Coğrafi işaretli ürün · Erzurum
Erzurum’un Olur ilçesinde pamuk ipliğiyle kamçılı tezgâhlarda dokunur. Ayrı dokunan iki parça elde birleştirilir; beyaz zemin üzerindeki canlı motifler ve bordo ya da lacivert kenar suları belirgindir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Karnavas, Erzurum ili Olur ilçesinde bulunan Ormanağzı Mahallesinin eski adıdır. Bu mahallede başlayan üretim, zamanla tüm ilçeye yayılmıştır.
İki parçalı dokuma
Karnavas Bezi; tezgâhta birbirinden ayrı şekilde dokunan yaklaşık 160×55 cm ölçüsünde iki parça bezin, elde dikilerek yaklaşık 160×110 cm ebadında olacak şekilde birleştirilmesi ile üretilir.
Zemin rengi
Genelde beyaz renkli olmakla beraber, kullanım yerine göre renkli çözgü iplikleri ile çizgiler oluşturulup desenlendirilerek de dokunabilir.
Kenar suyu renkleri
Dokumanın desenleri için seçilen motiflerde bordo, kırmızı, mavi, yeşil, sarı, pembe vb. gibi canlı renkler kullanılırken “kenar suyu” olarak adlandırılan bezin kenar kısımlarında sadece bordo ve lacivert renkleri kullanılır.
Motifler ve desenler
Dokumada kullanılan motiflerden şemsiye, yıldız, çengel, hayat ağacı, su ve bitki motifleri Orta Asya Türk motiflerinden olup para çiçeği (3’lü, 5’li ve 8’li), salkım çiçek (4’lü ve 9’lu), Meryem Ana ve geçmişten günümüze gelen bazı motifler de Karnavas Bezinde kullanılır.
Dokuma ustalığı
Coğrafi sınıra özgü üretim metodu ustalık becerisi gerektirir.
Karnavas Bezinde Kullanılan Motifler
Karnavas Bezinde Kullanılan Motifler için sicilde verilen özellikler ve ölçü birimleri aşağıdaki tabloda yer alır.
Motif adları
Sicilde örneklenen motifler arasında çengel ve kırtıklı gül de bulunur.
Karnavas Bezinin motifleri
Sicilin 3, 4. sayfalarındaki ad ve sayılar kaynak sırasıyla aktarılmıştır. Özgün motif ve mikroskop görüntüleri bağlantılı sicil PDF’sinde yer alır.
Nasıl üretilir?
İplik, tezgâh ve motif hazırlığı
Karnavas Bezini dokumaya başlarken, leventlere sarılı halde alınan 20 ve 30 numaralı çok bükümlü % 100 pamuk iplik, kamçılı tezgâhların üst kısmında iplik takılan kısma yerleştirilir.
Çözgü ipliği, gücü deliği adı verilen dokuma çerçevesiyle bağlantılı olan çelik tellerin her birinden tek, tarak deliğinden ise çift olacak şekilde geçirilip tahta çubuğa bağlanarak tahar işleme olarak adlandırılan işlem yapılır. Kamçılı tezgâhlarda bu teknikle üretilen Karnavas Bezinde 100’lük tarak kullanılır. Dokumaya geçmeden önce çözgü ipliklerini sabitlemek amacıyla 10 kat pamuk ipliği, atkı ipi olarak kullanılır ve bezayağı tekniği ile 10 sıra dokuma yapılır.
Kamçılı tezgâhlara iplik geçirme işleminin ardından 15 cm boşluk bırakılarak Karnavas Bezi dokunmaya başlanır. Dokuma sırasında ağızlık açma işlemi, geçmişte el tezgâhlarında mekiğin sağa-sola elle itilmesiyle yapılırken günümüzde kamçılı tezgâhlarda kamçı ve ayakçalar kullanılarak yapılır. Ayakçalar ve kamçı ile açılan iplerin arasından mekiğin bir sağa bir sola itilmesiyle ağızlık oluşması için Karnavas Bezi üretiminde iki çerçeve kullanılır.
İlave atkıyla desen ve dokuma
**İlave atkıyla motif oluşturma:** Karnavas Bezi motifleri, bezin dokunması sırasında atkı ve çözgü ipinin arasına geçirilen renkli iplerin sıkıştırılması ile oluşur. Motif oluşturma sırasında tezgâhın bir ayağına basılıp çözgü iplerinin bir kısmı yukarı kaldırıldıktan sonra ilave atkı ipi, gerektiği miktarda telden geçirilip üzerine normal atkı ipi atıldıktan sonra tarakla sıkıştırılır. Ardından desen ipi ile motiflerin işlenmesine diğer ayağa basılarak açılan ağızlıktan devam edilir.
Her atkı atımında motif iplikleri de desene göre çözgü ipliklerine sarılarak desen oluşturulur. Karnavas Bezine 3 cm düz dokuma yapılarak başlanır.
Daha sonra su yolu motifi dokunur. Su yolu motifinin arasına canlı renkli iplerden seçilerek tekli çatal çiçeği, gelin alma, çengel vb. motiflerinden biri seçilerek dokumaya devam edilir. Motiflerin genişliğine göre aralarındaki mesafe ölçü çubuğu ile ayarlanarak seçilmiş olan motiflerden 5 ya da 6 tanesi dokunur.
Orta kısımlara gelindiğinde 9’lu veya 4’lü saz dalı, kırtıklı gül, 4’lü para çiçeği gibi motiflerden biri seçilerek Karnavas Bezinin dokunmasına devam edilir. Bu kısımda seçilen motiflerin aralarına 10–11 cm düz dokuma yapılarak 8 sıra olacak şekilde dokunur. Sonuna gelindiğinde başında uygulanan ikinci sıra motif ve birinci sıra kenar suyu motifi tekrar dokunur, 3 cm düz dokuma yapılarak ürün tamamlanır. Yeni ürüne başlamak için 10 cm dokuma yapmadan boşluk bırakılır.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
Başörtüsü, yazlık giyim ve aksesuarları ile ev dekorasyonu yapımında kullanılır.
Yöreyle bağı nedir?
Karnavas Bezinin coğrafi sınırı Erzurum’un Olur ilçesidir. Ormanağzı Mahallesinde başlayan üretim zamanla ilçeye yayılmıştır. Yöreye özgü dokuma yöntemi ve motiflerin uygulanması ustalık gerektirir. Ürünün tüm üretim aşamaları belirtilen coğrafi sınırda gerçekleştirilir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
976 tescil numaralı Karnavas Bezi mahreç işareti olarak 20 Aralık 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Karnavas Bezi ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Karnavas Bezi ibareli logo ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler; Olur Kaymakamlığının koordinasyonunda ve Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Olur İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü, Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Geleneksel Türk El Sanatları Bölümü ile Olur Kaymakamlığından konuda uzman birer kişinin katılımıyla 4 kişiden oluşan denetim mercii tarafından yapılır. Denetimler düzenli olarak yılda bir defa, gerekli görülen durumlarda ve şikâyet halinde ise her zaman gerçekleştirilir. Denetimde kontrol edilen hususlar:
- Üretimde kullanılan malzemelerin uygunluğu.
- Özellikle motif çeşitleri ve dokuma tekniği olmak üzere üretim metoduna uygunluk.
- Yaklaşık 160×55 cm ölçüsündeki iki dokuma parçasının elde dikilerek birleştirilmesinin uygunluğu.
- Karnavas Bezi ibaresinin, logosunun ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu.
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
