Coğrafi işaretli ürün · Aydın
Aydın’da yetişen fıstık çamlarının kozalaklarından elde edilen iç fıstıktır. Açık-koyu krem renkli, çok sivri uçlu ve az dolgun gövdeli taneleri gevrek, hafif çam kokulu ve hafif yağlıdır.
Avrupa BirliğiAB tescilli · PDOTescil tarihi · 22 Haziran 2025Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Aydın Çam Fıstığı nedir?
Aydın Çam Fıstığı; Aydın ilinde yetişen Pinus pinea ağacı kozalaklarının, hasat edildikten sonra kabuğundan ayrılan ve zarından temizlenen, bir ucu sivri elipsoidi andıran ve embriyosu da bulunan endosperm kısmından elde edilen meyvedir.
Ayırt edici özellikleri
Rengi açık-koyu krem, ucu çok sivri, sivri ucu kirli sarıya yakın ve az dolgun gövdelidir.
Yöresel olarak günar, kuner, küna, künar, küner, püste isimleriyle de adlandırılır.
Aydın Çam Fıstığı ağaçları, bölgede doğal yayılma alanı gösterir.
Aydın ili genelinde fıstık çamı yetiştiriciliği yapılan alanlarda 500 yaşlarında canlı çam fıstık ağacı bulunur.
Hektardaki ortalama verim ortalama 120 kg’dır.
Aydın ilindeki çam ağaçları kısa süreli donlara, -18 °C’ye kadar dayanır.
Fıstık çamında verimi etkileyen en önemli koşullardan biri tozlanma olduğundan, Aydın ilinin doğusundan esen poyraz, batısından esen imbat rüzgârları fıstık çamı ağaçlarında verim artışı sağlar.
Havalandırmayı artırıcı yöntemlere gerek kalmaz.
Aydın Çam Fıstığı randımanı %21,38’den fazladır.
Bitki ve meyve özellikleri
Aydın Çam Fıstığı ağacında kozalak miktarı 50–60 adettir.
Ayrıca dağ köylerinde, fıstık çamının çiçeklenme döneminde esen meltem rüzgârları fıstık çam ağaçlarında tozlanmayı arttırır.
Tablo-1: Fiziksel ve kimyasal özellikler
Sicilin 2–3. sayfalarında yan yana verilen duyusal, fiziksel, kimyasal, mineral ve yağ asidi satırları iki sütunda okunacak şekilde düzenlendi. Kaynakta birimi verilmeyen alanlara birim eklenmedi.
Sivri uç ve krem renk
Taneler açık-koyu krem renkli, çok sivri uçlu ve az dolgun gövdelidir; sivri uç kirli sarıya yakındır.
Gevrek yapı ve çam kokusu
Gevrek yapılı tanelerde hafif çam kokusu ve hafif yağlı tat bulunur.
Aydın Çam Fıstığı Nasıl Yetiştirilir?
Hasat işlemi
Aydın Çam Fıstığı, fıstık çamı ağacı kozalaklarının hasat edilip işlenmesiyle elde edilir.
Ekim ve çimlendirme
Aydın Çam Fıstığı üretiminde yetiştirilen çam ağaçları, Aydın ilinde yetişen fıstık çamı ağaçlarından düşen kozalakların açılıp tohumların çimlenmesiyle oluşur. Ürünün üretiminde fıstık çamlarının, ışık ihtiyacını karşılamak ve kozalak üretimini arttırmak amacıyla aralama ve budama işlemleri yapılır.
Hem gençlikte aşırı büyümeyi önlemek amacı ile 10–15 yıl boyunca, hem de geniş tepe çatısı oluşturmak ve kozalak verimin arttırmak için 40 yaşından itibaren aralık mesafesi 10×10 ya da 12×12 metreye çıkarmak amacıyla aralama yapılır. En geç 40 yaşına kadar ışıksızlıktan meyve tutmayan, besin ve asimilasyona faydası olmayan dallar budanır.
Gübreleme işlemi
Aydın ilinde fıstık çamlarının altında hayvan otlatıldığı için çiftlik gübresinden faydalanır. Üretimde genel olarak ek gübre gerekmez. Ancak gerekmesi halinde 20.20 NP veya 15.15.15 NPK gübreleri kullanılır.
Sulama ve çapalama
Fıstık çamları su ihtiyaçlarını doğal yağışlardan karşılar ve ilave sulama yapılmaz. Fıstık çamı ağacında ilaçlama haziran ayında veya temmuz ayının ilk haftasında sırt pülverizatörüyle ya da traktörle çalışan pülverizatörün hortumu uzatılarak yapılır. İlaçlamada kontakt-sistemik etkili ilaçlar kullanılır. Aydın Çam Fıstığı hasadı geleneksel ve mekanik olmak üzere iki şekilde yapılır.
Hasat — 2. aşama
Geleneksel hasatta makine kullanımı yoktur ve işgücü yoğundur. Bu yöntemde bir düşürücü ağaca merdiven yardımıyla veya diğer araçlarla tırmanır ve ağaca çıktığında kozalakları keye (sırık) ile vurarak düşürür. Düşen kozalaklar, aşağıda bekleyen toplayıcılar ile toplanıp çuvallara konulur. Mekanik hasatta gövde sarsıcılar kullanılır. Makineyle yere düşürülen toplayıcılar tarafından toplanır. Aydın Çam Fıstığı hasadı, 3 yıl olgunlaşmış kozalaklar kırmızımsı kestane rengini alınca, ocak ilâ nisan aylarında yapılır.
