Coğrafi işaretli ürün · Ağrı
Ağrı’da Kafkas arısı kolonilerince üretilen, geven poleni baskın monofloral süzme baldır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Ağrı Geven Balı nedir?
Ağrı Geven Balı, Ağrı ili coğrafi sınırında yetişen geven bitkilerinden elde edilen monofloral süzme baldır. Ürün, Kafkas arısı (Apis mellifera caucasia) kolonileri tarafından üretilir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Geven poleni baskınlığı
Ağrı Geven Balında dominant olarak en az %50 geven (Astragalus) poleni bulunur. Polen profilinde sekonder olarak en az %3 Asteraceae ile en az %1 Rosaceae, Lamiaceae, Lauraceae ve Apiaceae familyalarına ait polenler de yer alır.
Renk, kıvam ve tat
Balın rengi açık sarıdan turuncuya doğru değişir ve kıvamı koyudur. Hafif rahiyalı yapısı, yenildiğinde boğazda yanma hissi oluşturan tadıyla tamamlanır.
Kafkas arısı kolonileri
Ağrı Geven Balı üretiminde Kafkas arısı kullanılır. Bu arı ırkının daha uzun dili, bitkilerin özsularına daha kolay ulaşmasına yardımcı olur; bölgede uzun süredir yürütülen arıcılık da ırkın yöre koşullarına uyumunu sağlamıştır.
Kimyasal ölçütler
Balda prolin miktarı en az 400 mg/kg, nem oranı en fazla %18 ve HMF değeri en fazla 30 mg/kg’dır. Resmî kimyasal özellik tablosu ayrıca sakkaroz, fruktoz ve glukoz, fruktoz/glukoz oranı, serbest asitlik, elektrik iletkenliği, diastaz sayısı, fenolik madde, flavonoid miktarı ve C4 şekerleri oranı için ölçütler içerir.
Üretim nasıl yürütülür?
Sezon içi kovan yönetimi
Üretim, iklim koşullarına bağlı olarak nisan ayı sonunda başlar ve ağustos ayı ortalarına kadar sürer. Arıcılar ilkbaharda vadi tabanlarında konaklar, yaz ortalarında ise çiçeklenmeyi izleyerek yüksek yayla ve dağ eteklerine yönelir; arılar dışarıda olduğu mevsimde kovanlar il içinde birkaç kez yer değiştirebilir.
Ballıkların hazırlanması
Arılar polen ve nektar toplamaya başladığında ballıklara arıların kendi ürettiği balmumu çerçeveler yerleştirilir. Çerçevelerin tamamı veya üçte ikisi sırlandıktan sonra çerçeveler hasada alınır.
Soğuk santrifüj ve dinlendirme
Petek ballar, loş ve havalandırılabilir sağım ünitesinde, mevsime göre 4–20 °C iç sıcaklıkta ısıtılmadan soğuk santrifüj yöntemiyle sağılır. Süzülen bal, işletme büyüklüğüne göre 100–200 litrelik krom bal kaplarında biriktirilir.
Biriktirilen bal depolama alanında yaklaşık 3 gün bekletilir. Bu bekletme, büyük partiküllerin çökmesini ve hava kabarcıklarının sönmesini sağlayarak bala homojen bir görünüm kazandırır.
Dolum ve ambalajlama
Uygun bulunan bal, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından izin verilmiş ve Ağrı Arı Yetiştiricileri Birliğinin belirlediği bal dolum tesislerinde ambalajlanır. Ambalajlama, gıda ile temasa uygun 500 veya 1000 ml cam kavanozlarda ya da 1–2 kg laklı tenekelerde yapılır; ürün bu odalarda depolanır.
Kışlatma ve koloni bakımı
Arılar, hava durumuna göre kasım ayı ortasından aralık ayı başlarına doğru kışlatmaya alınır. Kapalı kışlatma odası kerpiçten veya ısı değişiminden etkilenmeyen malzemeden yapılmış, karanlık, sessiz ve doğal havalandırmalı olmalı; odada su donmamalı ve sıcaklık 10 °C’yi geçmemelidir.
