Coğrafi işaretli ürün · Konya
Kök boyayla renklendirilmiş yün ipliklerle dokunan yöresel halıdır. Sekmeli örneklerinde ortadaki göbeğe, köşelerde “halının cebi” denen çeyrek göbekler eşlik eder.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Emirgazi Halısı nedir?
Emirgazi Halısı, tercihen coğrafi sınırda yetişen küçükbaş hayvanlardan elde edilen yün iplerin kök boya ile renklendirilerek yerel desen ve motifler kullanılarak üretilen bir halıdır. Emirgazi sekmeli halılarında zeminde bir göbek ve köşelerde “halının cebi” denilen çeyrek göbekler yer alır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yöre yünü, göbekler ve bordür motifleri
Coğrafi sınırda yetiştirilen küçükbaş hayvan yünleri, fire oranı azlığı, boya tutma kapasitesi yüksekliği ve iplerin parlaklığından dolayı tercih edilir.
Bunlardan; Aktoplu (Akgöbek), Civilgöbek, Köşegöbek vs. gibi örnekler oldukça önemlidir.
Halının bordürlerinde “bıçkır ayak”, ceviz ayak”, “kıvrımlı toplu ayak”, “gül ayak”, “zencir” motifleri bulunur.
Emirgazi Halısında lacivert, kırmızı, beyaz ağırlıklı bir renk dağılımı vardır.
Ev atölyeleri, çeyiz geleneği ve kullanım çeşitleri
Bölgede her evde bir dokuma tezgâhı bulunur.
Yöre halkı günlük ihtiyacı karşılamak ve çeyiz hazırlamak amacıyla dokuma yapar.
El dokuması halı gibi eşyaları çeyiz verme geleneği hâlâ devam eder.
Emirgazi ilçesinde günümüzde halen halı dokumacılığı yapılan ev atölyeleri bulunur ve özellikle ekim ile nisan ayları arasındaki dokumacılık faaliyetleri yapılır.
İlçede halı dışında taban, çeyrek, seccade, duvar pano, yastık, yolluk, kırlent, çanta, koltuk halı, kilim, tülü ve cicim dokuma ürünleri dokunur.
Emirgazi Halısı gündelik hayatın çoğu yerinde kullanılır.
Emirgazi’de yöreye özgü, halkın kendi yaratıcılığı ile geliştirilen motifler kullanılır.
Tablo-1: Emirdağ Halılarında Renklerin Elde Edilme Yöntemi
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan emirdağ halılarında renklerin elde edilme yöntemi, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tablo-2: Emirgazi Halısı Teknik Özellikleri Tablosu
Sicil belgesinin 6. sayfasında yer alan emirgazi halısı teknik özellikleri tablosu, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tamamen sade şekilde dokunanların yanında geometrik desenlerin olduğu tülüler de vardır. Üretiminde motif, kompozisyon ve renk seçimi ustalık gerektirir. Bu sebeplerden coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Emirgazi Halısının bütün üretim aşamaları coğrafi sınırda gerçekleştirilir.
Taban, çeyrek ve seccade çeşitleri
**Taban ve Çeyrek Türleri:** Yıkamadan önce halıya klorlama (100 l suya 5 kg kireç kaymağı) işlemi uygulanarak yün iplerinin renginde parlama ve estetik görüntü sağlanır. Tekrar sabun ile yıkanan halı bolca temiz su ile yıkanarak önce fazla suyu bırakması sağlanır. Ardından gölgelik yerde hava akımı ile metal sehpalarda kurumaya bırakılır. Hav yüksekliği kontrol edilir. Eğer istenilen düzgünlük sağlanamamış ise işlemler tekrar edilir.
