Coğrafi işaretli ürün · Balıkesir
Balıkesir’de elbiselik kumaşlara yoğun metal pul, kılaptan ve tırtılla işlenen el sanatıdır. Hayat ağacı ve kabartma domates gülü motifleriyle tanınır; Manav ve muhacir çeşitleri renk ve dal düzeniyle ayrılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Balıkesir Pullusu nedir?
Balıkesir Pullusu; atlas, pamuk saten, ipek şantuk, birman vb. kumaş üzerine pamuk ipliği, kılaptan, pul ve tırtıl gibi ana malzemeler kullanılarak, genellikle hayat ağacı ve domates gülü motifleri işlenmiş el sanatı işleme türüdür. Manav pullusunda gümüş renkli pul ve kılaptan kullanılırken, muhacir pullusunda sarı renkli pul ve kılaptan kullanılır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Giysi süslemeleri ve motiflerin anlamı
İşlenmiş kumaştan dikilen elbisenin yaka, kol ve etek uçlarında farklı süslemeler yer alır.
Hayat ağacı motifi, bolluk ve bereketin simgesi olarak domates fidesine benzetilir.
Çiçek, yaprak ve vazo gibi motifler metal pul, tırtıl, pamuk ip ve sim kılaptanla kumaş üzerine işlenir.
Yoğun pul kullanımı, işlemenin adının da “pullu” olarak anılmasına neden olmuştur.
Balıkesir Pullusu ayırt edici özelliğini; yoğun pul kullanımı, hayat ağacı motifi ile domates gülü olarak adlandırılan kabartma gül motifinin işleme tekniğinden alır.
Balıkesir Pullusu işlemesinde, Manav pullusu ve muhacir pullusu (dallı pullu) olarak adlandırılan iki farklı işleme yöntemi bulunur.
Manav pullusunda pul işlemesi, kıvrımlı helezonik dallardan oluşurken, muhacir pullusunda ise pul işlemesi kıvrımlı dallarla birlikte düz dalları da içerir.
Tırtıl ile domateslerin kontürleme işlemi, desen içi süslemeler, hayat ağacı motifi her iki pulluda da yer alır.
İşlemenin yapılacağı kumaşın özelliğine uygun olarak mermerşahi, pamuk saten, akfil, beatris vb. kumaşlar astarlık olarak seçilir.
Coğrafi sınıra özgü bu işleme tekniği, başta düğün olmak üzere özel gün giysileri için elbiselik kumaş üzerine işlenir.
İşlemedeki domates fidesinde en az 20, en çok 98 domates gülü motifi bulunur.
Çoğunlukla pembe ipek birman kumaş kullanılır ve kumaşın çalışılacak yüzü, gergef denilen ayaklı kasnağa gerilerek işlenir.
İki işleme yönteminin en belirgin özelliği domates diye adlandırılan gül motifinin kullanılmasıdır.
İşlemenin kompozisyonunda domates gülü motifi ve hayat ağacı motifinin kullanılması, tarımsal üretimin coğrafi sınırda gelişmiş olduğunun, işleme ustaları tarafından el sanatlarına yansıtılmasından kaynaklanır.
Balıkesir Pullusunda kullanılan motiflere aşağıda yer verilmektedir.
Manav ve muhacir işleme farkları
Muhacir pullusunda kılaptan sim ve tırtıl ile hasır iğne tekniğinde yapraklar yapılır; Manav pullusunda hasır iğne uygulanmaz. Sicil, hayat ağacı motifini domates fidesine benzetirken bitkinin fide dönemindeki kazık köküne atıf yapar.
Hayat ağacı, gelinin hanesine kök salmasını simgeler. Sicilin bileşik domates yapraklarıyla ilişkilendirdiği motif, yaşam döngüsünü anlatır.
Sicil, domatesin çok parçalı yaprak ayasını ve normal şartlarda yaşamı boyunca yaklaşık 20 çiçek salkımı oluşturmasını motifle ilişkilendirir.
Domates güllerinden oluşan desen, gelinin hanesindeki aile ve boy kavramını simgeler. Sicil domatesin erselik çiçek yapısını da bu sembolik anlatımın parçası olarak verir.
Domates gülü çoğalmayı, üremeyi ve soyu tasvir eder. Sicil, domatesteki beş taç ve beş çanak yaprağı motifin yaprak düzeniyle ilişkilendirir.
İşlemedeki domates gülü motifinde genellikle 5 adet taç ve 5 adet çanak yaprak yer alır.
