Coğrafi işaretli ürün · Bilecik
Bilecik Şerbetçiotu, Bilecik’te yetiştirilen Humulus lupulus bitkisinin kozalaklarından elde edilir; kurutulduktan sonra balya veya pelet haline getirilir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Bilecik Şerbetçiotu nedir?
Bilecik Şerbetçiotu; Bilecik ilinde yetiştirilen Humulus lupulus türünde, çok yıllık ve tırmanıcı bitkilerden elde edilen yaş kozalakların kurutma işlemine tabi tutularak pelet veya balya haline getirilmesiyle elde edilir. Bitkilerin gövdeleri ince, tırmanıcı, sarılıcı ve üzeri sert tüylerle örtülü olup yaprakları karşılıklı, uzun saplı ve yürek şeklindedir.
Ayırt edici özellikleri
Bitki ve meyve özellikleri
Bilecik Şerbetçiotu; Bilecik ilinde yetiştirilen Humulus lupulus türünde, çok yıllık ve tırmanıcı bitkilerden elde edilen yaş kozalakların kurutma işlemine tabi tutularak pelet veya balya haline getirilmesiyle elde edilir. Temmuz – eylül ayları arasında yeşilimsi beyaz renkte strobil özellikte çiçekler açan bu bitkiler, 7,5 m yüksekliğe kadar uzayabilir.
Sarılıcı bitki yapısı
Bitkilerin gövdeleri ince, tırmanıcı, sarılıcı ve üzeri sert tüylerle örtülü olup yaprakları karşılıklı, uzun saplı ve yürek şeklindedir.
İki evcikli bitki
Bitkiler iki evcikli olup dişi çiçekler bir bitkide, erkek çiçekler ise ayrı bir bitkide bulunur.
Lupulin içeren kozalaklar
Bira yapımında lupilini oluşturan reçineler acılık ile muhafaza özellikleri, yağlar ise aroma özelliği sağlar.
Hammadde ve bileşim
Bilecik Şerbetçiotu tıbbi amaçlı olarak da kullanılır.
Bitki tarifinin sınırı
Sicilde bir toz tabakasından söz edilir; ancak hangi bitki bölümünün kastedildiği açık değildir. Bu eksik ifade, yaprak ya da kozalak özelliği olarak yorumlanmamıştır.
Bilecik Şerbetçiotu Nasıl Yetiştirilir?
Hazırlama işlemleri
Bilecik Şerbetçiotunun elde edildiği bitkilerin toprak üstü aksamı tek yıllık, kök sistemi çok yıllıktır. 3. yıldan itibaren ekonomik verime başlayan bitkilerin 10 yıl verim ömrü vardır. Bitkiler, ilk bahçe tesisinde veya 10 yıllık periyotlarda, kök sürgünlerinden alınan çeliklerle (pençe) çoğaltılır.
Çelikler, 3–6 yaşındaki bitkilerin ilkbahar budaması sırasında alınmalı, üzerinde 2–3 göz bulundurmalı ve 9–12 cm uzunluk ile ve 1,5–2 cm kalınlığa sahip olmalıdır.
Toprağın hazırlanması
Bitkilerin yetiştirilmesi için öncelikle sonbaharda derin bir şekilde toprak işlemesi yapılarak, toprak dikime hazır hale getirilir. Bitkiler sarılıcı olduğu için bitkilerin tutunacağı destek sistemi kurulur. Yüksekliği 7–8 m ve aralıkları enine 6–9 m ile boyuna 7–8 m olacak şekilde ağaç, demir veya beton direkler dikilir.
Dikilen direklerin üzeri kafes sistemi oluşturacak şekilde 4–6 mm’lik çelik halatlarla birbirine bağlanır.
Fide dikimi
Oluşturulan sistemin altına gelecek şekilde 3–3,5 m sıra arası ve 1,4–1,5 m sıra üzeri mesafelerde dikim çukurları oluşturulur. Dikim çukurları 60–70 cm civarında çapında ve 60–70 cm yükseklikte olmalıdır. Direkler arasına gerili çelik halatlar üzerinden bitki sıra aralıklarına paralel olacak şekilde tel çekilir ve bu tellerden dikim çukurlarına gelecek şekilde ip indirilir.
Çelikler, dikim için açılan çukurlara 1–2 gözü dışarıda kalacak şekilde 2–4 adet dikilir. Çelikler dikildikten sonra, köklerin toprakla temasının sağlanması için, çukurlardan çıkan nemli toprakla çeliklerin etrafı kapatılarak bastırılır. Dikim sonrası yağmur sularının göllenip sürgünlere zarar vermemesi için üst kısım hafif kubbe yapılır. Dikilen çelikler 15–20 gün sonra sürmeye başlar.
