Coğrafi işaretli ürün · Antalya
Antalya’nın Döşemealtı ilçesinde koyun yünü atkı ve çözgüyle, sarma tezgâhlarda elde dokunur. Türk veya Gördes düğümüyle oluşturulan geometrik motifleri Teke Yörüklerinin dokuma geleneğini taşır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Döşemealtı El Halısı nedir?
Döşemealtı El Halısı, Antalya’nın Döşemealtı ilçesinde yün ipliklerle sarma tezgâhlarda ve Türk (Gördes) düğümüyle dokunan halıdır. Atkı ve çözgü iplikleri koyun yününden yapılır; kenar örgüsü kilim şeklinde dokunur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Bilinen en eski Döşemealtı El Halısı bugün Antalya Müzesinde sergilenmekte olan Halelli’dir.
Uçlar bu iki telin arasından çekilir.
Halının düğüm kalitesi cm² veya dm²’deki düğüm sayısı ile ölçülür.
Döşemealtı El Halısında eskiden cm² de 3 x 4 hatta 4 x 4’lük bir kaliteye rastlanırken bugün bu sayı 2 x 2’ye kadar düşmüş durumdadır.
Döşemealtı El Halısının kenar örgüsü kilim şeklinde dokunur.
Kenar örgüsü halının ilmeksiz kısmıdır.
Zeminin simetrik bir desene göre yerleştirilmiş yöreye has şıngır, yantır, çıkarımdan (Arap), ek gibi geometrik ve sembolik motiflerle dolgulandığı halılara "halelli" denir.
Kenar suyunda ise öküz sidiği ve tutmaç suyu bulunur.
Çeyiz amaçlıdır.
Zeminde çırakman veya mersin yaprağı yanışı, mihrap köşelerinde de heybe suyu motifi yer alır.
Halının orta zemininde dallı motifi yer alır.
Dallı motifin dışında ve iç zeminin köşelerinde de mersin yaprağı bulunur.
Halının orta zemininde enli kenar bordürü olarak görülen kocasu motifi yer alır.
Kocasu motifinin ana unsurları koçboynuzu ve boynuzların arasında yer alan kıvrımlardır.
Yün iplik ve düğüm yapısı
Döşemealtı El Halısının atkısı ve çözgü ipi koyun yününden yapılır.
**Türk (Gördes) düğümü:** Türk (Gördes) düğümünde ilmek ipliği, iki bitişik çözgü teline yani çözgü tellerinin çevresinden iki defa dolandırılarak atılır.
Bu düğüm çözgü ipliklerinin her ikisinden de eşit olarak dolanmasıyla oluşur.
Bu dokumalardan kilim, çanta ve duvar halıları da yapılır.
**Türk düğümü:** Türk düğümü kullanıldığında, geometrik ve üsluplaşmış desenler dokunurken daha iyi motif şekilleri elde edilir.
Kenar örgüsünde kullanılan ip de yündür ve halının zemin rengindedir.
Dallı motifi genellikle küçük seccadelerde kullanılır.
Akrep, dal, heybe suyu, kıvrım ve tutmaç suyu motifleri kullanılır.
Tutmaç suyu, ambarlı su, cami ve yıldız motifleri kullanılır.
Biçim ve ölçüler
Kenar örgüsünün eni 1 cm ile 1,5 cm arasında değişir.
Döşemealtı El Halısı genellikle kareye yakın seccade boyutunda dokunmakla birlikte en küçük ebadı 71×120 cm, en büyük ebadı ise 143×196 cm’dir.
Halelli Halı (Seccade) 74×126 cm boyutlarındadır.
Toplu Halı (Seccade) 74×130 cm boyutlarındadır.
Zeminde iri, haçvari iki veya üç motif boyuna sıralanır.
Akrepli Halı (Seccade) 77×128 cm boyutlarındadır.
Zeminde çengellerden meydana gelen eşkenar dörtgen şekilli madalyonun iç dolgusunu akrep motifi oluşturur.
Dallı Halı (Seccade) 68×119 cm boyutlarındadır.
Dallı-Akrepli Halı (Seccade) 73×138 cm boyutlarındadır.
Camili Halı (Seccade) 70×140 cm boyutlarındadır.
