Coğrafi işaretli ürün · Bitlis
Bitlis’in yüksek yayla florasından elde edilen, altın sarısı kehribar renkli; petekli, karakovan ve süzme biçimleriyle sunulan çiçek balıdır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Bitlis Balı nedir?
Bitlis Balı, Bitlis ilinin yüksek rakımlı yaylalarında Kafkas arıları ve melezleriyle üretilen polifloral çiçek balıdır. Çok sayıda bitki kaynağından gelen polenleri içerir; petekli, karakovan ve süzme bal olarak üretilir.
Ayırt edici özellikleri
Renk ve polifloral yapı
Balın rengi altın sarısı kehribardır. Sicilde 20 familyanın 43 cinsine ait polen bulunduğu belirtilir; bu çeşitlilik ürünün polifloral niteliğini açıklar.
Yayla florası
Karasal iklimde step ve bozkır bitki örtüsü hâkimdir. Bitlis çivitotu, Bitlis imirdiği, Bitlis çöveni, Bitlis sıracaotu ve Bitlis çıtlığı sicilde adı geçen endemik bitkilerdendir.
Sicilde endemik flora içinde Isatis bitlisica (Bitlis çivitotu), Lathyrus bitlisicus (Bitlis imirdiği), Gypsophila bitlisensis (Bitlis çöveni), Scrophularia bitlisica (Bitlis sıracaotu) Taraxacum kurdiciforme (Bitlis çıtlığı), Anhuza leptophylla subsp. incana Anchusa leptophylla subsp. tomentosa Alkanna froedinii, Vicia alpestris subsp. hypoleuca, Heracleum crenatifolium, Scorzonera semicana Onosma armena, Onosma affinis, Onosma isaurica, Onosma rechingeri, Astragalus zahlbruckneri, Thymus haussknechtii, Potentilla anatolica, Potentilla anserina, Potentilla armeniaca, Verbascum murbeckianum endemik bitki türleri bulunur.
Fizikokimyasal özellikler
Sicildeki fizikokimyasal sınırlar aşağıdaki tabloda verilmiştir; alt ve üst sınır yönleri ile birimleri birlikte korunmuştur.
Tablo-1: Bitlis Balının fizikokimyasal özellikleri
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan bitlis balının fizikokimyasal özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Polen cinslerinin sıralanması
Sicilin polen tablosu cinsleri yoğunluk sırasıyla gösterir. Cotoneaster ve diğer ağaç türleri saptansa da yoğunluk oluşturmadığı, meşe yoğunluğuna karşın meşe poleni bulunmadığı belirtilir.
Tablo-2: Bitlis Balının genel melisapalinolojik analizinde cinslerin sıralanması
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan bitlis balının genel melisapalinolojik analizinde cinslerin sıralanması, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Metindeki 43 cins ifadesi ile tabloda gösterilen 32 sıra ayrı bilgilerdir. Sicilde tekrarlanan cins adları da tablonun özgün sırası içinde korunmuştur.
Bitlis Balı nasıl üretilir?
Arı ırkları ve kovanlar
Kafkas ırkları ve melezleri kullanılır. Sabit arıcılıkta sepet ve eski usul karakovanlar, gezginci arıcılıkta çoğunlukla modern langstroth kovanlar kullanılır.
Kış çıkışı ve yaylaya yerleşim
15 Şubat–1 Mayıs arasında kolonilerin kış çıkışı bakımı, beslemesi ve ana arı kontrolü yapılır. Mayısta nektar verimine göre yer değiştirilebilir. Yerleşim Arıcılık Kayıt Sistemi kapsamında, İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ile Arı Yetiştiricileri Birliği koordinasyonunda düzenlenir.
1900 m yükseklikte vejetasyon azalınca koloniler daha yüksek, yaklaşık 2500 m alanlara taşınır. Kovanlar yerleşimlerden en az 1,5 km uzakta, suya yakın, hafif eğimli ve nektar-polen akışı bol yerlere konur. Coğrafi sınıra getirilen kovan ve çerçevelerde başka bölgenin balı bulunmamalıdır.
Nektar akışı ve besleme sınırları
Sicil genel nektar akımı için 15 Mart–31 Ağustos aralığını; en iyi akış için mayıs ortasından ağustos sonuna kadar olan dönemi belirtir. Nektarın kesintisiz elde edilebildiği 20 günlük flora dönemi de tarif edilir.
Mayısın yaklaşık ilk haftasından ağustos sonuna kadar destek beslemesi yapılmaz. Arılar polen ve nektar toplamaya başladığında ilaç veya başka kimyasal uygulanmaz.
Hasat sonrası bakım ve besleme
Hasat sonrasında ana arı kontrolü ve ruhsatlı ilaçlarla hastalık-zararlı mücadelesi yapılır. Kış için arılı çerçeve sayısının iki katı miktarında bal bırakılması belirtilir; sicilde 5 çerçeveli koloni için 10 kg bal örneği verilir.
Uzayan kış olasılığına karşı sonbahar beslemesi yapılır. Şeker/su oranı 2/1 veya 1/1 olan şurup ya da Bitlis hasadından kalan bal kullanılabilir. Coğrafi sınır dışından getirilen bal kullanılmaz.
Gezginci arıcılıkta kışlatma
Hava soğuyunca koloniler daha düşük rakımlara taşınır. Sicilde hasat sonrası Siirt, Hatay, Adana ve Mersin’e gidişten; ekim-kasımdan itibaren Hatay, Adana ve Mersin dolaylarında şubat ortasına kadar kışlatmadan söz edilir.