Dokumalar, üzerinde bulunan motiflere göre Madalyonlu, Göbekli, Aktoplu, Civilgöbek, Kavaklı, Bademli, Çavuşgöbekli, Televizyonlu, Merdivenli, Mihraplı, Köşegöbek, Kars kapısı, Ceviz, Kelebek, Akrepli gibi isimler ile bilinir. Bu isimlendirmelerden Televizyonlu, Ceviz, Kelebek, Akrepli halı örnekleri yöresel adlarla bilinen, bu isim ve kompozisyonları ile yöreye özgü dokuma örnekleridir.
**Seccade Türü:** Emirgazi Halısının seccade türü Türk (Gördes) düğümü ile 80 x 100 cm ebatlarında 1 dm2’de 22 ilme olarak dokunur. Halıda 1 sıra “Sina düğüm” denilen zincir örgü ile çiti yapıldıktan sonra net 4 cm saçak payı bırakılır. Daha sonra 5 cm kilim dokuma ve sonrasında 1 sıra zincir örgüsü yapılır. Seccade halı dokumaları 1/2 simetri özelliğindedir.
Halının ilmeli bölümü kompozisyon özelliklerine göre kandilli, minareli, mihraplı ve camili seccade olarak bilinir. Yörede hayat ağacı, kubbeli cami, ters kandil seccade şeklinde adlandırılan halılar özgünlük gösterir. Halılarda çivit mavisi, açık mavi, kırmızı ve pembe renkler esastır. Ayrıca tetir, yeşil, kirli beyaz, krem ve koyu kahverengi, nadiren hardal sarısı renk kullanılır.
**Diğer Emirgazi Halı Türleri:** Emirgazi halı dokuma çeşitleri arasında yastık, duvar halısı, duvar pano halısı, halı çanta ve halı minder dokumaları bulunur. Dokumalar Türk (Gördes) düğümü ile 1 dm2’de 22 ilme ile dokunur. Yastık halılarının desen ve kompozisyonları taban ve kelle halılarındaki kompozisyon düzenlemelerine benzer, merkezde bir göbek-top, göbekten kalan kısımlarda “halının cebi” denilen ¼ düzenleme görülür. Göbeğin içinde “cevizli”, “yıldızlı” ve bitkisel motifler bulunur.
Halıda zemin rengi kırmızı olup, köşe kısımları lacivert renk ile bilinir. Duvar halılarının desen ve kompozisyonları diğer halılardan farklı olarak düzenlenir. Bu halılarda çoğunlukla hayvan figürleri, doğadan sahneler stilize bir şekilde uygulanır. Bazı örneklerde ise kenarları bordürlerle çevrili rumi ve penç ve stilize çiçek motifleri yer alır. Bu örneklerde mavi, kırmızı, beyaz renkler kullanılır.
Günlük hayatta kullanılan halı çanta ve heybelerin desen ve kompozisyonlarında geometrik, hayvansal ve stilize bitkisel motifler kullanılır. Bu motiflerde sarı, kırmızı, mavi, beyaz renkler kullanılır.
Tülü ve kilim çeşitleri
**Tülü Türü:** Yaz aylarında yaylaya çıkan yöre halkı, toplandığı zaman çok yer tutmaması ve hafif olması nedeniyle, tülü halılarını beraberinde götürmeyi tercih eder. Genellikle yer yaygısı ve bastırık örtüsü olarak kullanılan tülü dokumaları günümüzde farklı alanlarda da kullanılır. Tülü; yörede koyunyünü ve seyrek olarak keçi kılı ile uzun havlı olarak dokunan tülü türünde de Türk (Gördes) düğüm tekniği kullanılır.
İlme uçlarının kesilmeyip 5 ile 7 cm arasında bırakılır. Yumuşak olması en büyük özelliği, bunun nedeni ise %5 oranında dokuma yün ipliğine tiftik ilavesi yapılmış olmasıdır. İlme sıraları arasına 3–4 cm atkı atılarak, hav uçları uzun bırakılır, makas kullanılmaz. Genellikle desensiz ya da seyrek olarak geometrik motifli (çapraz, muska gibi) dokunan tülü türünde de bitkisel motifler kullanılmaz. Tülü dokumaları metal tip germe tezgâhlarda dokunur.