Kapalı odada sıcaklık 10 °C’nin üstüne çıktığında kapı açılarak soğutma yapılır; kovanlar duvara fazla yaklaştırılmaz ve önleri yere hafif eğimli bırakılır. Açık alanda kışlatılan kovanlar doğal koşullarda, kar altında kalır; havalandırma için üstte sıkı izolasyon sağlanır.
Açık alandaki kovanlarda giriş deliğinin yaklaşık 25 cm üstünden 5 cm çapında bir havalandırma deliği açılır ve bu delik kış boyunca açık tutulur; kar örtüsü oluştuğunda kovanların önündeki kar temizlenir. Kış beslemesinde kovanın alt kısmında yeterli miktarda Ağrı Geven Balı bırakılır, başka bölge balları kullanılmaz; kovan içindeki bal ve polen tükenirse bal şurubu verilir, şeker şurubu kullanılmaz.
Soğuk havalarda arılar kovanlardaki çatlak ve delikleri propolisle kapatır, giriş deliğini daraltır. Sonbaharda biriken propolis ısı stabilitesini koruduğu için temizlenmez; temizlik, arılar baharda doğaya çıktığında yapılır.
Hasat ve sağım nasıl yapılır?
Hasat zamanı ve kovan bölümü
Ağrı Geven Balı yılda bir kez, 15 Ağustos ile 10 Eylül arasında hasat edilir. Hasat yalnız kovanın üst katındaki ballık bölümünden yapılır; kuluçkalıktan bal alınmaz.
Sağım alanına taşıma
Kovanlardan toplanan bal, arıcının işletmesindeki arı kışlatma ve bal sağım odasına taşınır. Sağım işlemi bu ünitede ısıtma yapılmadan yürütülür.
Arıcılık dönemi ne zamandır?
Çiçeklenme ve arıcılık dönemi
Ağrı ilinde arıcılık için nisan ayından eylül ayına kadar uygun bir ortam bulunur. Engebeli arazi yapısının oluşturduğu mikroklima alanları nedeniyle arıcılık sezonu daha uzun sürebilir.
Ağrı coğrafyasıyla bağı nedir?
Topoğrafya, iklim ve flora
Ağrı ili, Doğu Anadolu Bölgesi’nin Yukarı Murat Havzası içinde yer alır; dağlık ve tepelik alanlar, ovalar ve vadiler ilin temel jeomorfolojik birimlerini oluşturur. Vadi tabanları ile yüksek dağlık alanlar arasındaki yükselti farkı birçok yerde 1000 m’yi aşar; ovaların büyük kesiminde ortalama yükselti 2000 m’ye ulaşır.
Yükselti ve sıcaklık farklılıkları, bitkilerin vejetasyon dönemlerini çeşitlendirerek ilkbahar ve yaz boyunca çiçekli bitkilerin bulunmasına imkân verir. Ağrı coğrafyasındaki mera ve otlaklar, zengin flora ve yükseltiye göre değişen çiçeklenme, arıların nektar ve polen kaynaklarını oluşturur.
Geven varlığı ve balın niteliği
Ağrı ili sınırlarında Astragalus cinsinin üyeleri yaygındır ve Ağrı coğrafyasında gevenin onlarca türü yetişir. Gevenin yoğun olduğu alanlarda arılar geven çiçekleri ile polenlerinden yararlanır; Apiaceae familyasına ait polen ve nektarların bulunması da ürünün ayırt edici polen profiline katkı verir.
Balın düşük nem oranı, Ağrı’nın derin vadileri ve yaz aylarındaki yüksek günlük sıcaklıklarıyla ilişkilendirilir. Kafkas arısının yöre koşullarına uyumu da bu coğrafyada yürütülen arıcılığın ürün niteliğine katılan unsurlarındandır.
