Ayancık Göynek Yakası

Üç yaka için kumaş seçimi

Sökme yaka, kumaşın boyuna keten iplerinin üzeri sarılacak biçimde pamuk ipleri sökülerek yapılır; sicil keteni atkı, pamuğu çözgü olarak adlandırır. Yüzlü yaka, atkısı ve çözgüsü keten kumaşa işlenir. Oya yaka, atkısı ve çözgüsü pamuk olan kıvırcık veya bürümcük beze yapılır. Dokuma sonrası kumaş ıslatılıp elde ovulur; özellikle kışın kar üzerinde ağartılır.

Sökme yaka

Bürümcük kumaş yörede “Uğma” bezi diye anılır. Sökme yakada kanava, verev hesap iğnesi ve nadiren iğne oyasıyla birlikte ajur kullanılır. Ajur, kumaşın tersinden ve kasnaksız işlenir. İplikler yaka boyunca birden çekilmez; işlendikçe azar azar çekilir. Sökme adı, kumaş ipliklerinin çekilip sökülmesinden gelir.

Sökme yakada dırnak, harem suyu, urgan, gaytan, sülüğen ve sökme teknikleri ortaktır. Gaytan yerine bazen zürafa kullanılır. Modeller arasında Sinop gırması, altunlu gırma, tekli dik gırma, çiftli dik gırma, mıskalı gırma ve ak gırma bulunur. Yüzlü yaka, kanava yani çapraz iğneyle işlenir.

Yüzlü yaka

Yüzlü yaka adı verilmesinin nedeni sökme yaka gibi kumaşın tersinden değil yüzünden işlenmesidir. Dokumanın iplikleri sayılarak yapılan bu yakada oya yakadan farklı olarak harem suyu, urgan ve dırnak yanında halk arasında gaytan adı verilen işleme tekniği kenar temizleme amacıyla yapılmıştır. Yüzlü yakalarda sarma ve goblen tekniğinin de uygulandığı örneklere rastlanmıştır. Yüzlü yaka modelleri arasında Eğri Yengil, Gabak Çekirdeği, Zarif Ayşe tespit edilen yüzlü yaka örnekleridir.

Oya yaka

Oya yaka, iğne oyasının zürafa tekniğiyle yapılır. İplik iğneye sarılıp iğne çekilerek düğüm oluşturulur; tekrarlanan ilmikler üst üste tutularak iğne oyası meydana gelir. Ayancık Göynek Yakasında iplik iğne üzerine 7 ve 9 kez sarılıp çekilir.

Göynek kumaşının üzerine yapılabildiği gibi saç örgüsü şeridin üzerine de uygulanıp daha sonra göyneğe dikilebilir. Göyneğin üzerine yapılan oya yakanın kenarı da diğer yakalarda görülen harem suyu, urgan ve dırnak kanava ve verev hesap iğnesi tekniğiyle işlenmektedir. Oya yaka modelleri arasında düz oya, prinç oyası, hünkâr merdiveni, çatma maydanoz, lenger gıyısı, gaptan paşa gucaklaması adı verilen örnekler tespit edilen oya yaka örnekleridir.

Renkler ve işleme başlangıcı

Bordo ve siyah renkleri genellikle bütün yakalarda urgan, harem suyu, dırnak ve gaytan işlemelerinde temel renk olarak kullanılmıştır. Yeşil, sarı, turuncu, mavi, beyaz, kırmızı, mor ve pembe renkleri ise yakaların diğer işlemelerinde yer almıştır. Ayancık Göynek Yakası işlenmeye başlandığında ilk önce siyah iplikle yapılan urgandan başlanır. Buna yörede garasını yazmak adı verilir.

Daha sonra harem suyu ve dırnak yapılır; işlenecek yaka türüne göre yakasında kullanılan iğne teknikleri sayarak yapılır. Kanava, verev hesap iğnesi, goblen sarma, iğne oyası, çırpma dikiş ve ajur tekniklerine halk arasında verilen isim ve tanımları aşağıdaki gibidir: Urgan (Kanava); dikey kanava (çapraz iğne) tekniği ile aralık bırakmadan önce tamamının birinci sırası, daha sonra tamamının ikinci sırası, siyah renkle yapılır.

Harem suyu, gıyı, dırnak ve kenar temizliği

Harem suyunda kanavanın ilk sırası siyah, ikinci sırası bordodur. Gıyı gıyılamak, göyneğin etek ve kol uçlarını zürafa yapar gibi ince yuvarlayarak keten ipiyle dikmektir. Dırnakta yakanın dış kısmına verev hesap iğnesiyle önce siyah çiçek tacı, sonra çapraz iğneyle genellikle bordo çiçek işlenir.

Dırnak geometrik veya farklı biçimlerde de işlenebilir. Sökmede ajur tekniğiyle bordo ağırlıklı çeşitli renkler kullanılır; yakanın boy iplikleri çekildiği için bu ad verilir. Sülüğen, boyun çevresinin 1 cm içe kıvrılıp goblen sarma uygulanmasıyla yapılan kenar temizliğidir. Yiv dikmek, iki kumaş kenarını yüz yüze getirip çırpma dikişiyle birleştirmektir.