Coğrafi işaretli ürün · Ankara
Nallıhan Örtmesi, Ankara’nın Nallıhan ilçesine özgü, sabunlanmış kız kıvrağı çözgüsüyle ayırt edilen el dokuması örtüdür.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Nallıhan Örtmesi nedir?
Nallıhan Örtmesi, baş ile vücudun üst kısmını kapatacak biçimde kullanılan bir örtüdür. Dokumada ipek, ipek-pamuk karışımı veya pamuk iplikler kullanılır.
El tezgâhlarında dokunan örtünün temel dokusu düz bezayağıdır. Sabunlanmış kız kıvrağı çözgüsü, uzun kenarlardaki koza ipeği şeritleri ve brokar motifleri ürünün karakterini belirler.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Sabunlanmış çözgü yapısı
Kız kıvrağı olarak da adlandırılan tersbükü/tersbüküm iplik, çözgü ipliği olarak kullanılır ve dokumaya hazırlıkta sabunlanır. Çözgü sıklığı 1 cm’de 10 iplik olacak şekilde düzenlenir. Dokumanın ana zemini düz bezayağıdır.
Doğal boyalı kenar şeritleri
Örtmenin iki uzun kenarında kahverengi, hardal veya sarı renkli eğirme koza ipeğinden şeritler bulunur; bu iplikler doğal boyalarla renklendirilir. Uzun kenarlarda hardal, kahverengi veya sarı çözgü iplikleriyle içten dışa bir kalın ve iki ince çizgi oluşturulur.
Brokar motiflerin yerleşimi
Uzun kenarlardaki çizgilerin bitiminde, kenar ortalarına üçgen formda brokar motifler yapılır ve bu motifler kullanım sırasında başın üstüne gelecek biçimde planlanır. Orta motifler her iki uzun kenarda yer aldığı için örtme iki taraflı kullanılabilir. Kısa kenarlar ile baş üstüne gelecek bölümler çok renkli brokar motiflerden oluşur; desen ve renklerde sınırlama bulunmaz. Göbekli, Albaşlı, Zülüf Tarağı, Sarıgöz, Guguk, Bibercik, Hambarcık, İlikli Para, Köy Gezen ve Koç Boynuzu yaygın desen örnekleridir.
Ölçü ve uç tokaları
Nallıhan Örtmesinin eni 85–104 cm, boyu ise 118–200 cm arasında değişir. Kısa kenarlarda özel bağlama tekniğiyle bağlanmış tokalar bulunur.
Üretim nasıl yapılır?
Çözgü ipinin hazırlanması
Çözgü ipi, 20/1 ya da 20/2 numaralı ekru renkli kız kıvrağı olarak adlandırılan tersbükü/tersbüküm pamuk ipliktir ve piyasadan hazır temin edilir. Çirişleme işleminde çözgü ipinin dayanıklılığını artırmak ve dokumayı kolaylaştırmak için sabunlama uygulanır; işlemde kız kıvrağı ipi, sabun ve leğen kullanılır, sabunun beyaz katı sabun olması gerekir.
Çile hâlindeki iplik ılık suda ıslatılır, elle bastırılarak suyu emmesi sağlanır ve sabun ipin her tarafına yedirilir. Sabunlanan iplik iki el arasında sıkılır, ardından uzatılıp çırpılır; iki kişi çileyi asılarak uzatmayı ipin kıvırcıklığı düzleşinceye kadar sürdürür. Düzleştirilen ip kurumadan keçireye gergin biçimde geçirilir ve çözüm için masuralara, diğer adıyla patlaklara sarılır.
Koza ipeğinin boyanması
Uzun kenar şeritlerinde sarı, hardal veya kahverengi tonlarında boyanmış eğirme koza ipeği kullanılır; bu iplik meşe palamutu, ceviz kabuğu veya dut göbeğiyle boyanabilir. Boyamada bitkiler haşlanarak renkleri çıkarılır, iplikler renkli suda bekletilir; ardından sıkılıp soğuk suyla durulanır. Boyanan iplikler masuralara, yani patlaklara sarılır.
El tezgâhında dokuma
Dokuma işlemi el tezgâhlarında gerçekleştirilir. Desenler kısa kenarlarda kilim dokuma tekniğiyle, uzun kenarlarda ise brokar tekniğiyle oluşturulur. Desenlerin oluşturulması üreticinin yaratıcılığına bağlıdır.
Saçak, toka ve son yıkama
Örtmenin uçlarındaki tokalar kısa ve top biçimindedir; yaklaşık 1,5 cm uzunluğundaki tokaların kabarık durması için kalın pamuk iplik kullanılır ve toka ipi 60 kat sarılır. Dokuma bittikten sonra saçak olarak adlandırılan çözgü ipleri iki parmakla bükülür ve ikişer saçak düğümlenir; 60 kat hazırlanmış toka ipi düğümlerin arasına yerleştirilip sıkıca bağlanarak kesilir. Bitmiş örtme, sabundan arındırılmak üzere bol ılık suyla durulanarak yıkanır.
Nallıhan ilçesiyle bağı nedir?
Nallıhan Örtmesinin coğrafi sınırı Ankara iline bağlı Nallıhan ilçesidir; kullanılan malzemelerin ilçeden temini zorunlu değildir, ancak üretimin bütün aşamaları Nallıhan’da gerçekleştirilmelidir. İlçedeki üreticilerin geliştirdiği teknikler ve ustalıklar nesilden nesile aktarılmış, bu birikim ürünlere yansımıştır.
Nallıhan, Tarihi İpek Yolu üzerinde yer alan bir dokuma yöresidir; ilçede ipek böcekçiliğinin sürmesi örtmelerin yaygınlaşmasında önem taşımıştır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kapsamı ve işaretleme
Nallıhan Örtmesi, 342 numarayla mahreç işareti olarak 9 Nisan 2018 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 26 Kasım 2015 tarihinden itibaren korunmaktadır. Tescil ettiren Nallıhan Kalkınma Vakfıdır ve işaretin kullanım biçimi markalamadır.
Denetimin kapsamı
Tescile uygunluğun denetlenmesi için dört kurumdan oluşan bir denetim komisyonu kurulmuştur; komisyon Nallıhan Kalkınma Vakfı koordinasyonunda beş kişiden oluşur. Denetimde ayırt edici özellikler ve üretim metoduna uygunluk; kız kıvrağı çözgüsünün sabunlanması, iki kenarda ipek şerit bulunması, doğal boyalı sarı, hardal veya kahverengi şeritler ile top biçimindeki uç ipleri kontrol edilir. Denetim yılda en az iki kez, tüketici şikâyeti üzerine ise her zaman yapılır ve sonuçta denetim raporu hazırlanır.
Denetim mercii, denetimin gerçekleştirilmesi sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim mercii, hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.