyet üzerine veya gerekli görülen hâllerde her zaman denetim gerçekleştirilebilir. Denetim tutanakları Balıkesir Büyükşehir Belediyesi tarafından raporlanarak Türk Patent ve Marka Kurumuna gönderilir. Tespit edilen uygunsuzluklar ve alınması gerekli tedbirler, denetlenen kişi, kurum veya kuruluşa bildirilir.
Denetimde malzeme, araç ve gereçlerin uygunluğu; iğne ardı tekniği, motif dolguları, kenar temizliği, ütüleme ve saklama dâhil üretim metoduna uygunluk; desen, motif ve kompozisyon ile ibare, logo ve mahreç işaretinin doğru kullanımı değerlendirilir. Denetim mercii, denetimin gerçekleştirilmesi sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da bu kuruluşlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.