Coğrafi sınırdaki zorunlu işlemler
Kovanlar, bal üretim sezonunda Ağrı ili sınırları dışına nakledilmez; nektar akımının bol olduğu alanlara yalnız il içinde taşınabilir. Hava koşullarının Ağrı ili sınırlarında uygun olmaması halinde yalnız kışlatma işlemi Iğdır Ovası’nda gerçekleştirilebilir.
Arıcılık kültürü ve hasat şenlikleri
Hasat sonu buluşmaları
Ağrı’da arıcılık önemli bir geçim kaynağıdır. Hasat sonunda düzenlenen geleneksel bal festivalleri ve tadım şenlikleri, arıcılar ile yöre halkını bir araya getiren sosyal etkinliklerdir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil ve işaret kullanımı
Ağrı Geven Balı, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 9 Kasım 2020 tarihinden itibaren korunmak üzere 17 Mart 2022 tarihinde 1050 numarayla menşe adı olarak tescil edilmiştir. Sicil belgesinde 1 Ekim 2024 tarihli ve 182 sayılı Bülten’de yayımlanan değişiklik ilanı da yer alır.
Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde “Ağrı Geven Balı” ibaresi ile menşe adı amblemi yer alır. Bu kullanım ürün ya da ambalaj üzerinde mümkün değilse ibare ve amblem işletmede kolay görülecek biçimde bulundurulur.
Denetim merciinin yapısı
Denetimler, Ağrı İli Arı Yetiştiricileri Birliğinin koordinatörlüğünde; Birlik, Ağrı İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, SERKA Ağrı Ofisi, Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi ve Ağrı Ticaret Odasından uzmanların yer aldığı en az beş kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Tescil ettiren Birlik, hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.
Denetimler yılda en az bir kez, ayrıca ihtiyaç veya şikâyet halinde yapılır; Birlik, kendisine ulaşan şikâyetlerde en geç 1 hafta içinde denetim yapılmasını sağlar. Denetim mercii, kamu veya özel kuruluşlardan ya da bu kuruluşlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir.
Üretici bildirimi ve kayıt düzeni
Denetim mercii, her rutin denetim dönemi öncesinde denetlenecek üretici ve adreslere göre denetim planı oluşturur. Üreticiler arıcılık sezonunun başladığı nisan ayında Birliğe üretim yaptıklarını bildirir; bildirim yapmadan coğrafi işareti kullanan üreticiler de denetime tabidir.
Birlik, bal akımı ve hasat döneminde konaklama noktaları, kovan sayısı, üreticiler ve bitki florası gibi bilgileri her yıl kayıt altına alır. Üreticilerin bölgeye giriş-çıkışları ve konaklama sürelerine ilişkin takip ile kayıt işlemleri, Arıcı Kayıt Sistemi kapsamında yürütülür.
Hasat, analiz ve ambalaj kontrolleri
Üretim yapmak isteyen arı yetiştiricisi nisan–mayıs aylarında Birliğe başvurur; en geç 2 hafta içinde kovanların konumu ile yerleşim yerlerine ve anayola uzaklığı kayıt altına alınır. Üretici, hasattan 2 hafta önce hasat bilgisini Birliğe verir; denetim mercii hasat zamanında ürünü ve kovan başına ortalama yıllık bal verimini kontrol eder.
Hasat sonrası satışa hazır bal miktarı, kovan başına saptanan yıllık verimle karşılaştırılarak üretim miktarı kayda geçirilir. Gerekli görüldüğünde nihai ambalajdan önce polen ve kimyasal özellik analizi için numune alınır; analiz sonucu uygun bulunan bal ambalajlanır.
Analiz laboratuvarı yürürlükteki kanun, yönetmelik ve genelgeler gözetilerek denetim mercii tarafından belirlenir; analiz giderleri üretici tarafından karşılanır. Denetimde arı ırkı ile hasat, sağım, depolama, ambalajlama ve kışlatma aşamalarının üretim metoduna uygunluğu; dolum tesisi ile ürün ibaresi ve menşe adı amblemi kullanımının uygunluğu kontrol edilir.