Coğrafi işaretli ürün · Denizli
Denizli’nin Buldan ilçesiyle tanınan, ince ve çok bükümlü ipliklerle dokunan bürümcük kumaştır. Sıcak sabunlu yıkamada enine çekerek buruşuk yapısını kazanır; giysilik ve ev tekstilinde kullanılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Buldan Bezi nedir?
Buldan Bezi; çok ince iplikten yapılmış, teri emici özelliği olan, “bürümcük” veya “bükülü bez” olarak da tabir edilen bir kumaştır.
Yün, keten, pamuk veya ipek ipliğiyle yapılabilir. Sicil, maliyeti nedeniyle ipeğin daha az kullanıldığını ve pamuk ipliğinin ağırlık taşıdığını belirtir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Bükme derecesine göre oluşacak bezin kullanım alanı da değişmektedir.
Bitkisel motif geleneği Buldan dokuma ve işlemelerinde de görülür.
İplik seçenekleri
Yün, keten, pamuk veya ipek ipliğinden yapılmaktadır.
Bitkisel ve geometrik motifler
Türk dokuma kumaş ve işlemelerinde motifler genellikle bitkiseldir.
Buldan dokumasında desenler geometrik, bitkisel ve çubukludur.
Dokumada kullanılan renkler
Türk dokuma geleneğinde kırmızı, çini mavisi, güvez, pişmiş ayva ve safran sarısı kullanılır. Bu gelenek Buldan dokuma ve işlemelerine de yansır.
Buldan dokumasında kırmızı, sarı ve beyaz renkler hâkimdir.
Nasıl üretilir?
İplik ve tezgâh hazırlığı
Buldan Bezi yapımında kullanılan iplikler yıkama, boyama, kurutma ve bobinleme işlemlerinden geçer.
Kamçılı tezgâhta mekik, elle değil kamçının çekilmesiyle atılır. Sicil, 1951’den itibaren motorlu tezgâhların kullanılmaya başlandığını; ince ipekli kumaş, peştamal, üstlük ve örtülerin el ve motorlu tezgâhlarda dokunduğunu anlatır. Buldan Bezi için en çok 20/1 numaralı, çok bükümlü %100 pamuk ipliği kullanılır.
Bu ipliklerin hepsi normalden fazla büküme sahip olduğu için “kıvrak iplik” olarak adlandırılır. Hem çözgü hem de atkı için 20 ve 20/2 numaralı iplikler kullanılmaktadır. Buldan Bezi’nde kullanılan pamuk ipliği bir inçte (2.54 cm) 25–28 arası büküme sahiptir.
Boyama, büküm ve bobinleme
Renkli suya batırılan çileler 1–2 saat bekletildikten sonra sıkılır ve sırıklara serilip kurutulur. Mazı, defne, ceviz yaprağı, palamut, meyankökü, kestane, soğan kabuğu ve çehriden yapılan doğal boyalar bugün yerini kimyasal boyalara bıraksa da; altın sarısı elde edilen meşe palamudunun dokumaların boyanmasında halen kullanıldığı görülür.
Boyanan iplikler bükülerek bükümlü iplik halini alır.
İpliklerin çileleri kurutulduktan sonra çıkrıklara geçirilir ve çözgü hazırlığı için tahtadan yapılmış olan ve “çağ” adı verilen bobinlere sarılır. Yarı otomatik dokuma tezgahları için ise çözgüler iplik fabrikasından hazır bobinlere sarılmış halde alınır.
Çözgü ve masura hazırlama
Bobin uçları çözek adı verilen askılığa asılır. İplik uçlarının karışmaması için tarak şeklindeki dengeçten geçirilerek yumak elde edilir. Bu yumaktan el yardımıyla alınan iplikler ağızlık adı verilen ip alma işlemi sonucunda taraklara geçirilir. Bu taraklar bez ayağı dokuma gereği iki adettir. Buradaki iplik uçları demgeç adlı masa yardımıyla tezgahın taraklarına geçirilir. Dem ve çerçeveler tezgaha monte edilir ve çile tezgaha asılır.
Elemle adı verilen iplik sarma tertibatı ile masura sarılır. Dokumaya geçirilir.
Ağızlık, atkı ve tefeleme
Dokumanın üç temel mekanizması, ağızlık açma, atkı atma ve tefe vurma mekanizmasıdır. Her çözgü ipliği bir gücü gözünden geçirilmiştir. Dokunacak kumaşın örgüsüne uygun olarak bir atkı atıldığı zaman bu atkının üzerinde bulunması gereken çözgüler bu gücüler vasıtasıyla yukarı kaldırılırlar. Böylece mekiğin arasından geçeceği ağızlık adı verilen bir açıklık meydana gelir ve her atkı için yeniden oluşturulur. Ağızlığın oluşturulabilmesi için en az iki çerçeveye ihtiyaç vardır.