Genellikle saçak payı olarak 10 cm’lik bir çözgü bırakılır. Ön ve arka tellerin birbirinden düz ya da çapraz şekilde ayrılması için çözgü iplikleri üzerine gücü örgüsü 10 ile 15 sıra olarak yapılır. Çiti örgüsü 3 ile 5 kez yapılır. 1 dm2’de 8 Türk düğümü bulunur. İlmeler arasında dört ile beş cm atkı geçirilerek dokuma yapılır.
Dokumanın sağlam olması için, halı uzunluğu kadar iki yan kenarlarda kilim örgüsünün devamı şeklinde ilme atılmadan; yanlardaki iki ya da üç çözgü çiftine kenar örgüsü yapılır. Desenli örneklerde ise ilmeler arasındaki atkı sıraları daha azdır. Bu dokumalar teknik özelliklerinden dolayı genellikle geometrik bezeme şeklinde yapılır. Hayat ağacı, koçboynuzu gibi geometrik motiflerin zemin ve bordür bölümlerinde genellikle sınırlama yapılmadan, serbest uygulandığı görülür.
**Kilim Türü:** Emirgazi Halısı kilim türünün diğer halılardan farkı havsız ve düğümsüz dokunması, düz dokuma yaygılardan ayrılan yönü ise, iki iplik sistemi ile yapılması ve desenlerinin kabarık olmamasıdır. Tezgâha dik gerilen iplerin bir altından, bir üstünden geçirilen yatay ipler (desen ipi) dokumanın şekline göre az veya çok kirkitlenerek sıkıştırılır. Desen ipi (atkı) dokumanın bir başından diğer başına kadar geri döndürüldüğünden yüzeyde herhangi bir bölünme meydana gelmez.
Atkıların sıkıştırılması sırasında da çözgü ipleri görülmez. Kilim dokumada kullanılan çözgü ve atkı iplikleri kökboyalı, ince ve bükümlüdür. Germe tip metal tezgâhlarda değişik ebatlarda kilim dokuma yapılır. Çözgü iplikleri üzerine çiti örüldükten sonra atkı atılmaya başlanır. Dokumanın başlangıcında ve bitişinde 5 sıra atkı ipi ile düz dokuma yapılır.
Emirgazi Halısı kilim türü desensiz, sade (düz) dokunur veya farklı renkteki ipliklerle kuşaklar halinde halkın “çıbık”, “çubuk” dediği enine çizgili olarak dokunur. Bazı örneklerde ise suyolu, pıtrak gibi motiflerin dokunduğu görülür. Kilimlerde kırmızı, mavi, mor, siyah, tetir, sarı gibi renkler kullanılır.
Halıdaki göbek, köşe ve seccade desenleri
Tablo 2: Emirgazi Halısı Desen Özellikleri Tablosu Motif Adı Açıklama Görsel Kırmızı-mavi ağırlıklı; kıvrımlı göbek motifinin dışına sekizgen formda bir ekleme yapılarak içleri yörede “ceviz” Göbekli denilen motifle dolgulandırılır. Ayrıca zeminde göbeklerden kalan boş kısımlar kenarları basamaklandırılmış yarım ve çeyrek göbeklerle doldurulur. Halının kısa kenarlarında görülen ayna, ayaklık, kemer denilen Aktoplu düzenleme bulunur. Köşe göbekler halının cebi olarak adlandırılır.
Ayaklarda Türkmen gülü motif kullanılması, alt-üst ayna (ayaklık-kemer) kısmında “lamba ayak” motifi kullanılması, bordörlerde “zencir, ceviz ayak, kıvrımlı toplu ayak, bıçkır Civilgöbek ayak” motifi kullanılması, merkez ve zeminde mavi ve kırmızı renk kullanılması, göbek uçlarında salbek şeklinde yörede “kelle” denilen motif kullanılır.
