Coğrafi işaretli ürün · Uşak
Uşak’ta Türk çift düğümüyle dokunan, madalyonlu ve yıldızlı iki ana tipi bulunan halıdır. Kırmızı, lacivert ve parlak sarı renkleriyle sonsuzluk düzenindeki kompozisyonları öne çıkar.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Uşak Halısı nedir?
Uşak Halısı, Uşak’ta Türk çift düğümüyle dokunan halıdır. Madalyonlu ve yıldızlı iki ana tipi bulunur. Genellikle yün kullanılır; bazı örneklerin çözgüsü pamuktur. Kırmızı, lacivert ve parlak sarı renkler ile sonsuzluk düzenindeki motifleri ayırt edicidir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Uşak halıları 15. yüzyıldan itibaren Avrupa’da ünlenmiştir. Madalyonlu ve yıldızlı olmak üzere iki ana tipi vardır.
Orta eksende yuvarlak, yanlarda sivri dilimli madalyonların sıralanmasından ibaret ve sonsuzluğa işaret eden kompozisyona sahiptir.
Kırmızı zeminliler daha zengindir ve madalyonları hep lacivert olur.
Yıldızlı Uşak halıları orta boydadır; dört metreyi aşan örnekleri azdır.
Daima kırmızı zemin üzerine sekiz köşeli yıldız madalyonlar ve küçük baklavalar koyu mavi ekleri meydana getirir.
Bunlarda halının ortası belirtilmez ve madalyonların sonsuz örneğe bağlandığı açıkça bellidir.
Halının en büyük ayırt edici özelliği ise halı üzerinde bulunan motifleridir.
Sonsuz örnek halinde sıralanmış madalyonlardan kesilmiş bu kompozisyon düzeninde, ancak madalyonlar bazen oval, bazen yuvarlak olarak değişmiş, sıralanışta zeminin boyutları farklı da olsa bir değişme olmamıştır.
Yıldızlı Uşak halıları daha küçük bir gruptur. Sekiz kollu yıldızlar ve küçük baklava biçimli madalyonlar kaydırılmış eksenler üzerinde dönüşümlü sıralanır.
Umumiyetle yünden yapılmış, çözgüde bazen pamuk kullanılmıştır.
İlme, atkı ve çözgü de kullanılacak olan hammaddenin ağırlığı ve büküm şekilleri dm² ye atılması gereken 675 – 2000 arasındaki düğüm sayısına göre ayarlanmaktadır.
Dokuma renkleri ve desenleri
Kırmızı, lacivert ve parlak sarı hâkim renkler olup, ikinci derecede yeşil, mavi renkler, konturlarda siyah kullanılmış, üç asıl, iki yardımcı renkle zengin dekorlar meydana gelmiştir.
Bazen zemin, mavi madalyonlar kırmızı renkte olabilir.
Bitkisel boya ve motifler
Madalyonların içi sarı ve kırmızı palmet ve çifte Rumilerle dolgunlaşmış, zemin köşeli dallar ve çok renkli çiçeklerle bezenmiştir.
Tablo-1: Sicildeki ölçü ve özellikler
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan sicildeki ölçü ve özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Nasıl üretilir?
Aşağıdaki iplik türleri kullanılmak üzere
El eğirmesi iplikler çıkrık, iğ ve kirman gibi araçlarla ilme, çözgü ve atkı için hazırlanır. Yarı kamgarn iplik, kirman ipi tekniğinde hazırlanır; hammaddesi %100 yün, elyafı 10 cm uzunluğunda ve 30 mikron kalınlığındadır. Sicil, elyafın 5,6 defa temizleme işleminden geçirildiğini yazar. Sıcak suyla arıtma için belgedeki 600 °C yazımı aşağıdaki kaynak notunda korunmuştur.