Kocasulu Halı (Seccade) 79×136 cm boyutlarındadır.
Bölge yaz boyunca Döşemealtı El Halılarıyla dolar.
Renkler ve yöresel motifler
Toplu göbekli orta zeminde top, çiçek ve dal motifleri de görülebilir.
Madalyonların köşesinde birer çiçek motifi yer alır.
Kıvrımlar içinde çiçek köşelerde kıvrım, kenarlarda ise içten dışa göynek yanışı, kocasu, tutmaç suyu yanışlarıyla süslüdür.
Ana motif olan dallı motifini dokuyucu kadınlar "tırnaklı çiçek" olarak da adlandırır.
**Dokuma renkleri ve desenleri:** Açık mavi, kırmızı, beyaz, kiremit rengi ve koyu mavi renklidir.
Dokunan halılar; renklerini nem ve güneşin etkisiyle tüketicilerin tercih ettikleri pastel tonlara dönüştürmek amacıyla Döşemealtı ilçesinin Camili, Ekşili, Ilıca, Killik, Karataş, Ahırtaş, Dereli, Karaveliler, Selimiye ve Kovanlık Mahallelerinde binlerce dönümlük tarla ve boş araziye serilir.
Bordür ve zemin motifleri
Bunların geniş bordürlülerine; kocasu, nacaklı su, büyük albay suyu, laleli su, deve suyu, dar bordürlülerine ise; bulanık, göynek yanışı (çingilli aksu), motor izi suyu, tutmaç suyu, küçük tutmaç suyu, kırmızı toplu su, mersin yaprağı suyu, öküz sidiği, keme dişi, kedi izi ve küçük albay suyu denir.
**Dal:** Dallı ve dallı akrepli halıların temel motifidir.
**Kocasu:** Döşemealtı El Halısının enli kenar süslemelerinde görülen koç boynuzu motifidir.
**Nacaklı Su:** Kancaya benzer şekillerin içte ve dışta ardı ardına dizilişinden meydana gelir.
**Büyük Albay Suyu:** Kovanlık Köyünde dokunan kenar suyunda yer alan albay suyu motifi 1960 yıllarında yöreye gelen bir albayın köye getirip dokuttuğu bir halıdan dolayı bu adı almıştır.
**Laleli Su:** Yayvan ve stilize (sadeleştirilmiş) laleyi andıran çiçeklerden meydana gelir.
**Bulanık:** Karşılıklı üçgenlerin sıralanışı ve oluşturulan zikzak modelin ortalarına farklı renkte noktalar işlenmesi suretiyle oluşturulan kenar süsüdür.
**Çingilli Aksu (Göynek Yanışı):** İç bordürde kullanılır. Gömleklerin yaka ve etek uçlarına yapılan kanaviçe deseninden esinlenilerek oluşturulmuş bir desendir.
**Motor İzi Suyu:** Birbirine paralel, verev ve kısa hatlardan meydana gelir. Motorlu bir vasıta lastiğinin bıraktığı izi andırır.
**Küçük Albay Suyu:** Yayvan sapak boşluklarına yerleştirilmiş iri stilize çiçek, küçük üçgen dolgular ve geometrik şekillerden ibarettir.
**Kırmızı Toplu Suyu:** Stilize sekiz köşeli iri çiçeklerden meydana gelir. Altıgen şekli verilir Küçük Tutmaç Suyu: İki şekilde görülür. Birincisinde verev boncuk dizileri arasındaki boşluklar bu dizilere paralel kalınca hatlarla, ikincisinde ise köşelerde bıçak uçları, ortalarda stilize küçük çiçeklerle bezelidir.
**Tutmaç Suyu:** Eski halılarda enli, yeni halılarda dar bordür olarak kullanılır. Çok kullanılan ve kökü çok eskilere giden bir bordürdür. Verev koyungözü dizileri arasına yerleştirilmiş iri, sekizgen, çiçek haline sokulmuş yıldızlardan ibarettir. Koyungözü dizilerine “boncuk”, yıldızlara “tutmaç topu” ve köşelerdeki üçgen şekillere “bıçak ucu” denir.