Bu sürgünlerden sadece 3 tanesinin büyümesine izin verilerek diğerleri kesilir ve seçilen sürgünler iplere sardırılır. Bitkiler, dikimi takiben ilk yıl %10–15, ikinci yıl % 40–45, üçüncü yıldan itibaren ise % 100 verim değerine ulaşır.
Sulama ve çapalama
Bilecik Şerbetçiotu yetiştiriciliğinde yeterli yağışın olmadığı durumlarda, bitkinin ihtiyacına göre sulama yapılır. Bilecik Şerbetçiotu bir yetiştirme sezonunda en az 3–4 defa sulanmalıdır. Sulamada bitkinin çiçeklenme ve hasat dönemi arasında susuz kalmamasına dikkat edilir.
Gübreleme işlemi
Şerbetçiotunun kök gövde kısmının toprak altında bulunması ve toprak üstü gövdenin 5 ay gibi kısa bir sürede hızlı bir şekilde büyüyerek mahsul vermesi sebebiyle, gübre ihtiyacı diğer bitkilere göre daha fazladır. Zamanında ve istenilen miktarda gübre verilmediği takdirde, bitki gelişiminde ve üretimde verim düşüklüğü görülür.
Bu sebeple sulama durumu, toprak yapısı dikkate alınarak, gübre çeşit ve miktarı belirlenmelidir.
Sulama ve çapalama — 2. aşama
Dikim sonrası yaz boyunca yabancı otlara karşı çapalama; sonbahar ve ilkbaharda boğaz doldurma amacıyla sıra üzerleri kazılarak boğaz doldurması; her sulamadan sonra oluşan kaymak tabakasını kırmak ve yabancı otları yok etmek için çapalama yapılır.
Bitkinin şekillendirilmesi
Sonbaharda kuruyan sürgünler toprak yüzeyinden 20 cm yukarıdan kesilerek atılır. Kışın ardından ilkbaharda toprak altı kısmından toprak üstüne tekrar sürgünler çıkar. Her yıl toprak yüzeyine çıkan yeni sağlıklı filizlerden 2–3 adedi 40–50 cm boya ulaştıklarında kafes sisteminden sarkıtılan iplere bağlanarak diğerleri kesilir.
Mayıs haziran ve temmuz aylarında genel bakım işlemleri yapılırken de sürgünler sık sık kontrol edilerek ana sürgünlerin dışındaki filizler koparılıp temizlenir. Çiçeklenmeden iki hafta önce sürgünlerin tepesi kırılır.
Hasat işlemi
Bilecik Şerbetçiotunda hasat zamanının belirlenmesi kozalak kalitesi bakımından oldukça önemlidir. Çünkü kaliteli bir ürün alabilmek için kozalardaki lupulin maddesinin en fazla olduğu zamanda toplanması gerekir. Bilecik Şerbetçiotunda en önemli hasat kriterleri aşağıda yer almakta olup bitkide bu kriterler görülmeden önce yapılacak hasatta kozalak kalitesi düşük olur.
- Yeşil kozalak renginin sarı veya altın sarısı renge dönmesi
- Kozalaktaki muhafaza yapraklarının çok yumuşak ve nemli olması
- Bitkinin kendine has bir koku vermeye başlaması.
Bilecik Şerbetçiotu genellikle temmuz sonu – ağustos başında hasat olgunluğuna ulaşır ve hasat eylül ayına kadar devam eder. Kozalakların rengi koyulaştığından hasat yağmurlu havalarda yapılmamalıdır. Sürgünler toprak hizasından kesilerek başka bir alana taşınır, taşınan alanda kozalaklar toplanır. Toplanan kozalaklar toprak ve saplarından ayrılarak sepetlere doldurulur ve kurutma yerlerine taşınır.
Hasat edilen kozalakların bozulmadan muhafaza edilebilmesi ve acı reçinelerle uçucu yağların okside ve polimerize olmamaları için, kozalakların hızla kurutularak içeriklerinde % 65 oranında bulunan su miktarlarının yaklaşık % 10 seviyesine düşürülmesi gerekir.