Kompozisyon ve renk düzeni
Kompozisyonlarda geometrik, nesnesel ve bitkisel bezemeler simetrik düzende yer alır. Motiflerde peyzaj hâkimdir.
Çiçek, yaprak, vazo ve buna benzer motifler, metal pul, tırtıl, pamuk ip, sim kılaptan ile kumaş üzerine işlenerek nakış elde edilir.
**Dokuma renkleri ve desenleri:** Manav pullusunda kol yaka ve etek uçlarına beyaz renkte ince dantel dikilir.
Nasıl üretilir?
Kumaş, metal pul ve nakış araçları
- **Kumaş:** İşleme kumaşı, atkı ve çözgü iplikleri sık biçimde dokunmuş olan kumaşlardan seçilir. Kumaş olarak pamuk saten (çoğunlukla), atlas, ipek şantuk, ipek birman vb. kumaşlar tercih edilir.
- **Kurt ve tırtıl:** Altın, gümüş ve bakır rengindedir. Kesilerek işlemenin kenar süslemelerinde kullanılır. Düz olan gereç kurt, kıvırcık yapıda olan ise tırtıldır. Çoğunlukla tırtıl kullanılır.
- **Sarı veya gümüş metal pul:** Balıkesir Pullusunun ana malzemesi olup işlemede çoğunlukla iğne ardı tekniği uygulanarak kullanılır.
- **Balmumu:** Alt ipliği mumlamak için kullanılır. İpliklerin kaymamasını sağlar ve ipliği sağlamlaştırır. İplik çok mumlanmaz ve fazla mumlar silinir.
- **Kılaptan ipliği:** Pamuk ipliğine sırma katılarak eğrilmiş iplik olup domates gülü motifinin üst dolgusunda kullanılır.
- **Kasnak (Ayaklı Gergef Kasnak):** Kumaş, kasnağa gerilerek işlemeye hazır hale getirilir.
- **Dikiş iğnesi:** 3–4 cm uzunluğunda, teyellemede ve işlemede kullanılan iğnedir.
- **Cetvel – mezura:** Desen hazırlama ve elbisenin dikim aşamasında kullanılır.
- **Alt dolguda pamuk ipliği:** İşlemede domates gülü motifinin alt dolgusunu hazırlamak için kullanılır.
- **Pamuk ipliği (yorgan ipliği):** İşlemede tutturma tekniğinde kullanılır.
- **Dantel:** Süslemede kullanılır.
Desen ve dolgu hazırlığı
**Balıkesir Pullusunun İşlem Basamakları:** Üretim işlemi 10 basamaktan oluşur.
**Desen Seçimi:** Eski işlemelerden birebir çizim yapılarak ya da Balıkesir Pullusu desen karakterine uygun yeni bir çizim yapılarak desen oluşturulur.
**Desenin Kumaşa Geçirilmesi:** Desen; kurşun kalem, karbon kâğıdı, teyelleme veya ışıklı panoda çizim yöntemlerinden uygun olanıyla kumaşa aktarılır.
**Domates Gülü Motiflerinin Alt Pamuk Dolgusunun Yapılması:** Kalıbın orta dolgusunu yapmak için 20 kat pamuk ip, kalıbın orta kısmına tutturulur.
Sarma, pul işleme ve kenar bitirme
**Taç yaprak dolgusu ve kılaptan sarma:** Domates gülü motifinin taç yaprak dolgusu için motifin her yaprağına üçer kat pamuk ipliği dolgusu tutturma tekniğiyle işlenir, fazla ip dipten kesilir. Kılaptan çilesi açılarak 25 kat haline getirilir, 25 katlı pamuk dolgunun üst tarafına kılaptan düzgün bir şekilde yerleştirilir, tutturma tekniği ile işlenir. Kılaptan tekrar geriye katlanır, desenin şekline göre dikey atışlarla işlemeye devam edilir.
Motifin 5 taç yaprağı ve göbeği aynı teknikle sarılarak domates gülü motifi tamamlanır. İşlem tamamlandığında motif yüksekliği 3–7 mm arasında olur. Kılaptanla sarılmış domates gülü motifinin kenarlarında tırtılla iğne ardı ve tutturma tekniği ile gözeme yapılır.
**Motif ve Kompozisyonunun Dışında Kalan Kısımlar:** Kompozisyon dışında kalan alanlar verev sarma, balıksırtı ve uygun yardımcı nakış teknikleriyle tamamlanır. Hasır iğne, sicilin tür ayrımına göre muhacir pullusunda uygulanır; Manav pullusunda uygulanmaz.
