Coğrafi işaretli ürün · Tokat
Ortasında büyük, çevresinde beş küçük göz bulunan el yapımı bakır tepsidir. Kubbe biçimli kapaklarla tamamlanan gözleri, yöresel yemek sunumunda kullanılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Tokat Honçası nedir?
Tokat Honçası; genellikle 55–60 cm çapında ve 5–6 kg ağırlığında, el işçiliğiyle üretilen bakır tepsidir. Ortasında büyük bir göz, çevresinde eşit aralıklarla beş küçük göz bulunur; gözlerin kapakları kubbe biçimindedir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Ayırt edici özellikler
Tepsinin tam ortasında büyük bir göz, etrafında ise eşit aralıklarla dizilmiş eşit büyüklükte 5 adet küçük göz bulunur.
Gözlerin kapakları kubbe şeklindedir.
Küçük gözlerin honçanın dış çemberine/kenarına mesafesi ise 1–2,5 cm arasındadır.
Büyük/standart honça için büyük göz kapağı yüksekliği 7–10 cm, küçük göz kapağı yüksekliği 4–8 cm’dir.
Orta boy honça için büyük göz kapağı yüksekliği 5–9 cm, küçük göz kapağı yüksekliği 3–7 cm’dir.
Küçük boy honça için büyük göz kapağı yüksekliği 3–5 cm, küçük göz kapağı yüksekliği 2–4 cm’dir.
Honçanın daha kolay tutulabilmesi ve görünümün güzelleştirilmesi amacıyla, isteğe bağlı olarak, dış kenar yapılır.
Biçim ve ölçüler
Tokat Honçası; çapı genellikle 55–60 cm ağırlığı 5–6 kg olan, tamamıyla el işçiliğiyle üretilen bakır tepsidir.
Büyük/standart honçada çap 55–60 cm ve büyük gözün çapı 14–18 cm; orta boy honçada çap 44 cm ve büyük gözün çapı 11–14 cm; küçük boy honçada ise çap 34 cm ve büyük gözün çapı 7–10 cm’dir.
Büyük/standart honçada küçük gözün çapı 11–14 cm olup, büyük göz ile küçük göz arasındaki mesafe 4–6 cm; küçük gözlerin kendi aralarındaki mesafe ise 9–12 cm’dir.
Orta boy honçada küçük gözün çapı 9–12 cm olup, büyük göz ile küçük göz arasındaki mesafe 3–5 cm; küçük gözlerin kendi aralarındaki mesafe ise 6–9 cm’dir.
Küçük boy honçada küçük gözün çapı 6–9 cm olup, büyük göz ile küçük göz arasındaki mesafe 1,5–3 cm; küçük gözlerin kendi aralarındaki mesafe ise 2–4 cm’dir.
Nasıl üretilir?
Bakır levha ve kesim
Tokat Honçasının üretiminde, kalhanede işlenen bakır levhalar kullanılır.
Bakır levhaların kalınlıkları, honçanın çapına göre 0,7–1,5 mm’dir.
Tokat Honçasının çapı, genellikle 55–60 cm olmakla birlikte, talebe göre üretim de yapılabilir.
Bakır levhalar, üretim yapılacak honça çapına uygun olarak, makasla/presle daire şeklinde kesilir.
Kesim işleminde; 55–60 cm çapındaki honça için 2–5 cm, 44 cm çapındaki honça için 2,5–3 cm ve 34 cm çapındaki honça için ise 1–1,5 cm kenar payı bırakılır.
Merkez ve dairelerin çizilmesi
Kesilen bakır levhanın merkez noktasını bulmak için çemberi iki noktada kesen herhangi bir doğru çizilir.
Bu doğruya dik ve çemberi kesen noktalardan birinden geçecek bir doğru çizilir.
İki doğrunun çemberi kestiği ortak olmayan iki nokta birleştirilir.
Elde edilen doğru, çemberin çapı olup orta noktası çemberin merkezidir.
Çemberin merkezine yerleştirilen pergelle honça kenarının belirlenmesi için, katlama payı olarak 0,2–0,8 cm bırakacak şekilde daire çizilir.
Benzer şekilde merkez nokta haricinde kalan honça gözlerinin dış ve iç sınırının belirlenmesi için de, pergelle ikinci ve üçüncü daireler çizilir.
Gözlerin dış çap ve iç çapları arasında 0,4–1 cm mesafe bırakılır.
Tel geçirme ve göz yerlerinin belirlenmesi
Bakır levhanın en dış kısmının alt yüzeyine, daire şeklinde demir tel kaynatılır ve levha, örsün üzerine yerleştirilerek çekiç ile kıvırma işlemi gerçekleştirilir. Bu işlem iki aşamada gerçekleştirilir.
Bakır levhanın merkez noktası esas alınarak honçanın ortasında yer alan büyük gözün dairesi, pergelle çizilir.
İkinci aşamada çizimi anlatılan ikinci ve üçüncü dairelerin arasındaki alana 5 eşit büyüklükte ve birbirinden eşit uzaklıkta merkez gözden daha küçük çapta daireler çizilir.
Gözlerin dövülmesi ve tavlama
Birinci aşamada; gözler için oluşturulan dairelerin altına gelecek şekilde, erkek-dişi özellikli boru şeklindeki kalıpların üzerine yerleştirilen bakır, çekiçle dövülerek önce merkez daha sonra çevresindeki gözler oluşturulmaya başlanır.