Açıkta Kurutma
Bu yöntemde Bilecik Şerbetçiotu, açık bir alanda kurutulur. Şerbetçiotu kozalakları 3–5 cm kalınlığında serilir ve her gün birkaç defa çevrilir. Bir hafta sonra yığın 10 cm’ye yükseltilerek kurutma işlemi devam eder. Kurutma işlemi el ile kontrol edilir. Kozalaklar avuç içinde sıkılıp bırakıldığında birbirinden kolayca ayrılıyorsa kurumuş olduğu anlaşılır.
Fırında Kurutma
Bu yöntemde kozalaklar, sıcaklığı 65 °C’yi geçmeyen tünel tipi bantlı veya eski tip kule tipi kurutucularda kurutulur.
Kurutmada 3,5–4 kg yaş kozalaktan 1 kg kuru kozalak elde edilir.
Kozalakların balyalanması
Kurutulan kozalaklar preslenerek 75–80 kg’lık nem geçirmeyen çuvallara konulur.
Bilecik Şerbetçiotu bu aşamada balya olarak adlandırılır.
Pelet üretimi
Kurutulmuş şerbetçiotunun toz haline getirilmesinden sonra hacim azalması, kolay stoklama, kolay sevkiyat gibi amaçlarla preslenerek granül haline getirilen şekline pelet denir.
Depolanan balyalar, üretim yapılacağı zaman dağıtılır, karıştırılır ve öğütme ünitesinde toz haline getirilerek sıkıştırılır.
Ambalajlama ve sevkiyat
Pelet haline getirilmiş şerbetçiotu vakumlama işlemi uygulanarak paketlenir ve ambalajlanır.
Daha sonra işlenmek üzere sevk edilir.
Bilecik Şerbetçiotu balya veya pelet şeklinde piyasaya sunulur.
Muhafaza koşulları
Çeliklerin saklanması
Çelikler dikimin yapılacağı sonbahara kadar plastik torbalar içerisinde 4–6 derece sıcaklıkta muhafaza edilir.
Kozalakların muhafazası
Kurutulan bu kozalaklar çuvallanarak uygun bir ortamda muhafaza edilir.
Balyaların depolanması
Balyalar pelet üretimi yapılana kadar 14–15 °C sıcaklıklarda depolanır.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Bilecik ilinin 4 farklı coğrafi bölgede toprağı bulunmakta olup iklim yapısı; Marmara Bölgesi ile İç Anadolu Bölgesi iklimlerinin karışımı şeklindedir. Geçit tipi olarak adlandırılan bu iklim yapısı Bilecik ilinde yazların sıcak ve kurak, kışların ise soğuk ve yağışlı geçmesine sebep olur. Bilecik ili, geçit iklimi ile mikro klima özellikleri nedeniyle kendine has özelliklere sahip şerbetçiotu yetişmesine imkân sağlar.
Bilecik ilinin uygun toprak yapısı; uzun yıllardır yapılan şerbetçiotu yetiştiriciliği ile oluşan bilgi ve tecrübe; işleme teknolojilerinde edinilen tecrübe; iklimin mikroklima ile geçit iklimi özelliği göstermesi gibi sebeplerle Bilecik Şerbetçiotu ile yöre arasında ün bağı oluşmuştur. Bu nedenlerle Bilecik Şerbetçiotunun tüm üretim aşamaları, belirtilen coğrafi sınırda gerçekleşmelidir.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil türünün kaynakta gösterimi
Sicilin künye ve kullanım bölümlerinde mahreç işareti, kapakta ise menşe adı yazılıdır. Buradaki mahreç işareti bilgisi, künye ve kullanım bölümlerinin aktarımıdır; kapaktaki farklı ifade bu kayıtlarla aynı anlama gelmez.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
614 tescil numaralı Bilecik Şerbetçiotu mahreç işareti olarak 30 Kasım 2020 tarihinde tescil edilmiştir. Bilecik Şerbetçiotu ibareli ürünün logosu ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Bilecik Şerbetçiotu ibareli logo ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Sicildeki denetim düzeni
Bilecik Şerbetçiotunun denetimi, Bilecik Ticaret ve Sanayi Odası koordinatörlüğünde, Bilecik İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Bilecik Ziraat Odası ve Bilecik Ticaret ve Sanayi Odasından birer kişinin katılımıyla oluşturulan üç kişilik denetim mercii tarafından yapılır. Denetim mercii; üretimin tüm aşamalarının coğrafi sınırda gerçekleşmesi, üretim metoduna uygunluk ve mahreç işareti ambleminin kullanımı hususlarında denetim yapar.
Denetimler, hasat döneminde yılda 1 defa düzenli olarak ve ihtiyaç duyulduğunda ya da şikâyet halinde her zaman yapılır. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.