Coğrafi işaretli ürün · Zonguldak
Zonguldak’ın Ereğli ilçesinde pamuk çözgü ve keten atkıyla dokunur. Kayın ağacından kamçılı tezgâhlarda bezayağı örgüyle üretilen sarımtırak kumaş, yalın biçimde veya ajur işlenerek giyim ve ev tekstilinde kullanılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Elpek Bezi nedir?
Elpek Bezi, coğrafi sınırda çözgüde pamuk ve atkıda keten iplik kullanılarak kayın ağacından yapılan kamçılı tezgâhlarda 35–50 cm en ve 100 cm boy ölçülerinde bezayağı tekniğiyle dokunan sarımtırak renkte kumaşlardır. Üretiminde keten iplik kullanılan Elpek Bezi, iri gözenekli yapısı sayesinde vücudun hava almasını ve serin kalmasını sağlar.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Dokuma yapısı ve yöre bağı
İlçe, Karadeniz kıyısında dağlarla çevrili olduğundan yıllık nem oranı yüksektir.
Ayrıca nem çekme özelliği yüksek olduğundan teri fazla çekebilir.
Malzeme ve kullanım
Dayanıklı bir kumaş olan Elpek Bezi, kendini bırakmaması ve toz çekmemesi gibi avantajlara da sahiptir.
Elpek Bezi giyim, banyo ve döşemelik ürünlerde kullanılır.
Ereğli ilçesinin geleneklerinde önemli bir yere sahiptir.
İnsan vücudunun bu yüksek nem oranından etkilenmesini önleyen keten kumaşlar, ilgili bölgede başta giyim eşyası olmak üzere dokumacılıkta çok sık kullanılır.
Nasıl üretilir?
Elpek Bezinin dokunmasında çözgüde pamuk, atkıda keten ipliği kullanılır. Atkıda kullanılan keten ipliğinin numarası kullanım amacına göre 8/1–14/1 nm (metre/gram) arasında değişir. Çözgüde (tezgâha gerilen ip) kullanılan pamuk ipliğinin numarası 16/2 nm (metre/gram) ilâ 20/2 nm (metre/gram) arasındadır. Dokumalar işlevine göre 35–50 cm eninde ve 100 cm boyundadır.
Keten ve pamuk ipliğin hazırlanması
Çözgü ipleri öncelikle duvarlara asılan tablolara takılarak ne kadar iplik kullanılacağı hesaplanır. Dokunacak kumaşın eni ve boyuna göre 1 cm’de kaç iplik kullanılacağı ve iplik boyları hesaplanarak iplikler buna göre tezgâha alınır. Gereken sayıda ve uzunlukta çözgü iplikleri çapraza alınarak birbirine paralel hale getirilir. Atkı ipliğinin, çözgü ipliklerinin oluşturduğu ağızlıktan mekik ile atılabilmesi için masura adı verilen makaralara sarılması işlemine atkı hazırlama denir.
Atkı atılırken masuranın mekik içinde rahatça dönmesi ve atkıyı salması gerekir. Bu sebeple masuraya atkı sarılırken ipliklerin masura üzerinde iki tarafa toplanmaması ya da bombe oluşturmamasına özen gösterilir. Çapraz sırasından gelen çözgüler, tezgâhta çözgü ipliğinin hareketini sağlayan gücülerden, tek tek el ile geçirilir. Gücüler, her bir çerçeve üzerinde yer alan ipliklerin içinden geçtiği tellerdir. Çözgü iplerinin yarısı bir çerçeveden diğer yarısı ise ikinci çerçeveden geçirilir.
Çerçevelerin ayrı ipliklere ayrılması, çapraza alınması sonucu mümkün olur. Bir sonraki aşama olarak çözgü iplikleri çaprazdan geliş sıralarına göre, tarak taharı özelliğine uygun olarak taraktan geçirilirler; bu işleme tahar denir. Daha sonra tezgâhta dokunmuş kumaşın sarıldığı ön levende bağlanırlar. Bu şekilde tezgâh dokumaya hazır hale gelir. Elpek Bezi dokumasında 100’lük tarak kullanılır.