**Mersin Yaprağı Suyu:** Deseni yaprak ve mersin yaprağı topu motifinin sıralanmasıyla oluşur.
**Öküz Sidiği:** Birbirine paralel, boyuna doğru yapılan bir nevi zikzak biçimindeki motife denir.
**Keme Dişi:** Keme (kemirgen) dişine benzetilen motiftir.
**Kedi izi:** Bir kare içinde küçük kare ve ardından beş tane karenin köşelerinden oluşturulan diğer bir şeklin oluşturduğu dizilimli motiflerdir.
**Deve Suyu:** Döşemealtı El Halısının en eski ve köklü bordürüdür. Motif ilk bakışta kuş tesiri bırakır ancak köylülerce deveden esinlenerek meydana getirildiği söylenir. Karşılıklı iki devenin alt ve üste yerleştirilmesiyle oluşturulmuştur. Bu iki deve arasındaki çalı ile tamamlanan motife halk arasında “çalı yiyen deve” de denir.
Ana motif eli belinde kızlardan oluşur. Görünüm olarak üçgeni tamamlayan bir şekli vardır. Düz ve ters yerleşmek suretiyle bordürü meydana getirir.
Nasıl üretilir?
Yün ipliği ve acılama işlemi
Döşemealtı El Halılarının atkısı ve çözgüsü yün iptir. Yün, kirmen isimli bir aletle eğrildikten sonra kullanılır. Eski halılarda kırmızı, mavi, lacivert, yeşil ve beyaz renkler kullanılırken günümüzde ise kırmızı, bordo, yeşil, siyah, koyu ve açık mavi ve doğal sarı hâkimdir. Halı ipleri önce acılama işleminden geçirilir. Bu işlem; ezentere, hayıt, asma yaprağı, ceviz kabuğu gibi bitkilerin herhangi biri ile yapılır.
**Acılama İşlemi:** Kazanın içine elde eğirilerek kelep (bir şeye sarılmış yaklaşık 100–150 metre büyük iplik çilesi) haline getirilmiş bir sıra yün ip kazanın ölçüsüne göre yayvan şeklinde dizilir. Üzerine kıyılmış ezentere (ya da diğer bitkilerden birinin) yaprak ve dalları koyulduktan sonra tekrar bir sıra ip yayvan şeklinde dizilir.
Bunun üzerine takriben bir yemek kaşığı limon tuzu ve bir yemek kaşığı sey karışımı ilave edilir, sonrasında kazan iplerin üzerini kapatacak şekilde su ile doldurulur. Boyamanın sağlıklı olabilmesi için kazanın içindekilerin üzerine ağırlık konur. İpler sarı renk alana kadar (yaklaşık 1–1,5 saat) kaynatılır. Kazandan çıkarılan ipler asılarak kurutulur.
Yeşil, mavi ve indigo boyası
**Yeşil ve mavi ipliklerin boyanması:** Yeşile boyanacak ipler tabiattaki çeşitli bitkilerden elde edilir. Hayıt, asma yaprağı (bağ bozumunda) ve ezentere bunların en çok kullanılanlarıdır. Bu bitkilerin herhangi biri kullanılarak beyaz ip şapla mordanlanarak boyanır. Kurutmaya bırakılır. İpi yeşil veya maviye boyamak için önce çömlek küp içinde labada kökü un haline getirilir. Aynı işlemden geçirilen limon kabuğu ve meşe ağacından elde edilen kül suyu çömleğe konur. Boyama derecesi 27–28 °C’dir.
Bu işlem genelde yazın yapılır. Kışın yapılacaksa çömlek hayvan gübresine gömülür. 1 kg ipi maviye boyamak için 1 çorba kaşığı indigo çömleğin içine eklenir. Yeşile boyamak için sarı boya maddesi çömleğe tekrar eklenmelidir. Bu işlem üç gün sürer. İndigo maddesi çok koyulursa boya kusar.
**İndigo küpünün hazırlanması:** Yeşil ve mavi için indigo küpü kurulan 40–50 litrelik su alan bir kazan için 100 g çivit boya, 200 g hidrosülfit, 100 g kosfit (indigo küpü için hazırlık), 60 g boncuk tutkal, 1,5 çay bardağı amonyak ve iki tane kavanoz hazırlanır. Daha sonra 100 g çivit ve 1 fincan su kavanoza konulup eritilir. Bunun üzerine bir kapta hazırlanmış olan 100 g hidrosülfit soğutularak dökülür.