Çözgünün iki tabakaya ayrılması ile oluşan ağızlığın içerisinden atkı ipliği mekik vasıtasıyla geçirilir ki buna atkı atma denir. Yeni atılmış olduğu için kumaştan ayrı bulunan atkı ipliğini iterek kumaşa dahil etmek için dişlerinden çözgü iplikleri geçirilen tarak ile tefeleme veya tefe vurma işlemi gerçekleştirilerek Buldan Bezi yapımı gerçekleştirilmiş olur.
Yıkama, boyama ve son işlemler
Tezgâhtan ham olarak çıkan bez sıcak sabunlu suda yıkandıktan sonra enine çekmekte ve karakteristik buruşuk yapısını kazanmaktadır.
Tezgâhtan düz çıkan kumaş ıslanınca enine çeker ve buruşuk yapısını kazanır. Makineye sarılıp 95 °C’de kasar, yani ön terbiye işlemiyle haşıl, bit ve yağlardan arındırılır. 65–85 °C’de boyanır; ardından 80–95 °C’de sabunla yıkanır. Yumuşatıcı verildikten sonra makineden çıkarılır.
Makineden çıkarılan kumaş santrifüjde sıkılır, mamul açmada açılır ve romöz makinesinden geçirilerek kurutulur. Kalite kontrolünden sonra top hâlinde sarılır.
Saçak ve işleme
Kaplama, zincir ve suzeni tarzı kullanılarak saçaklı yapılır.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
Buruşuk yüzeyin vücutla temas alanı düşüktür; kumaş ile vücut arasında hava kalır ve ısı yalıtımı sağlar. Bu özellikleriyle iç çamaşırı, yazlık dış giysi ve ev tekstilinde kullanılır.
Giysilik kumaşın son işlemleri ve ölçüleri
Giysilik Buldan Bezi 80 cm, 125 cm ve 185 cm enlerinde; ham, çizgili, düz renkli ve baskılı olarak üretilir.
Ev tekstili ölçüleri
Ev tekstili için kullanılacak Buldan Bezi; Yöresel isimlerle adlandırılmış 80 cm, 90 cm, 100 cm, 170 cm, 210 cm, 240 cm ve 250 cm enlerinde; pikelik, perdelik, çarşaflık, nevresimlik, masa örtüsü ve peştamal olarak düz renkli, çizgili, desenli veya ekose olarak üretilmektedir.
Yöreyle bağı nedir?
Buldan Bezinin kaynaklandığı coğrafi alan Denizli ili Buldan ilçesidir. Bürümcük dokuma, yöresel motif ve boyama geleneği bu üretim alanıyla birlikte tanımlanır.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Lale, karanfil gibi çiçekler ve dallar özellikle XVI. yüzyılda çok kullanılmıştır.
Sicil, 1779 yılına kadar el tezgâhlarında yapılan dokumanın bu tarihten itibaren çekme veya kamçılı tezgâhlarla sürdüğünü belirtir. Anadolu’daki mekikli el tezgâhlarını Andi, Peştamal ve Şal tezgâhları; çukur, yüksek ve kamçılı tezgâhlar olarak sıralar. Kamçılı örnekler ahşap ve çift pedallıdır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Kullanım biçimi markalamadır. Teknik özellikleri ve denetim biçimi, 4 Temmuz 2015 tarihli ve 29406 sayılı Resmî Gazete’de ilan edilmiştir. Sicil korumanın 27 Ocak 2010 tarihinden başladığını belirtir.
Sınırlı Sorumlu Buldan 1 numaralı Dokumacılar Küçük Sanat Kooperatifinden bir uzman ve Ege Üniversitesi Rektörlüğü Tekstil ve Konfeksiyon Araştırma Uygulama Merkezinden bir uzman; iplik seçimi, desen ve motif oluşturma, dokuma ve pazarlama aşamalarında görev alır. Sicilde, bu kuruluşların yılda iki düzenli denetim ile şikâyet ve ihtiyaç halinde her zaman denetim yapmayı taahhüt ettiği belirtilir.
194 tescil numaralı Buldan Bezi mahreç işareti olarak 14.03.2016 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret koruması 27/01/2010 tarihinden itibaren geçerlidir.
Coğrafi işaret tesciline konu Buldan Bezi’nin denetimi, konu ile ilgili uzman kuruluşlarla yürütülecektir.
Denetim komisyonunda Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Tekstil Mühendisliği Bölümünden iki uzman; iplik seçimi, desen ve motif oluşturma, dokuma ve pazarlama aşamalarını denetler. Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Fakültesinden iki uzman ise ürünün belirtilen özelliklere uygun üretilmesi ve işlenmesini denetler.