**Kenar Temizliği Yapma:** Kenar temizliği, işlemenin bütünlüğünü ve görünümünü etkilediği için önemlidir. Uygulanacak kenar temizliği çeşidi; kumaşın özelliğine, kullanılacak yere ve yapılan işlemeye göre değişir. Buna bağlı olarak elbise iç dikiş kenarları, etek uçları, kol ağızları sürfile yapılarak temizlenir. Ayrıca yaka kenarları verev biye ile çevrilip temizlendikten sonra genellikle pamuk dantel olmak üzere çeşitli süsleme malzemeleri ile çevresi kontürlenir.
Balıkesir Pullusu tek yüzlü bir işleme tekniğine sahip olduğu için uygulanan ürün genellikle astarlanarak kullanılır.
**Ütüleme:** Balıkesir Pullusunda kabarık yüzeyli işlemeler olduğu için; sık dokumalı düz yüzeyli pamuklu kumaş kullanılarak ürünün arka yüzeyinden ütüleme yapılır.
**Pulların iğne ardı tekniğiyle işlenmesi:** Pamuk ip mumlanıp iğneye geçirilir. İğne pulun içinden geçirilerek geriye batırılır, yarım pul ileriden çıkarılır; aynı düzenle işlemeye devam edilir.
Nasıl saklanır?
İşlemeli kısımların üst üste gelmesini ve kararmasını önlemek için kumaş katları arasına renksiz pamuklu kumaş veya milaj kâğıdı konur. İşleme pamuklu bohçaya sarılarak saklanır.
Yöreyle bağı nedir?
Balıkesir Pullusunun geçmişi eskiye dayanır. Üretimi, Balıkesir’in kültüründe önemli olan unsurları sembolize eden motiflerin işlenmesi bakımından ustalık becerisi gerektirir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Balıkesir Pullusunun üretim aşamalarının tamamı coğrafi sınırda gerçekleşmelidir.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Tarihsel gelişim ve üretim geleneği
Balıkesir Pullusunun geçmişi 19. yüzyıla dayanır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kaydı ve işaret kullanımı
Sicilin alt dolgu adımında motif göbeği için 20 kat pamuk ip, taç yapraklar için üçer kat pamuk ip belirtilir. Sonraki adım kılaptanı 25 kat halinde hazırlamayı anlatırken altlığı “25 katlı pamuk dolgu” diye adlandırır. Bu kaynak yazımları tek bir yeni kat sayısına dönüştürülmeden kendi işlem bağlamlarıyla korunmuştur.
984 tescil numaralı Balıkesir Pullusu mahreç işareti olarak 23 Aralık 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Balıkesir Pullusu ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Balıkesir Pullusu ibareli logo ve mahreç işareti amblemi işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetim mercii ve kontrol kapsamı
Denetimler Balıkesir Büyükşehir Belediyesi koordinatörlüğünde 12 uzmanla yürütülür:
- Belediye Kültür ve Sosyal İşler Dairesi: 1 kişi.
- Balıkesir Üniversitesi Güzel Sanatlar ile Fen-Edebiyat fakülteleri: 3 kişi.
- Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü: 3 kişi.
- Balıkesir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü: 1 kişi.
- Karesi Halk Eğitim Merkezi ve Akşam Sanat Okulu Müdürlüğü: 2 kişi.
- Altıeylül Halk Eğitim Merkezi ve Akşam Sanat Okulu Müdürlüğü: 2 kişi.
Denetimler, düzenli olarak yılda en az bir kere yapılır. Ayrıca şikâyet üzerine ve gerekli görülen hallerde her zaman yapılır. Denetim sonucunda hazırlanan denetim tutanakları, Balıkesir Büyükşehir Belediyesi tarafından raporlanarak Türk Patent ve Marka Kurumuna gönderilir. Denetim sırasında tespit edilen uygunsuzluklar ile alınması gerekli tedbirler, denetlenen kişi, kurum veya kuruluşa bildirilir. Denetim mercii, aşağıdaki kriterlere bağlı olarak denetim faaliyetlerini gerçekleştirir.
Üretimde kullanılan malzemelerin, araç ve gereçlerin uygunluğu. Özelikle iğne ardı tekniği ile pulların işlenmesi, motif altı dolgularının yapılması, motiflerin işlenmesi, kenar temizliği, ütüleme ve saklama aşamaları olmak üzere üretim metoduna uygunluk. Desen, motif ve kompozisyonun uygunluğu. Balıkesir Pullusu ibaresinin, logosunun ve mahreç işaretinin kullanımının uygunluğu.
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
