Coğrafi işaretli ürün · Bitlis
Bitlis’in Adilcevaz ilçesinde yetişen ceviz ağacından yapılır. Yöreye özgü kalıplarla biçimlenen bastonlarda Urartu, Selçuklu ve Osmanlı eserlerinden esinlenen motifler elle işlenir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Adilcevaz Bastonu nedir?
Adilcevaz Bastonu, Adilcevaz ilçesinde yetişen ceviz ağacından yapılan, gövde ve sapında yöreye özgü kalıplar kullanılan bir el sanatı ürünüdür. Desenleri, tarihi eserlerdeki Urartu, Selçuklu ve Osmanlı motiflerinden esinlenerek ustalar tarafından işlenir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yörede yetişen ceviz ağacı
Adilcevaz Bastonu için yörede yetişen ceviz ağacı kullanılır. Düzenli sürüm ve sulamayla yetişen ağaçların uzun sürgünlü, az budaklı yapısı baston üretiminde tercih edilir.
Sicilde yöre dışındaki cevizlerde kısa sürgün ve fazla budak nedeniyle baston yapımına uygunluk sorunu belirtilir. Sürgünün düz olup olmadığına ilişkin metin ifadeleri farklı olduğundan burada bir düzeltme yapılmamıştır.
Özgün kalıplar ve motifler
Gövde ve kafa kalıpları yöreye özgüdür. Urartu, Selçuklu ve Osmanlı desenleri ile bu desenlerden geliştirilen özgün bezemeler bastonlara el işçiliğiyle aktarılır.
Oyma, boyama ve yakma yöntemlerinin yanında ebru, tezhip ve minyatür desenleri de kullanılır.
Nasıl üretilir?
Ceviz kerestesinin iki yıllık kurutulması
Yeni kesilen yaş ceviz doğrudan güneşe bırakılmaz; aksi halde gövdede eğilme ve çatlama meydana gelir. Ağaç, içindeki su çıkıncaya kadar en az 1 yıl güneş görmeyen yerde kurutulur.
İzleyen 1 yıl güneşte doğal kurumaya bırakılan kereste, toplamda en az 2 yıl kurutulmuş olur. Bu uygulama bastonun düz kalması için önemlidir.
Gövdenin biçimlendirilmesi
Kurutulmuş ceviz kerestesi hızar atölyesinde baston boyutlarında biçilir. Önceden hazırlanmış kalıplarla baston şekli çizilir; tek parça halinde kesilen gövde, el rendesiyle üstü kalın ve altı ince olacak biçimde konikleştirilir.
Yakma, oyma ve boyama
Gövde tipine göre yakma, oyma veya boyama yöntemi seçilir. Ebru işlemesinde gövde, üzerine boya damlatılmış su dolu kovaya batırılır. Yakmada, orta düzey sanayi tipi ateş ve belirlenen desen kullanılır.
Oyma için motif gövdeye çizilir, oyma aracı ve bıçakla yontulur. Yontulan alanlar değerli taş ve gümüş-bakır telle doldurulur. Bu işlemler el ile çalışan makinelerde ustanın el emeğiyle gerçekleştirilir.
Zımparalama ve motif işleme
Konikleştirilen gövde kalın, orta ve ince olmak üzere üç farklı zımparayla pürüzsüzleştirilir. Bastonlar, seçilen gövde yöntemine uygun tezgâhlarda tek tek işlenerek kullanıma hazırlanır.
Sicilde örneklenen gövde modelleri
Sicilde aşağıdaki gövde tipleri örneklenir; üretimin yalnız bu modellerle sınırlı olmadığı da belirtilir.
- Payitaht Motifli Baston
- Osmanlı Motifli Baston
- Kemik Kakma
- Gümüş Kakma
- Sedef Kakma
- Baklava Dilimli
- Kilim Deseni
- Sade (Klasik) Baston
- Kobra Yılanı İşlemeli Baston
- Kılıçlı Baston
- Ebru İşlemeli Baston
- Muhittin Güvendik Modeli Baston
- Mehmet Talay Modeli Baston
- Mehmet Birol Modeli Baston
- Paşa Bastonu
- Çini Desenli Baston
- Ay Yıldız Gümüş Kakma Baston
- Osmanlı Tuğrası Gümüş Kakma Baston
- Gövde Gül Sap Manda Boynuzu Gümüş İşlemeli Baston
- İnci Kefali Başlı Baston
- Van Kedisi Başlıklı Baston
- At Başlı Baston
- Kurt Başlı Baston
- Topaç Baston
- Sedef Kakmalı Baston
- Zümrüt Yakut Taş İşlemeli Baston
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
Destek amaçlı bastonlar
Yaşlı ve hastaların kullanımı için yapılan bastonlar, insan ağırlığını taşıyabilecek kalınlık ve dayanıklılıkta üretilir.
Hediyelik ve dekoratif bastonlar
Hediyelik, dekoratif ve turistik ürünlerde estetik, zarif biçim ve el emeğiyle hazırlanan özel tasarımlar ön plandadır.
Yöreyle bağı nedir?
Hammadde olarak Adilcevaz yöresinde yetişen ceviz ağacı kullanılır. Yöreye özgü kalıplar, tarihi bezemeler ve kuşaklar boyunca aktarılan ustalık, bastonun coğrafi bağını oluşturur.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Adilcevaz Bastonu sicili, motiflerin kuşaklar boyunca baston ustaları tarafından aktarıldığını ve geleneğin yaklaşık 3000 yıllık geçmişe dayandığını belirtir. Bu tarih anlatısı sicilde aktarılan kültürel çerçevedir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
428 tescil numaralı Adilcevaz Bastonu mahreç işareti olarak 22 Nisan 2019 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaretin adı, marka ile birlikte ve marka ibaresinden küçük olmayacak biçimde etiket veya ambalaj üzerinde kullanılır.
Adilcevaz İlçe Özel İdare Müdürlüğü Köylere Hizmet Götürme Birliği Başkanlığı koordinatörlüğünde; Köylere Hizmet Götürme Birliği Başkanlığı tarafından uygun görülecek bir denetim mercii başkanı, İlçe Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğünce belirlenecek bir usta öğretici, Adilcevaz Esnaf ve Sanatkârlar Odası tarafından belirlenecek bir baston ustası ile düzenli olarak denetim yapılacaktır.
Söz konusu denetim, kontrol listesine göre her yıl, üretimin en yoğun olduğu ekim ayında, ihtiyaç duyulduğunda veya şikâyet halinde her zaman yapılır ve sonuçları raporlanır. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