80–100 g kosfit diğer boş bir kavanozda suyla eritilir. Konulacak su, diğer kavanoza eklendiğinde taşmayacak kadar olmalıdır. Hazırlanan karışım kavanoza dökülür ve karıştırılır. Kavanozda indigo su hazır olur. 50–60 litrelik bir kazanın içine 100 g hidrosülfit atılır. 1,5 çay bardağı amonyak dökülüp karıştırılır. Boyanın rengini korumak için boncuk tutkalı, sıcak suda eritilmiş olarak kazan içine dökülüp karıştırılır.
Yaklaşık 120 dakika beklenerek kazan ısısı ve kavanoz ısısı ölçülür. Kazan kavanozdan sıcak olmayacak şekilde kavanozdakiler kazana dökülüp karıştırılır. 20 dakika beklenir. Kazanda mayalanma işlemi için bırakılır. Mayalanmış küp yavaş yavaş kokmaya başlar ve koku gelmeye başladığı zaman kazan artık mayalanmıştır. 2 kg’lık beyaz ipler kazana konulup 10–15 dakika bekletilir ve mavi renk elde edilmiş olur. Sarı rengin eklenmesiyle de yeşil elde edilir.
Kahverengi ve siyahın elde edilmesi
**Kahverengi:** Ceviz kabuğu ve palamutla kahverengi elde edilir. Kendi kendisini mordanlama özelliğine sahip olan bu bitkilerde mordan malzemesi kullanılmaz. Palamudun çekirdekli kabuğu, sumak ve saçıkıbrıs mordan malzemesi ile kaynatılarak elde edilir. 1 kg ip için 400 g palamut kazana konulup su ilave edilir. Kazanın altındaki ateş yakıldıktan sonra ipler ilave edilir. Bir saat kaynamadan sonra palamudun rengi iplere geçecek ve kahverengi elde edilmiş olacaktır.
**Siyah:** Kahverengiye boyanan ipler başka bir kapta 1 kg için 400 g tuz, 40 g demir oksitle birlikte boyamaya devam edilerek siyah renk elde edilir. Döşemealtı El Halısı sarma tezgâhlarda dokunur. Yörede tezgâha ıstar denir. Tezgâhlardaki gücü ve varan gelen yuvarlaktır. Diğer tezgâhlarda olduğu gibi tezgâhın bir tarafında gerdirme tertibatı vardır. Üst merdaneye kolan halkalı doğru demir takılır. Alt merdaneye ise çember takılır.
Dokuma tezgâhında desenin izlenmesi
Dokumacıların bir kısmı alt merdaneye çember yerine yan tahtanın tabanına sabit bir halka takmıştır. Gerdirme işlemi bu şekilde gerçekleştirilir. Döşemealtı El Halısında kullanılan tezgâhların diğer bir özelliği de tezgâhın duvara dik dayanması ve duvarla tezgâh arasında belli bir açının olmasıdır. Dokunan halı diğer tezgâhlarda olduğu gibi alt merdaneye sarılır, fakat bu sarılma işlemi arkadan öne doğru yapılır.
Bu işlemin nedeni de dokumacıların elinde desen kâğıdı olmamasından dolayı tekrar eden rapor desenlerini, dokunan kısmın arkasına bakarak dokumalarıdır. Desen kâğıdının olmayışının nedeni Döşemealtı’nda halı çeşidinin fazla olmaması ve yıllardır dokunan desenlerin artık ezberlenmiş olmasıdır. Döşemealtı El Halısının dokunması ile ilgili terimler ve bunlarla ilgili açıklamalar aşağıdaki gibidir.
Çözgü, atkı ve dokuma araçları
**Çözgü:** Döşemealtı El Halılarının çözgülükleri kirman adı verilen bir aletle eğrilir. Çözgü numarası 3,5 numara yün ipin çift bükümü diye tabir edilir. Çözgünün rengi doğaldır.
**Atkı:** Halının ilmek sıraları arasına ve halının enine paralel olarak geçirilen çözgü ile beraber halının zemin dokumasını oluşturan yün ve pamuk iplerdir. Döşemealtı El Halısının atkıları yündür. Atkı numarası 2,5 m’dir. Atkının rengi dokunan halının rengi ile aynıdır. Döşemealtı El Halısında atkı her düğüm sırasından sonra, önce süzme atkı sonra basma atkı olarak atılır. Alt ve üst atkılarının numaraları aynıdır.
