Coğrafi işaretli ürün · Karaman
Karaman’ın Sarıveliler ilçesinde kadınların tören ve özel günlerde giydiği takımdır. Başörtüsü, lastikli fistan veya etek, yelek, darabulus kuşağı ve topak don birlikte kullanılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Sarıveliler Yöresel Giysileri nedir?
Sarıveliler Yöresel Giysileri adını Sarıveliler, eski adıyla, Karaman iline 157 km mesafede olan Başdere köyünden alır. Sarıveliler yöreye yerleşen Türkmen oymaklarınca kurulmuş bir yerleşim birimi olup, Tol Medrese’nin 1344 tarihli vakıf kayıtlarından köyün 1300’lü yıllarda mevcut olduğu anlaşılmaktadır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Takımın parçaları ve topak don
Sarıveliler Yöresel Giysileri, kadınların toplumsal tören, millî kutlama, toplantı, düğün ve bayram gibi özel günlerde giydiği takımdır. Başa yazma, pullu ak çember veya sarı saçaklı çember takılır. Takımı lastikli fistan ya da etek, örgü veya kadife yelek, darabulus kuşağı ve fistanın veya eteğin altına giyilen bağlama (topak don) tamamlar.
Sarıveliler Yöresel Giysilerindeki; pullu ak çember, sarı saçaklı çember, lastikli fistan, yün yelek, darabulus kuşağı ve bağlama (topak don) gibi karakteristik parçalar, kültür aktarımıyla Karamanoğlu Beyliğinden günümüze ulaşan giysilerdir.
Darabulus (Trablus) kuşağı: Bu kuşağın deniz yolu ve Göksü Irmağı vasıtasıyla bölgeye ticaret malı getirip götüren Arap, Beyrut ve Trabluslu tüccarlar tarafından getirilmiştir.
Giysilerinde lastikli fistanın üzerine bele dolanan 40 cm x 1,5 m ebatındaki kuşaktır.
Topak don (Bağlama): Yörede yaşlı kadınların giydiği topuktan lastikli olup topak bir görünüm verdiği için topak don olarak adlandırılır.
Gelinlerin giydiklerine ise bağlama denir.
Gelinlerin giydiği topak dona bağlama denir. Dizden bağlanması alt kısmına bol bir görünüm verir; bağlama adı bu kullanımla ilişkilidir.
Topak donun renginin lastikli fistan ile uyumlu olması gerekir.
İşlemeli çember ve renk uyumu
Pullu Ak Çember: Kenarları işlemeli ve işlemesiz olmak üzere iki tipi mevcut olup, gençler işlemeli giyerken, yöredeki yaşlı kadınlar ise işlemesiz olarak tercih ederler. En üstte püskülleri sarkacak şekilde bele üç defa sıkıca dolanır.
Örneğin kırmızı kadife lastikli fistanın altına giyilen topak donun üst kısmı kırmızı tonlarda, alt tarafı ise beyaz olmalıdır.
Yörük geleneği ve çiçekli yaz kumaşı
Yöre halkı yörük yaşam geleneğini halen sürdürmekte olup, sürülerini otlatmak için yüksek yaylalara çıkan yöre halkı yaylaların yeşilliğinden ve zengin çiçek florasının renklerinden etkilenmiş ve doğanın renklerini geçmişten beri yöresel kıyafetlerinde kullanmıştır.
Yazın giyilen çeşidinden kullanılan kumaşlar çiçek desenlidir ve incedir.
Başörtüsü ve iki renkli topak don
Yazma: Yöredeki kadınların günlük hayatta başlarına örttükleri, fistan ile renk uyumu olan başa örtülen örtüdür. Kışın ise tek renk (en çok kullanılan renkler mor, koyu mavi, eflatun ve kırmızıdır) kalın kadife kumaştan dikileni tercih edilir. Renkli ipekten sıralı şekilde yeşil-turuncu-beyaz renklerde dokunan kuşağın uçları püsküllüdür.
Topak don yarısı (üst tarafı) renkli, alt tarafı beyaz olacak şekilde iki renkli olur.
Sarı saçaklı çember ve yelek
Sarı Saçaklı Çember: Başörtüsü üzerine çember olarak veya kuşak yerine kullanılabilen, 1×1 m ebatlarında pamuklu ve/veya yünlü dokuma örtüdür. Yelek: Kadife ve yün çeşitleri bulunmakta olup, yün yelek; eğirtmeç denilen iplik eğirme aletinde eğirtilen yünlerin tığ ile örülmesiyle yapılır, gündelik olarak yöresel kıyafetin üzerine giyilir.