Daha sonra bakırın daha kolay şekillendirilmesi amacıyla tavlama (ısıtma-yumuşatma) işlemi gerçekleştirilir.
İkinci aşamada çekiç ile büyük/standart honça için 2,5–4 cm, orta boy honça için 1,5–3 cm ve küçük boy honça için 1–1,5 cm çapında göz çukurları oluşturulur.
Göz çapları, yapılacak honçanın çapına göre farklılık gösterebilir.
Gözlere kapakların düzgün ve sabit bir şekilde oturması için çekiç ve örs kullanılarak diş/kenarlık verme işlemi gerçekleştirilir.
Kapakların ve kulpların yapılması
Kapaklar, göze uygun çapta kesilen daire şeklindeki bakır levhalardan çekiç ile kubbe şekli verilerek oluşturulur.
Kapakların dış yüzeylerine, çekiç ve örs ile dövme işlemi uygulanarak ya da çelikten yapılmış motif kalemleri kullanılarak yonca, yaprak, yıldız, hilal, yuvarlak gibi desenler yapılır.
Kapakların rahatça açılmasını sağlamak amacıyla, kapak üst yüzeylerine kulp kaynatılabilir.
Kapak çapı, honçadaki gözün çapına göre ayarlanır.
Zemin, dış kenar ve bezeme
Dövme ve düzleştirme işlemi Gözlerin oluşturulması tamamladıktan sonra honça zemininde, çekiç darbeleriyle dövme yapılarak dövme izi oluşturulur. Bu işlem sırasında zeminde meydana gelen düzensizlikler, sert ve sağlam bir ağaçtan yapılan tokmak ile düzeltilir.
Honça ana zeminine çelikten yapılmış kalemler kullanılarak yonca, yaprak, yıldız, hilal, yuvarlak vb. motifler işlenir.
Honçaya işlenecek bakır levhanın en dışına çizilen daire ile honça kenarı arasında kalan alan, çekiç ve örs ile dövülerek şekillendirilir ve kenar oluşturulur.
Kenar genişliği, honçanın çapına göre 2–5 cm aralığında ayarlanır.
Dış kenara, çelikten yapılmış kalemler kullanılarak yonca, yaprak, yıldız, hilal, yuvarlak vb. motifler işlenir.
Kalaylama ve parlatma
Yemek sunumunda kullanılacak honçalara kalaylama, görsel olarak kullanılacak honçalara ise parlatma/cilalama işlemi yapılarak üretim sırasında meydana gelen renk kusurları giderilir.
Yöreyle bağı nedir?
Tokat geleneklerinde önemli bir yere sahiptir ve bu geleneklere uygun biçimde coğrafi sınıra özgü üretim metodu bulunur. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Tokat Honçasının tüm üretim aşamaları, belirtilen coğrafi sınırda gerçekleştirilir. Tokat Honçasının geçmişi eskiye dayanır ve Tokat ilinin önemli bakırcılık ürünlerindendir. Tokat Honçasının geçmişi eskiye dayanır.
Bu sebeplerle Tokat Honçasının coğrafi sınır ile ün bağı bulunur.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Tepsi özel olarak hazırlanır ve her gözün farklı bir anlamı vardır.
Çiftin evlilikleri süresince; birbirine şeffaf ve açık olması gereğini, birinci göze konan su böreği; birbirlerinin eksiklerini/yanlışlarını kapatması/saklaması gereğini, ikinci göze konan etli yaprak sarması; çocuklarının olmasını ve pirinç pilavı taneleri gibi çoğalmasını, üçüncü göze konan pehli pilavı; Anadolu'da değerli görülen kuzu eti ile zenginleşme ve refah içinde yaşaması dileğini, dördüncü göze konan kuzu pehli; sevgilerinin artmasını, ağız tatlarının bozulmaması dileğini ise beşinci göze konan yufka tatlısı ifade eder.
Honçanın evlilik geleneğindeki anlamı
Anadolu'da değerli görülen kuzu eti ile zenginleşme ve refah içinde yaşaması dileğini, dördüncü göze konan kuzu pehli; sevgilerinin artmasını, ağız tatlarının bozulmaması dileğini ise beşinci göze konan yufka tatlısı ifade eder.
Tokat geleneklerinde, yeni evlenen çiftler, Tokat Honçasında sunulan yemekleri yerler.
Ortadaki büyük göze Kuran-ı Kerim konur.
Yeni evlenen çift, bu kutsal kitabı evlilikleri boyunca saklar.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
931 tescil numaralı Tokat Honçası mahreç işareti olarak 26 Ekim 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Tokat Honçası ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Tokat Honçası ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler; Tokat Ticaret ve Sanayi Odasının koordinatörlüğünde ve Tokat Ticaret ve Sanayi Odası, Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Tokat Belediyesinden ürün konusunda uzman en az 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından gerçekleştirilir. Denetimler düzenli olarak yılda bir kez, ihtiyaç duyulduğunda ve şikâyet halinde ise her zaman yapılır. Denetlenecek kriterler aşağıdaki gibidir: Üretiminde kullanılacak bakır levhaların uygunluğu. Üretim metoduna uygunluk.
Tokat Honçası ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