Kışlatma sonrasında gelişen koloniler Bitlis’e getirilir. Martta popülasyon gelişimi düzenlenir; koloniler yüksek yaylalara çıkarılabilir.
Kapalı alanda kışlatma
Kapalı kışlama alanı izole, karanlık, sessiz, havalandırmalı ve su birikmeyecek yapıda olmalıdır. Sicilin hava dolaşımı olmaması ifadesi ile havalandırma şartı birlikte aktarılır. İç sıcaklık 10 °C’yi aşarsa kapılar açılarak serinletilir.
Arılar genellikle aralık başında kışlamaya alınır. Kovanlar duvardan uzak, zeminden 25–30 cm yüksek sehpalara, üst üste en fazla 10 sıra yerleştirilir. Zayıf koloniler ortada, güçlüler altta tutulur. Tabanın su biriktirmemesi için kovanlar öne doğru %3–5 eğimli konur.
Dışarıda kışlatma
Güçlü koloniler doğal koşullarda, kar altında bahara kadar kalabilir. Havalandırma sağlanır, tabandaki polen tuzakları açık bırakılır ve kovanın üstü yalıtılır.
Hasat ve süzme
Hasat zamanının belirlenmesi
Polen ve nektar toplama başlayınca balmumu çerçeveleri yerleştirilir. Çerçeveler tamamen veya 2/3 oranında sırlanınca hasat edilir. Yılda bir hasat yapılır; karakovan hasadı ekim-kasıma kadar sürebilir.
Ballıktan alma ve süzme
Bal kuluçkalıktan değil ballıktan alınır; günün sıcak saatlerinde hasat yapılmaz. Peteklerden alınan bal süzgeçten geçirilir ve sağım makinesinde süzülür. 100–200 litrelik krom kaplarda 3 gün bekletilerek büyük partiküllerin çökmesi ve kabarcıkların ayrılması sağlanır. Filtreleme yapılmaz.
Muhafaza koşulları
Süzme balın korunması
Süzme bal doğrudan güneşten korunarak 4–20 °C iç sıcaklıktaki, kokusuz, temiz ve kuru yerde depolanır.
Petekli ve karakovan balın korunması
Petekli ve karakovan balı doğrudan güneşten korunur. Muhafaza yerinin iç sıcaklığı 20 °C’yi aşmamalı; ortam kokusuz, temiz ve kuru olmalıdır.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Üretim, paketleme ve diğer işlemler Bitlis’te yapılır; kış konaklaması bunun dışındadır. Bazı arıcıların kışın sıcak illere gitmesi bu istisna kapsamındadır. Bitlis’e dönen kovanlarda başka bölge balının bulunmaması şarttır.
Bitlis, Doğu Anadolu Bölgesinin Yukarı Fırat ve Yukarı Murat bölümlerinin sınırında yer alır.
Ambalaj ve satışa sunum
Homojen hale gelen süzme bal gıdayla temasa uygun kaplara doldurulur. Petekli ve karakovan balları analiz edilene kadar çerçeveli biçimi korunacak şekilde uygun ambalajla paketlenir.
Analizi uygun bulunan süzme bal en fazla 1 kg’lık cam kavanozlarda sunulur. Petekli ve karakovan balları sicilde “en fazla 3–5 kg” olarak belirtilen dikdörtgen, kare veya laklı ambalajlarda satışa çıkarılır.
Tescil ve denetim bilgileri
Denetim mercii ve sıklığı
Denetim, Bitlis Ticaret ve Sanayi Odası koordinasyonunda yapılır. İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Bitlis Eren Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü ve Esnaf ve Sanatkârlar Odaları Birliğinden uzmanların katıldığı merci 4 kişidir.
Düzenli denetim yılda 3 kez yapılır; ihtiyaç veya şikâyet halinde her zaman denetim gerçekleştirilebilir. Raporlar, Bitlis Ticaret ve Sanayi Odası Başkanlığınca Türk Patent ve Marka Kurumuna gönderilir.
Bahar dönemi denetimi (Mart–mayıs)
Konaklama belgeleri ve il dışından dönüş sevkleri, kovan sayısının yerinde tespiti ve kaydı, yerleşim yerinin uygunluğu, arı ırkları ve sağlık durumu denetlenir.
Yaz dönemi denetimi (Haziran–ağustos)
Destek başvurusu yapılan kovanlar, baharda hastalık saptanan arıların durumu ve kullanılan malzemeler kontrol edilir. Hasattan en az 2 hafta önce bildirim ve hasat zamanının belirlenmesi denetlenir.
Hasat, ambalajlama ve muhafaza koşulları; fizikokimyasal ve gerektiğinde melissopalinolojik analiz sonuçları ile ürün adı, logo ve mahreç işareti ambleminin kullanımı değerlendirilir.
Kışlatma dönemi denetimi (Eylül–mart)
İl dışına kışlatmaya gidecek arıların sevk ve veteriner sağlık raporları kontrol edilir. Kışlatma koşulları denetlenir.
İl dışındaki konaklamalarda AKS kapsamında İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Arı Yetiştiricileri Birliği ve konaklanan il ve ilçedeki müdürlükler birlikte çalışır. Konaklama yeri ve şartlarına ilişkin bilgiler kontrol edilir.
Uzman desteği ve hakların korunması
Denetim mercii kamu ve özel kuruluşlardan veya uzmanlardan yararlanabilir ve hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1686 tescil numaralı Bitlis Balı mahreç işareti olarak 8 Ocak 2025 tarihinde tescil edilmiştir. Bitlis Balı ibaresi, logosu ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Bitlis Balı ibaresi, logosu ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.