Mevsime göre fistan kumaşı
Lastikli fistan: Sarıveliler Yöresel Giysilerinde lastikli fistanın yazın 5,5×1 m jarse veya emprime kumaştan kışın ise 5,5×1 m kadife kumaştan dikileni kullanılır.
Zamanla bölgede ipek böcekçiliğinin gelişmesi sayesinde yörede günlük yaşama dahil olmuş, günlük kıyafetlerde kullanılır hale gelmiştir.
Nasıl üretilir?
Siparişe göre yerel üretim
Sarıveliler Yöresel Giysileri sadece bu yörede giyildiği için ilçe içerisinde ihtiyaca göre sipariş üzerine hazırlanmakta olup, günümüzde yılda yaklaşık 100–150 adet dikilir.
İpek yazma hazırlama
Yazma: Yazma geçmişte her evde bulunan çulhalık adı verilen dokuma tezgahlarında ipek iplikten dokunurdu. Günümüzde 1 x 1 m büyüklüğünde hazır ipek kumaşın kesilmesi ve kullanacak kişinin tercihine uygun renklerde iğne oyası ile süslenmesiyle de yapılır.
Çulhalıkta yazma dokuma
El dokuma yazma yapmak için çulhalığa çözgü denilen uzunlamasına iplikler geçirilir, çulhalığın pedal denilen ayaklarından her birine basıldığında çözgülerin arası açılır ve arasından atkı iplikleri yanlamasına geçirilir, kumaşın sıkı olması için kirkit ile sıkıştırılır. Bu işlemlerin sonucunda yazma dokunmuş olur. Tercihe göre çözgü iplikleri uzun kesilerek doğal bir süsleme yapılır veya kısa kesilerek kenarlarına iğne yardımıyla ince boncuklar dikilerek süslenir.
Pullu ak çemberi süsleme
Pullu Ak Çember: Geçmişte çulhalıkta pamuk iplikten dokunan kumaşlardan dikilen ak çember, günümüzde hazır alınan pamuklu kumaşlardan hazırlanmaktadır. İşlemeli olanda, dört tarafına pul veya boncuk işlenmesiyle tamamlanır. Çemberin dokuması yazma ile aynı şekilde olur.
Sarı saçaklı çemberi dokuma
Sarı Saçaklı Çember: Geçmişte çulhalıkta pamuklu veya yünlü iplikten dokunur, duvak yerine gelinlerin üzerine örtülür, bebeklere kundak olarak kullanılırdı. Çulhalıkta dokunması yazmayla aynı şekildedir ancak kullanılan çözgü ve atkı iplikleri sarı ve beyaz renktedir.
Saçakları bitirme ve fistan dikme
Kumaş çulhalıktan alınırken çözgü ipliklerinin uçları uzun kesilir, daha sonra bu iplikler eşit tutamlarda alınarak uçları düğümlenir ya da uçlarına boncuklar geçirilerek süsleme yapılır. Lastikli fistan: Dikimi ustalık ve beceri gerektirir. Dikiş makinelerinde eteği kullanacak kişinin ölçülerine göre önce astar dikilir. Daha sonra ölçülere göre bir bütün olarak kesilen kumaş tek taraftan dikme suretiyle birleştirilir.
Kol kısımları ayrı kesilip dikildikten sonra fistana birleştirilir ve yaka kıvırma işlemi gerçekleştirilir. En son fistanın bel ile göğüs kısmı arasına içten lastik dikilir. Bu lastik fistanın bel kısmını büzmek suretiyle daraltırken fistanın etek kısmına kıvrımlı bir salınım verir.
Fistanın şeridi ve yelek örme
Fistanın etek kısmına dikilen yaldızlı şerit de etek kısmının salınımlı olmasını sağlayan bir diğer unsurdur. Lastikli fistanı genç kadınlar düğünlerinde gelinlik olarak kullandıktan sonra özel günlerde de giymeye devam ederler. Yelek: Kadife ve yün çeşitleri bulunmakta olup, yün yelek; eğirtmeç denilen iplik eğirme aletinde eğirtilen yünlerin tığ ile örülmesiyle yapılır, gündelik olarak yöresel kıyafetin üzerine giyilir.
