Coğrafi işaretli ürün · Balıkesir
Balıkesir’in Gönen yöresinde gelişmiş, iğneyle düğümlenen ipliklerden oluşan el işidir. Üst üste zürafalarla kurulan kafes görünümündeki gözemesiz ilmik ve dik, yan yana fiyonk biçimli bacak figürüyle tanınır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Gönen İğne Oyası nedir?
Gönen İğne Oyası, iğneye takılı ipliğin küçük gözeneklerden geçirilip sıkıştırılması ve düğümlenmesiyle oluşturulan iki veya üç boyutlu el işidir. Kumaş, kalın iplik veya zincir üzerine yapılan örgü, Gönen yöresinin oya geleneğini taşır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Kafes görünümündeki gözemesiz ilmik
Gönen İğne Oyasında zürafa tekniği üst üste çalışılarak kafes görünümünde gözemesiz ilmik oluşturulur. Sicil, bu yapıyı diğer yörelerde kullanılan üçgen, gözemeli ilmikten ayırır.
Dik ve yan yana fiyonklar
Zürafa üzerine dik konumda, yan yana sıralanan fiyonklar uygulanır. Yörede bacak adı verilen bu figür, Gönen’de üretilen oyaların büyük çoğunluğunda bulunur.
Nasıl üretilir?
İğne, tığ ve nakış makası
Üretimde tekniğe uygun iğne, tığ ve makas kullanılır:
- İğne, iplik geçecek deliği bulunan ince, uzun çelik araçtır; boyu 5–7 cm’dir.
- Tığ, çelikten yapılır; iğneden daha uzun ve kalındır, çengellidir ve boyu 10–13 cm’dir.
- Küçük nakış makası, en küçük uçları kesebilecek keskinliktedir ve çoğunlukla eğri biçimlidir.
İplik çeşitleri ve numaraları
Naylon, filoş, ipek, pamuklu ve polyester (sentetik) iplik kullanılır. İncelik ve kalınlığa göre oya iplikleri 50–60 numaralı olabilir. Sicil; naylon ipliğin uzun ömürlü, yırtılmaya ve sökülmeye dayanıklı olduğunu, kolay eskimediğini, istenilen renge boyanabildiğini ve kolay işlendiğini belirtir. Filoş iplikle yapılan oyaların yıkanınca buruşmaması, çekmemesi ve ütü istememesi de kaynakta belirtilen özelliklerdir.
İpek ve pamuk ipliğin işlenmesi
Sicil, ipek iplikle yapılan oyayı en narin ve yapımı en zor çeşit olarak tanımlar; kullanıcıların en çok tercih ettiği ürün olduğunu bildirir. Pamuk iplikle yapımın naylona göre daha zor olduğu, krem renginin kullanıcılarca tercih edildiği de kaynakta anlatılır.
Kökün oluşturulması
Kök, zürafanın tekrarıyla oluşan başlangıç noktasıdır. İğne oyasında ana motifin oluşturduğu üçgen biçimindeki şekil veya kare ilmekli ara ya da yardımcı motif olarak tanımlanır.
Kare ilmekli düğümün çalışılması
- Kumaş ikiye katlanıp sol ele alınır.
- İğneye geçirilen ipliğin ucu başlangıç noktasında kumaşla işaret parmağı arasında tutulur.
- Zürafa derinliğine göre kumaşa önden batılır.
- İpliğin başlangıç ucu iğnenin üzerinden sağdan sola geçirilir.
- İğnenin alt ucundaki çift kat iplikler iğnenin altından sağa alınır.
- İğne çekilerek ilmek sıkıştırılır; böylece bir ilmek oluşur.
- Oyanın özelliğine göre aynı ilmekten 5–7 veya daha fazla yapılır.
- Son ilmeğin ortasına bir ilmek yapılarak geri dönülür.
- Sırayla diğer ilmeklerin ortasına da ilmek atılır.
- En son yapılan ilmeğin ortasına bir ilmek yapılıp yeniden geri dönülür.
- Son ilmek kalıncaya kadar aynı işleme devam edilir.
Bacak figürünün hazırlanması
Bacak figürü, zürafa üzerinde dik duran fiyonk biçimindeki ilmeklerle oluşturulur. İşlem sırası kaynakta ayrı olarak gösterilir.
Fiyonk biçimli bacağın tamamlanması
- İplik bir zürafaya düğümlenir.
- İpte bolluk bırakılarak ikinci zürafaya düğümlenir.
- İlk sırada bol bırakılan ipin ortasından iğne geçirilerek üçüncü düğüm yapılır.
- Üstteki iplik, kumaşta çalışılan zürafanın yanındaki zürafaya düğümlenerek aşağı inilir.
- İğne dik konumdaki ipliklerin altından, ortalarına gelecek şekilde geçirilip düğümlenir.
- İğne yukarıdan son uzun atılan ipin üzerine düğümlenerek fiyonk biçimli bir bacak tamamlanır.
- Kumaştaki sonraki zürafaya batılarak ikinci bacak figürüne başlanır.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
İnce ve narin yapıdaki iğne oyaları, sicilde turistik el sanatları kapsamında ev ve süs eşyası, takı ve süs amacıyla kullanılan estetik ve sanatsal ürünler olarak tanımlanır. Kullanıcılar arasında ağırlıklı olarak kadınlar anılır.
Yöreyle bağı nedir?
Sicil, Balıkesir’in Gönen yöresinde iğne oyacılığının uzun yıllardır bir sanat, meslek ve iş olarak öğrenilip sürdürüldüğünü; 7 yaşından 77 yaşına kadar geniş bir yaş grubunun bu el işinde uzmanlaştığını anlatır.
Sicilde coğrafi sınır Türkiye, coğrafi işaretin kaynaklandığı alan Gönen olarak belirtilir. Gönen’deki geleneksel köken, üretim sınırının yalnız Gönen olduğu şeklinde kullanılmamıştır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Denetim, Gönen Belediye Başkanlığının koordinatörlüğünde yürütülür. Gönen Kaymakamlığı Halk Eğitim Merkezi ve Akşam Sanat Okulu Müdürlüğü ile Gönen Kaymakamlığı Kız Teknik ve Meslek Lisesi Müdürlüğünün görevlendirdiği teknik personel, ürünün ayırt edici özelliklerini ve üretim metodunu kontrol eder.
Coğrafi işaretin kullanım biçimi markalamadır.
Sicilde 23.02.2010 koruma tarihi, 13.02.2014 ise 28912 sayılı Resmî Gazete’de ilan tarihi olarak yer alır. Bu tarihler, ürün künyesinde güncel TÜRKPATENT portalından alınan tescil tarihiyle aynı olayın tarihi olarak kullanılmamıştır.