Bezayağı dokuma
Elpek Bezi, bezayağı tekniğiyle dokunan bir kumaş olduğundan iki çerçeve kullanılır. Yörede bulunan kamçılı tezgâhlarda dokumanın oluşması için üç işlem yapılır. Bunlar; ağızlığın açılması, atkının atılması ve tefe vuruşu işlemleridir. Elpek Bezi dokunurken dokumacı, ayaklarıyla pedallara basarak 2 adet çerçeveyi ayırır. Birinci pedal çerçevenin birini yukarı çekerken ikinci pedal diğer çerçeveyi aşağıya ittirerek atkı ipliğinin çözgünün arasından geçerek dokunmasını sağlayan ağızlığı açar.
Bu boşluğun arasından içinde atkı ipliği olan mekik geçirilerek çerçevelerin her harekette biri aşağı biri yukarı yer değiştirmesi sonucu dokuma işlemi yapılır. Açılan çerçeveler ile çapraza alınmış çözgü ipleri arasında gidip gelen, içinde atkı ipliğini barındıran mekik hareket ettikçe her bir hareket sonrası tefe ile atkı ipi yatay düzlemde sıkıştırılır. Dokuma sırasında oluşabilecek kopmalar takip edilerek kopan iplikler bağlanır.
Bitim işlemleri
Dokunmuş kumaş, tezgâhtan alındıktan sonra bitim işlemlerine geçilir. Dokumalar doğal görünüm olarak sarımtırak renklidir. Elpek Bezi tezgâhtan çıktığı haliyle, üzerine herhangi bir işlem ya da süsleme tekniği uygulanmadan yalın olarak ürüne dönüştürülebilir. Ajurlar, kumaşın en ve boy ipliklerinin çekilerek veya kesilmesi ile bu ipliklerin üzerinin değişik renklerle bağlanması ve sarılması ile oluşturulan zarif bir işlemedir. Coğrafi sınırda ajur, balıkçı mekiğiyle yapılır.
Ajur uygulanacak bölgeye kadar bezayağı dokumadan sonra, önceden belirlenen desenin ajur sayısı kumaşın enine göre hesaplanır. Desen için, dokumada kullanılan aynı atkı ya da farklı atkı ipliği kullanılabilir.
Yöreyle bağı nedir?
Ereğli ilçesinin geleneklerinde önemli bir yere sahiptir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Elpek Bezinin tüm üretim aşamaları, coğrafi sınırda gerçekleşir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunur.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Ereğli ilçesinde keten ekimi ve keten dokumacılığı uzun bir geçmişe sahiptir. Elpek Bezinin coğrafi sınırda uzun bir geçmişi vardır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1773 tescil numaralı Elpek Bezi mahreç işareti olarak 8 Eylül 2025 tarihinde tescil edilmiştir. Elpek Bezi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Elpek Bezi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur. Tescil ettiren kurum kimliği: Karadeniz Ereğli Ticaret ve Sanayi Odası.
Denetimler; Karadeniz Ereğli Ticaret ve Sanayi Odasının koordinatörlüğünde ve Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi Devrek Meslek Yüksekokulu, Elpek Dokuyan Eller Kooperatifi ile Karadeniz Ereğli Ticaret ve Sanayi Odasından konuda uzman birer kişinin katılımıyla üç kişiden oluşan denetim mercii tarafından, düzenli olarak yılda bir defa, gerekli görülen hallerde ve şikâyet üzerine ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetim mercii tarafından; Elpek Bezinin üretiminde kullanılan malzemelerin uygunluğu; üretim metoduna uygunluk; çözgüde pamuk atkıda keten iplik kullanılması; Elpek Bezinin boyutlarının uygunluğu ve Elpek Bezi ibaresi ile mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu denetlenir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
