Coğrafi işaretli ürün · Karaman
Karaman’ın Taşkale köyünde Karaman koyununun yününden çift kenetleme düğümüyle dokunur. Yörede kapalı düğüm olarak anılan teknik, saçaklı halının sık dokusunu oluşturur.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Taşkale Halısı nedir?
Taşkale Halısı, Karaman’ın Taşkale köyünde koyun yünü iplikle kapalı düğüm tekniğinde dokunan el halısıdır. Seccade ve yaygı türleri bulunur; seccadeler dar ve uzun dikdörtgen biçimde dokunur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Hav yüksekliği 6–8 mm arasındadır.
İp sarma işi ise genellikle küçük çocuklara verilir.
Dikdörtgenlerden meydana gelen genel seccade formuna kıyasla Taşkale Halısında yanların dar ve uzun dikdörtgen forma sahip olduğu görülür.
Standartlardan farklı olup ince uzun olarak dokunur.
Yaygı (yer halısı) bu tip Taşkale Halısında desenler birbirini karşılar halde yapılmakta olup, bu tür halılara eşli, kanatlı ya da kardeşli de denir.
Bunu lacivert izler.
Dar tutulmuş veya bordürlerden geçiş yapılmış zeminlerle ya da dolgulanmış göbeklerle zemin ve bordür bağlantısı bir bütün olarak ele alınır.
Batılı anlayışındaki perspektiften kaçınılır.
2- Madalyonlu (Göbekli) Halı: Halının orta bölgesinde birbirinden bağımsız ancak iç süslemeleri aynı olan ve sayısı 2–6 arasında değişen dairesel görünümlü kompozisyon yapısına sahip halıdır.
3- Bölümlü (Şeritli) Halı: Özellikle cenazenin arkasından camiye serilmek üzere dokunan halıdır.
Motifler iki gruba ayrılır.
Taşkale Köyünün ekonomisinde ve kültüründe önemli bir yere sahiptir.
Çeyiz sandıklarında yer alır ve ayrıca camilere armağan edilir.
Bu âdet aracılığıyla camilerde halı koleksiyonları oluşmuştur.
**Biçim ve ölçüler:** Taşkale Halısı; çift kenetleme düğüm tekniği ile 1 cm2’de 4 x 4 düğüm bulunacak şekilde Taşkale Köyünde dokunan %100 koyunyünü halı olup saçaklıdır.
Eş olarak (birbirini tamamlar şekilde) dokunduğunda serildiği oda ya da yerin büyüklüğüne göre ikili olarak serilir.
1- Geometrik Motifli Halı: Genellikle 6 ve 8 köşeli yıldızlar, dörtgenler, üçgenler, kare, ”S” ve ”T” motifli, çengeller, zikzak şekilleri en çok kullanılan geometrik şekillerdir.
Orta Asya’daki Kızıllar boyundan bir grup, Taşkale Köyüne yerleşerek bu halıyı dokuduğu için Taşkale Halısı, Kızıllar adıyla da bilinir.
Taşkale Halısında çözgü 4/3 (25 mg ve 3 kat bükülmüş) S bükümlü, atkı 4/2 (25 mg ve 2 kat bükülmüş) ve ilmelik olarak 2,5 (40 mg bükümsüz) numara koyun yünü iplikler kullanılır.
Kızıllar boyu adını, dokumalarında yoğun bir şekilde kullandıkları kırmızı renkten almıştır.
Halı dokumaya başlanırken, gereken miktardan daha fazla iplik hazır olarak bulundurulur.
**Dokuma renkleri ve desenleri:** Üretiminde kullanılan ipler; her yıl 15 Mayısta kırkılan Karaman ırkı koyunun yününün, elde iğ ya da kirman ile eğirilmesi suretiyle elde edilir ve çile haline getirilip doğal malzemeler kullanılarak renklendirilir.
Taşkale Halısının Renk Karakteri: Coğrafi sınırda en çok kullanılan renk, “tetir” olarak isimlendirilen bordo renge yakın koyu kahverengi tonudur.
Ceviz kabuğundan elde edilen bu rengin yanı sıra ceviz yaprağı kaynatılarak oluşturulan bej rengi de en çok kullanılan renkler arasındadır.
Kırmızı renk halılarda zenginliği, saadeti ve sevinci; yeşil cenneti; mavi asalet ve ihtişamı; sarı kötülüklerden korunmayı ve siyah ise dünya sıkıntılarından arınmayı ifade eder.