Örme işlemi için önce yeleği giyecek kişinin vücut ölçülerine göre iki ters ve bir düz ilmek atmak koşulu ile yeleğin ön kısmı iki parça, arka kısmı ise tek parça olarak örülür. Daha sonra örülen bu parçalar dikilerek birleştirilir. Böylece örgü yelek tamamlanmış olur. Kadife yelek ise 3×1 m kadife kumaştan dikiş atölyelerinde dikilir, özel günlerde ve düğünlerde giyilir.
Kadife yeleğin dikiminde düz kadife denilen ve genellikle üst giyim ve ev tekstilinde kullanılan, ön yüzünde kısa kesilmiş havlar bulunan, parlak, yumuşak kadife kumaş kullanılır.
Kadife yeleğin astarı ve süslemesi
Yeleği giyecek kişinin tercih edeceği renkte kadife kumaş (en çok kullanılan renkler mor, koyu mavi, eflatun ve kırmızıdır) ölçülere göre kesilir, içerisine pamuklu astar eklenerek dikim yapılır. Daha sonra kıvırma işlemi ile ceplerin dikimi gerçekleştirilir. Yeleğin yaka, kol ve kenar kısımlarına yaldızlı şeritler dikilir.
Darabulus kuşağının kumaşı ve uçları
Darabulus (Trablus) kuşağı: Darabulus Kuşağı geçmişte evlerdeki çulhalık tezgahında tamamen ipekten dokunurdu. Zamanla tamamen ipek kuşağın yerini pamuklu dokuma kumaşlar almıştır. Gençler genellikle ucu tokalı ya da boncuklu şekilde süslemeli kuşakları tercih ederken orta yaşlı ve yaşlı kadınlar sade kuşakları kullanır. Kuşak süslemede gel eneksel bir yöntem bulunmamakla birlikte kullanacak kişi kendi zevkine göre ya uçları tokalı şekilde ya da boncukla süsleme yapar.
Kuşak püskülü ve topak don dikimi
Tokalı süsleme; kuşağın uç kısımlarında bırakılan uzun çözgü iplikleri önce belirli bir uzunluğa kadar saç örgü modelinde örülür, daha sonra önceden bir levhanın üzerine sarılan ipliklerin bir uçları kesilip orta kısımlarından bağlanan ve iki ucu birleştirilerek püskül haline getirilen tokalar bağlanarak tokalı süsleme yapılmış olur. Boncuklu süslemede ise tokaların bağlandığı kısımlara boncuklar takılarak yapılır. Topak don (Bağlama): Lastikli fistanın altına giyilen parçadır.
2,1 m x 1 m divitin kumaş ile altına 2,5 m astardan dikilir.
Yöreyle bağı nedir?
Yöre insanının kültür ve emeğiyle şekillenerek günümüze kadar ulaşan Sarıveliler Yöresel Giysileri, ustalık gerektiren üretim yöntemi vasıtasıyla Sarıveliler ilçesine ün bağıyla bağlıdır. Bu sebeple üretimin tüm aşamaları, belirtilen coğrafi sınırda gerçekleşmelidir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1391 tescil numaralı Sarıveliler Yöresel Giysileri mahreç işareti olarak 19 Haziran 2023 tarihinde tescil edilmiştir. Sarıveliler Yöresel Giysileri ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Sarıveliler Yöresel Giysileri ibareli logo ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur. Tescil ettiren kurum kimliği: Sarıveliler İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü.
Denetimler; Sarıveliler İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü koordinasyonunda, Sarıveliler Belediyesi, Sarıveliler İlçe Halk Eğitim Müdürlüğü ve Sarıveliler İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden konuda uzman birer temsilcinin katılımıyla toplam 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından düzenli olarak yılda 1 defa, gerek duyulduğunda veya şikayet halinde ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetime ilişkin raporlar, Sarıveliler İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna her yıl gönderilir. Denetimler üretim, pazarlama ve satış aşamalarının tümüne yönelik yapılır. Denetime esas kriterlere aşağıda yer verilmektedir.
Sarıveliler Yöresel Giysilerinin tüm üretim aşamalarının Sarıveliler ilçesinde tamamlanması Üretimde kullanılan kumaş çeşitlerinin uygunluğu, Üretimde kullanılan kumaşların renk ve desenlerinin uygunluğu, Kullanılan parçaların renklerinin birbirine uyumu, Darabulus Kuşağının desenlerinin, süslemelerinin ve renklerinin uyumu Denetim mercii, kamu veya özel kuruluşlarından veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