Kış sonlarında toplanan Aydın Çam Fıstıkları erken dönemde toplananlara oranla daha yağlıdır. Geleneksel üretimde; toplanan kozalaklar haziran ayına kadar bahçede yığınlar halinde üstleri dal, karton vb. örtülerle örtülerek bekletilir ve güneş altında bekletilmesi sonucu açılması sağlanır. Kozalaklardan dökülen kabuklu fıstıklar, tırmıklar ile karıştırılarak bir araya getirilir. Üretimde diğer yöntem ise kozalakların toprağa serilmeden doğrudan kozalak kırma makinesi ile kırılarak kabuklu çam fıstıklarının ayrıştırılmasıdır.
Toplanan kabuklu çam fıstıkları su dolu varillerde bekletilir ve kabuğundan ayrılanlar yüzeyden toplanır.
Kurutma işlemi
Kurutulmak üzere güneş altında betona serilen çam fıstıkları, 2–3 gün boyunca karıştırılarak kurutulur. Modern üretimde; fıstık çam ağaçlarından toplanan kabuklu çam fıstıkları ilk olarak kapalı sistem yıkama havuzunda yıkanır. Yıkandıktan sonra boylarına göre ayrılarak kabuk kırma makinesinde kırılır. Kabuk kırma makinesinde kırılanlar iç fıstık olarak ayrılır ve plastik kasalarda 3 gün kurumaya bırakılır. Kurutulduktan sonra çam fıstıkları üzerindeki zar ve kepekler fırçalı makinede ayıklanır.
Daha sonra yıkama ünitesinde 28–32°C su ile yıkanır. Suyundan elenen çam fıstıkları 80°C kurutma fırınında kurutulur. Fırınlanan çam fıstıkları soğutma ünitesine geçirilir ve ortam sıcaklığında soğumaya bırakılır.
Muhafaza koşulları
İşleme aşamalarından geçerek son ürün çuvallara ya da karton kutulara doldurularak soğuk hava deposunda muhafaza edilir ve satışı yapılır. Aydın Çam Fıstığı %60–70 bağıl nem ve 0–4 °C’de, 6 ay süre ile depolanır.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Aydın Çam Fıstığının ağaçları, Büyük Menderes Nehrinden sulanan platolarda, ılıman iklimde, denizden 70 km içeride ve 860 m rakıma kadar olan alanda yetişir. Aydın ilinde fıstık çamı üretiminde kritik zaman olan çiçeklenme döneminde istenen sıcaklık ve nispi nem koşulları en uygun şekildedir. Aydın ilinin iklim özellikleri, toprak yapısı, yörenin etrafını saran dağlar Aydın Çam Fıstığının kendine has özelliklere sahip olmasını sağlar.
Nasıl sunulur ve kullanılır?
Kabuksuz olarak piyasaya sunulur.
Aydın Çam Fıstığı kabuğundan ve zarından ayrılmış iç fıstık olarak piyasaya sunulur. İşlenmiş ürün çuvallara veya karton kutulara doldurulur; satışa kadar soğuk hava deposunda muhafaza edilir.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Avrupa Birliği tescili
Aydın Çam Fıstığı, Avrupa Birliği’nde Korunmuş Menşe Adı (PDO) kapsamında tescillidir. Resmî tescil kaydında 2025/1066 sayılı düzenleme ve 22 Haziran 2025 tarihi yer alır.
Türkiye’deki coğrafi işaretin tescil ettireni Aydın Ticaret Borsası olarak sicilde yer alır.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
803 tescil numaralı Aydın Çam Fıstığı menşe adı olarak 16 Temmuz 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Aydın Çam Fıstığı ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Aydın Çam Fıstığı ibareli logo ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Türkiye tarafından 2023-08-24 tarihinde PDO-TR-02989 dosya numarasıyla yapılan AB başvurusu 2025-01-31 tarihinde yayımlanmış; ürün 2025-06-22 tarihli 2025/1066 sayılı düzenlemeyle Korunmuş Menşe Adı (PDO) olarak tescil edilmiştir.
Denetim düzeni
Denetimler; Aydın Ticaret Borsasının koordinasyonunda ve Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Aydın İl Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü, Efeler Belediyesi, Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi ve Aydın Ticaret Borsasından konuda uzman birer kişinin katılımıyla beş kişiden oluşan denetim mercii tarafından yapılır. Denetimler yılda bir defa düzenli olarak hasat döneminde, ayrıca şikâyet durumunda ve gerekli görülen hallerde her zaman gerçekleştirilir.
Tescil ettiren, denetim merciine resmî yazı ile denetimin yapılacağı tarihten en az 1 hafta önce bildirimde bulunur. Denetim mercii, her düzenli denetim öncesi bir araya gelerek denetlenecek faaliyette bulunanların adreslerine göre denetleme planı oluşturur. Denetimlerle ilgili tüm giderler, Aydın Ticaret Borsası tarafından karşılanır. Aydın Çam Fıstığının denetime esas kriterlerine aşağıda yer verilmektedir. Ürünün, Aydın ilinde yetişen fıstık çamı ağaçlarının kozalaklarından üretilmesi.
Denetim düzeni · 2
Aralama ve budama işlemlerinin uygunluğu. Toplamadan kurutma aşamasına kadar geçen üretim metodunun uygunluğu. Ürünün fiziksel özelliklerinin (boyutu, randımanı, şekli, rengi vb.) uygunluğu. Depolama koşullarının uygunluğu. Aydın Çam Fıstığı ibaresinin, logosunun ve menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğu. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