Kırmızı ve lacivert ana renklerini beyaz, siyah, yeşil, sarı, mavi renkleriyle oluşturulmuş motifler tamamlar.
Renk veya çizgilerde sert kontrastlara başvurulur.
Ana renk olarak kırmızı, lacivert, kullanılmakta olup, diğer renkler mavi, yeşil, sarı, siyah, kahverengi ve beyaz seçilip bu renkler tonlamasız ve antinatüralist bir yaklaşımla kullanılır.
Coğrafi sınırda yün eğiren kişiler, genellikle bu işlem için özel bir zaman ayırmazlar; hayvan otlatırken kollarına bağladıkları yünü eğirirler.
Taşkale Halısı, kilim, seccade ve yolluk olarak kullanılmak üzere üretilir.
Bir grupta kahverengi, yeşil, sarı bileşimleri dikkat çeker.
Yünler boyanmadan da kullanılabilir.
Bazı halılarda turunç ve ok ucu motifleri damga olarak da kullanılır.
Taşkale Halısı, kompozisyon açısından 3 gruba ayrılır: 1- Mihraplı Halı: Özellikle seccade olarak kullanılacak halıda mihrap kullanılır.
Taşkale Halısının Motif Grupları: Taşkale Hasında 40’tan fazla motif kullanılır.
En çok kullanılan motifler, Tablo-1’de verilmektedir.
Taşkale Köyü dışında Karaman Müzesi, Konya Alaaddin Cami ve Hadim, Taşkent vb. gibi merkezlerde Taşkale Halısı çeşitlemeleri bulunur.
**Bitkisel boya ve motifler:** Kırmızı renk, kırmızı köklü (rubia tinctorum) bitkilerden elde edilir.
Taşkale Halısının Kompozisyonu: Taşkale Halısında stilize edilmiş bitkiler veya tasarlanmış bitkisel bezemeler, figürlü bezemelerle birlikte karışık bir üslûpla sergilenir.
2- Bitkisel Motifli Halı: Genellikle çiçek ve çiçek dallarından ibaret bir süsleme ihtiva eder.
En çok kullanılan çiçekler; karanfil, zambak, gül, armut çiçeği ve sümbüldür.
Tablo-1: Taşkale Halısında en çok kullanılan motifler ve açıklamaları
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan taşkale halısında en çok kullanılan motifler ve açıklamaları, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tablo-2: Taşkale Halısında Kullanılan Renklerin Elde Edilme Şekli
Sicil belgesinin 5. sayfasında yer alan taşkale halısında kullanılan renklerin elde edilme şekli, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 6 kayıt
Sicil belgesinin 5. sayfasında yer alan taşkale halısında kullanılan renklerin elde edilme şekli, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Kırmızı | a- Kırmızı köklü otlar (kök boya) kullanılarak. b- Kara kamış kökü ile anilin bileşeni kullanılarak. |
|---|---|
| Saman Sarısı | a- İpleri koyun gübresinde bekleterek veya sütleğen otu kullanarak. b- İpleri saman sapları ile kaynatarak. c- Meşe kökü, selvi otu ve çiçeğin kaynatılmasıyla elde edilen çözelti kullanılarak. |
| Kahverengi | Karameşe kabuğu, ceviz yaprağı ve tetiri en az bir gün önceden su ile ıslatılır, daha sonra 60 dereceye kadar ısıtılmak suretiyle bünyesinde olan boyar maddelerin çıkması sağlanır. |
| Külrengi (Kurşuni) | Sütleğen suyuna sumak ilave edilerek. |
| Siyah | Genellikle zift çamurundan kullanılarak. |
| Yeşil | Yabani nane ile ceviz yapraklarının kaynatılmasıyla. |
| Mavi | İndigo boya kullanılarak. |
Kahverengi ve kül rengi tonlar
Tüm bu renklerin yanında kahverengi ve kül rengi de tonlarıyla birlikte yoğun olarak kullanılır.
Malzeme, yapı ve teknik ayrıntılar
Murat’ı Balkanlar’da kazandığı başarıdan dolayı tebrik etmek için gönderdiği değerli armağanlar arasında Taşkale Halısı da vardır.
Bu düğüm coğrafi sınırda “kapalı düğüm” olarak da adlandırılır ve Gördes düğümü, Türk düğümü veya çift düğüm olarak da bilinir.
Nasıl üretilir?
Taşkale Halısının iplikleri, coğrafi sınırda yetişen Karaman ırkı koyununun her yıl 15 Mayısta kırkılan yününün iğ veya kirmanla eğrilmesiyle hazırlanır.