**İlmelik:** İlmelik ipini yöre halkı kendi hayvanlarından temin ederler. Yapağı önce kirmanla eğrilir ve boyanır. İlmelik ipi çift kat olup 2 numara ip kalınlığındadır.
**Kilim Örgüsü:** 2 cm ile 3 cm kalınlığında dokunur. Kilim örgüsünün rengi kenar örgüsünün rengi ile aynıdır. Fakat içindeki renklerden dokunanlar da vardır. Döşemealtı El Halısında kilim örgüsü varan gelenle örülür.
**Çiti:** Halı boyu yönünde başlangıç ve bitim uçlarında ve saçakların dibinde çözgü ve atkı ipliklerinden oluşan zincir şeklinde bir dokumadır. Çiti örgü olarak yapılır. Kenarları saç örgüsü gibi örülür. Bazılarında kör düğüm yapılır.
**Kirkit:** Dokumanın sıklığını ayarlamada kullanılan parçaya kirkit denir. Döşemealtı El Halısında demir kirkit kullanılır. Her düğümden sonra atkılar kirkitle dövülerek sıkıştırılır.
**Makas:** Döşemealtı El Halısında kullanılan makas, ayarlı makas olup, halıların hav yüksekliği 7–8 mm arasındadır. Dokumacıların büyük bir kısmı 2–3 sıra ilmek attıktan sonra kesim yaparlar.
**Bıçak:** Dokumada ilmelik ipi kopartmak için kullanılan malzemedir.
Kök boyası, sumak ve boya yardımcıları
**Kök boyası bitkisi:** Yüksek yaylalarda yetişir, sarmaşık tipindeki bitkinin kökünün kurutularak toz haline getirilmesinden elde edilir.
**Sumak Bitkisi:** Yol kenarlarında ve kırsal alanlarda yetişir.
**Sey:** Limon tuzuna benzer, kekremsi bir tadı vardır. Hazır halde satılır. Kenar Süslemeleri Döşemealtı El Halısının kenar süslemeleri şekillerine göre adlandırılır. Kenar süslerine halk arasında “su” denir.
Yöreyle bağı nedir?
Geçmişi eskiye dayanan ve üretimi ustalık becerisi gerektiren Döşemealtı El Halısının, coğrafi sınır ile arasında ün bağı bulunur.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Kullanılan desenler yüzyılların kültürel birikimi sonucunda ortaya çıkmış olup her desen ve renk ayrı bir anlam taşır. Bu sebeple üretimin tüm aşamaları, belirtilen coğrafi sınırda gerçekleşmelidir.
Üretim geleneği ve tarihî kullanım
Döşemealtı El Halısı 12. yüzyıldan sonra Anadolu’ya gelip Antalya ilinin Döşemealtı ilçesine yerleşen Teke yörükleri tarafından coğrafi sınıra özgü sarma tezgâhlarda elde Türk (Gördes) düğümü ile dokunan bir halıdır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
796 tescil numaralı Döşemealtı El Halısı mahreç işareti olarak 8 Temmuz 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Başvuru 27 Ağustos 2020 tarihinde yapılmıştır. Döşemealtı El Halısı ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Döşemealtı El Halısı ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler; Döşemealtı Belediyesinin koordinasyonunda ve Döşemealtı Belediyesi ve Döşemealtı İlçe Halk Eğitim Merkezinden ürün hakkında bilgi sahibi en az birer kişinin katılımı ile oluşan denetim mercii tarafından düzenli olarak yılda bir kez, ihtiyaç duyulması veya şikâyet hallerinde her zaman yapılır. Denetim kriterlerine aşağıda yer verilmektedir. Kullanılan ipliklerin uygunluğu Boyama yöntemlerinin uygunluğu. Cm2 başına düşen ilmek sayısı Kullanılan düğüm çeşidinin uygunluğu. Motif özelliklerinin uygunluğu.
Halıdaki kompozisyonda geleneksel motiflerin ağırlıklı olması. Döşemealtı El Halısı ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu. Denetim merci, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