Yün elyaf uzunluğu en az 10–11 cm uzunluğunda olup yün elyaflar birbirlerine paralel dümdüz taranarak tops haline getirilir, hazırlanan topslardan düzgün, kaliteli, sağlam iplik elde edilir. Yapılan iplik çok temiz olmasından dolayı boya alması daha kolay olur.
Boya işleminde iki tür boya kullanılmaktadır
Kök boyama yönteminde doğal sabunla yıkanan ipe krem tartar ve şap verilip bir gün bekletilir; ardından bir gün bitki özlü boyayla renklendirilir. Metal kompleks boyamada boya maddesi ve asetik asit kullanılır; işlem yaklaşık iki saat sürer. Sicilde her iki yıkama için 600 °C yazılıdır; bu değer doğrulanmış uygulama sıcaklığı olarak sunulmamıştır. Belge boyaları zararsız ve kanserojen madde içermeyen olarak niteler; bu ifade burada sicilin beyanı olarak aktarılır.
Motiflerin sıralanışları yün malzemeden ve Türk düğümü ile yapılmıştır. Türk düğümü simetriktir. Halıdaki düğüm sırasını oluşturan düğümler iki bağımsız çözgü arasından geçirilir ve bu iki çözgüye ilinir. Geometrik motiflerin yerini bitkisel motifler ve özellikle bu grup halılar için karakteristik olan madalyon almıştır. Madalyon şekli Türk halılarında ilk defa 16. yüzyılda kullanılmaya başlamıştır.
On metreye varan madalyonlu halılar, büyük orta madalyonun altında ve üstünde birer, yanlarda ikişer kesik, madalyonla sonsuzluğa işaret eden bir örnek gösterir. Yıldız örneğindeki madalyonlarla baklavaların alternatif sıralanmasını gösteren yıldızlı Uşaklarda sonsuz örnek daha belirlidir. Dokuma esnasında halının boyutlarına bağlı olarak uzunlukları değişen demir tezgâhlar kullanılır.
Yöreyle bağı nedir?
Uzun yıllardır bilinen ve yöre adı ile özdeşleşmiş üründür.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Madalyonlu Uşak halıları 18. yüzyılda da gelişmiş, 10 metreye ulaşan örnekleri dokunmuştur. 16. yüzyıldan 18. yüzyıl ortalarına uzanan grupta, sarı çiçekli lacivert zemin üzerindeki koyu kırmızı ve mavi madalyonlar öne çıkar.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Coğrafi işaretin kullanım biçimi markalamadır.
Sicilin üçüncü sayfasında sıcak suyla arıtma ve doğal sabunla yıkama için üç yerde 600 °C yazılıdır; bu yazım PDF görüntüsünde de görülür. Sıcaklık başka bir değere dönüştürülmemiş ve uygulanabilir bir üretim talimatı gibi kullanılmamıştır. Değerin resmî kaynaktan teyit edilmesi gerekir.
152 tescil numaralı Uşak Halısı mahreç işareti olarak 07.02.2012 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret koruması 07.01.2010 tarihinden itibaren geçerlidir. Tescil ettiren kurum kimliği: Uşak Ticaret ve Sanayi Odası.
Denetimler 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanununun 49’uncu maddesine göre Uşak Ticaret ve Sanayi Odası koordinasyonunda yapılır. Uşak Üniversitesi, Uşak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Uşak Ticaret ve Sanayi Odasından birer bilgili temsilciyle üç kişilik mercii oluşturulur. Düzenli denetim yılda birdir; şikâyet, şüphe ve ihtiyaç halinde ayrıca yapılır. Coğrafi işareti haksız veya kurallara aykırı kullananlar için kanuni yollara başvurulur.
Denetime ilişkin raporlar Uşak Ticaret ve Sanayi Odası tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna her yıl gönderilir. Uşak Halısı için metre kare başına düşen ilmek sayısı, dokumada kullanılan düğüm tarzı, kullanılan iplik ve boya özellikleri, üretilen halının motif ve desen özelliklerinin yukarıda belirtilen koşullara uygunluğunun denetimi yapılır.