Yün ipliğin boyanması ve kurutulması
Renklerin Elde Edilmesi: Taşkale Halısında kullanılan renklerin elde edilme şekli aşağıda sıralanmaktadır. Kurumuş yapraklar boyama yeteneğini kaybettiğinden, boyamada kullanılacak bitki yapraklarının kurumamış olmasına dikkat edilir. Coğrafi sınırda bitki kökleri, daha çok ilkbahar ve sonbahar aylarında toplanır. Bu işlemi boyacılar ya da bu konuda tecrübe kazanmış kimseler yapar. Boyama: Çözülmesi zor olan boyar maddeler, en az bir gün suda bekletilir.
**Boyama işlemi:** Boyama işleminde boyama suyunun miktarı, yün iplerin kg’ı başına 30 ila 40 litre arasında olacak şekilde ayarlanır. Suya bitki yaprağı veya meyvesi ile 5–10 gram şap ilave edilip kısık ateşte ısıtılır. Su ısınmaya başlayınca suya boyanacak ipler konur. Yaklaşık olarak 40–50 dakika arasında kısık ateşte ısıtılır. Bu durum boyanın çözülme süresine göre değişmekle beraber sıklıkla kontrol edilerek yapılır.
Bu süre boyanın ipliğe tamamen işlemesi için yeterlidir. Kazana bir avuç kül, 10 gram şap veya 5–7 gr limon tuzu eklenir. Kül, rengi koyulaştırması; şap, rengi sabitlemesi ve limon tuzu ise matlığın giderilerek rengin iyi çıkması için kullanılır. Boyama sırasında ipliklerin üzerinde renklerin dalgalı (abrajlı) olmaması için, banyo sırasında çok sık karıştırmak ve ipleri alt üst etmek gerekir.
İpler; kazandan çıkartıldıktan sonra bir avuç kül ilave edilerek doldurulmuş kazanda bekletilir. İstenilen renk tonu elde edilince kazandan çıkartılıp bol su ile durulandıktan sonra asılarak kurumaya bırakılırlar.
**Kurutma işlemi:** Kurutma işlemi, güneş ışınlarının doğrudan temas etmeyeceği şekilde gölge bir yerde gerçekleştirilmelidir. Dokuma: Taşkale Halısında düğüm tekniği olarak, coğrafi sınırda “kapalı düğüm” denen ve ülke genelinde Gördes düğümü, Türk düğümü veya çift düğüm olarak da bilinen çift kenetleme kullanılır. Çift kenetleme, çözgüyü her iki taraftan kavradığı için halının daha uzun süre kullanılmasını sağlar.
Halı dokuma, yıkama ve saçak örme
Dokuma işlemi genellikle “ıstar tezgâh” adı verilen ahşap sarma tezgâhlarda (Şekil-1) veya metal germe tezgâhlarda yapılır (Şekil-2). Taşkale Halısı, düğüm sıklığı 1 cm2’de 4 x 4, hav yüksekliği 6–8 mm olacak şekilde dokunur. Düğüm sıklığının fazla olması nedeniyle Taşkale Halısı uzun yıllar kullanılabilir. Hav kırkımı geçmişte 2 sırada bir yapılmakta iken günümüzde her sırada ve ayarlı makas ile yapılır (Şekil-5) yapılır.
İyi bir hav kırkımı, halının kalitesini belirleyen unsurlar arasındadır. Halının ilk görülen yeri yüzeyi olduğundan, kesimin doğru ve düzenli yapılabilmesi için hav kırkımında makas keskin olmalıdır. Makaslar, gerek duyuldukça keçelere sürtülerek uçları keskinleştirilir. İlmelerin iyi oturması için, her 2–3 sıradan sonra araya sıkıştırma ipi atılarak kirkitleme (bastırma) yapılır (Şekil-3 ve 4).
Dokumada ahşap ıstar ve metal tezgâhlar; tahta veya metal kirkit, kesme bıçağı ve kırkım makası kullanılır. Yöredeki standart ebatlar paspasta 40×50 ve 50×60 cm, yastıkta 50×100 ve 55×110 cm, seccadede 70×110, 90×120 ve 110×170 cm, eş halıda 110×320 cm, duvar halısında 100×150 cm’dir.
Dokuma Sonrası İşlemler: Dokuma işlemi tamamlanan halıda sırasıyla; yüzey kırkımı ve halının arkasının (sırtının) yakılması işlemleri yapılır. Yakılma; dokuma sırasında oluşan ipliklerin halının kalitesine zarar vermesi ve kullanımın kolaylaşması için pürmüz ile gerçekleştirilen yakım işlemidir. Daha sonra m² de ki düğüm sayımı ve en-boy ölçümleri yani kalite kontrol işlemleri yapılarak yıkama işlemine geçilir.
Yıkama işlemi geniş yerde ve havuzlama su ile genellikle klasik arap sabunu kullanılarak fırçalama ile yapılır. Halı tamamen durulandıktan sonra tersinden gölge yere asılarak kurumaya bırakılır. Yıkama işlemi bittikten sonra halı, gerek görülürse (ölçülerde fark varsa) tezgâhta gerilir. Germe işlemi, çivili tezgâha halının önce eninden sonra boyundan gerilerek ölçü farklılıklarının giderilmesi için yapılır. Taşkale Halısının saçaklarının uzunluğu yaklaşık olarak 10–15 cm arasında değişir.
En son olarak bu saçaklar saç bağı tekniği ile örüldükten sonra satışa hazır hale gelir.
Boyama öncesi iplik miktarının belirlenmesi
Dokuma öncesinde gereken miktardan fazla iplik hazırlanır; boyalı iplik biterse aynı renk tonunu yeniden elde etmek güçtür. Ton farkı halıda abraj hatası oluşturur.
Boyar bitkilerin ve ipliklerin saklanması
Bitkiler, gölgeli ve havadar bir yerde kurutulur ve bez ya da kâğıt torbalarda saklanır.
Tamamen kuruyan ipler depolanır.
Nasıl saklanır?
Ürünün saklanması
Çeyiz içine konulacağı zaman, kumaş örtü içine sarılıp yanına ceviz yaprağı koyularak muhafaza edilir.
Yöreyle bağı nedir?
Yılın özellikle sonbahar aylarında toprak altından kazılan kökler ile iplikler boyanır. Üretimi, özellikle motif, kompozisyon ve iplerin boyanması bakımından coğrafi sınıra özgü nitelik taşır ve ustalık becerisi gerektirir. Üretimde kullanılan yünler, coğrafi sınırda yetişen Karaman koyunundan temin edilir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Taşkale Halısının yünlerin temini, boyanması ve halının dokunması aşamaları coğrafi sınırda gerçekleşir. Taşkale Halısının geçmişi eskiye dayanır.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
- yüzyılda en çok kullanılan zemin rengi kırmızıdır. 20. yüzyılda kırmızılar ağırlığını yitirmeye ve çok renkle kontrast yapılmaya başlanmıştır. Taşkale Halısının geçmişi 17–18. yüzyıllara dayanır.
Üretim geleneği ve tarihî kullanım
Karamanoğlu Mehmetbey’in, Osmanlı Sultanı I.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kaydı ve işaret kullanımı
1332 tescil numaralı Taşkale Halısı mahreç işareti olarak 30 Ocak 2023 tarihinde tescil edilmiştir. Taşkale Halısı ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Taşkale Halısı ibareli logo ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur. Renk veya çizgilerde sert kontrastlara başvurulur.
Tescil ettiren kurum kimliği: Karaman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
Denetim mercii ve kontrol kapsamı
Denetimler; Karaman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün koordinasyonunda, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sanat Tasarım ve Mimarlık Fakültesi Geleneksel Türk Sanatları Bölümü, Karaman Milli Eğitim Müdürlüğü ve Karaman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünden konuda uzman toplam 3 temsilciden oluşan denetim mercii tarafından düzenli olarak yılda 1 defa, gerek duyulduğunda veya şikâyet halinde ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetime ilişkin raporlar, Karaman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna her yıl gönderilir. Denetimler üretim, pazarlama ve satış aşamalarının tümüne yönelik yapılır. Denetime esas kriterlere aşağıda yer verilmektedir. Üretimde kullanılan iplerin, coğrafi sınırda yetişen Karaman ırkı koyunların yünlerinden elde edilmesi ile boyama şeklinin uygunluğu. Üretimde kullanılan diğer malzemeler ile araç ve gereçlerin uygunluğu.
Üretim metoduna uygunluk (Halıda kullanılan düğüm çeşidi, cm2 başına düşen ilmek sayısı, hav yüksekliği ve halı boyutlarının uygunluğu vb.) Halıda kullanılan motiflerin uygunluğu ile 2 sedef (su), 1 bordür ve 1 orta alan (göbek) bulunması. Taşkale Halısı ibaresinin, logosunun ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu.
Denetim mercii, kamu veya özel kuruluşlarından veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