Halının zeminindeki büyük göbeğin merkezinde yer alan ve halıya ismini veren geometrik düzenleme hepsinde aynı Çavuşgöbekli olmakla birlikte, bu halıların göbek biçimleri, zemin dolguları, bordürdeki desenleri ile dokundukları yöreye özgü karakterdedir. Zeminde üç büyük top şeklinde göbek sıralanır. Göbeklerden kalan kısımlarda kenarları basamaklandırılır ve yarım göbekler Televizyonlu yer alır. Halının zemini kırmızı göbekler mavidir. Göbek yörede “kıvrım” denilen geometrik motiflerle sınırlandırılır.
Zeminde bir göbek ve köşelerde “halının cebi” denilen çeyrek göbekler yer alır. Halının bordürlerinde “bıçkır ayak”, ceviz Sekmeli ayak”, “kıvrımlı toplu ayak”, “gül ayak”, “zencir” motifleri bulunur. Ayna kısmında ise “lambalı ayak” ya da “kesik ayak” motifleri görülür. Cevizli göbek şeklinde isimlendirilen düzenleme genellikle yastıklarda görülür. Bu düzenleme göbek içerisine “ceviz ve Cevizli çiçek” denilen motifler yerleştirilir. Kısa kenarlara “yan ayak” denilen kalın kuşaklar yerleştirilir.
Seccade ana zemini raport şeklinde bölünmüştür ve her bir Akrepli alana akrep motifleri stilize edilerek yerleştirilir. Aynı düzenleme birbirini tekrar eder şeklinde yerleştirilir. Halı ebatlarına göre tezgâhta planlama yapılır. Belirlenen ölçülere göre çözgü ipleri tezgâha belli aralık ve gerginlikte çözülür. Tezgâhının alt ve üst levendleri arasında halı boyunca birbirine paralel olarak aynı gerginlikte gerilmiş çözgüler çapraza alınır.
Bordür, göbek ve köşe yerleşimi
Bordür, alt kenar ve köşe bölümlerinde; açık-koyu kahverengi, beyaz, hardal sarısı, pembe ve gri tonları görülen örnekler çoğunluktadır. Emirgazi Halıları; düğüm sayısına göre kaba taban halı grubunda yer alır. Taban ve çeyrek dokuma halıları ¼ raport simetri özellik gösterir.
Emirgazi Halısının taban ve çeyrek türleri, iç içe geçmiş 5 dikdörtgen çerçeve ile oluşturulan kenar suyuyla dokunur. Dışarıdan içeriye doğru; ince kıyı kolonu/paspas (kilim örgüsü veya kenar örgüsü) dokuması, birinci ve beşinci kenar suyu birbirleri ile tekrar niteliğinde olmakta ve genellikle sinek kanadı, suyolu, zincir motifleri ile dokunur. İkinci ve dördüncü kenar suları da birbirlerinin tekrarı niteliğinde genellikle ceviz ayak, gül ayak motifler ile dokunmaktadır.
Üçüncü kalın kenar suyu bordür olarak adlandırılmakta ve genellikle kıvrım, toplu kıvrım ayak motifleri çoğunlukla tetir renkte iplik kullanılarak dokunur. Halıyı çevreleyen ana bodürlerin dışında yatayda iki kısa kenarda bordürle zemin arasında “ayaklık”, “ayna”, yörede “kemer” denilen bir alan bulunur ve kalınlığı bordürden fazla olmaz. Bu kısımlarda “lambalı ayak”, veya “kesik ayak” motifleri kullanılır. Halının ana bordürleri dışında zemini ince hat kuşatır.
Buna “bıçkır ayak” denir. Halının merkezinde yer alan ana göbeğin dört köşesinde yörede “halının cebi” denilen düzenlemede “Türkmen gülü” motifi ve bitkisel motifler yer alır. Halı merkezinde halının büyüklüğüne göre bir veya iki göbek bulunur. Halı zemininde, çivit mavisi, kırmızı; göbek kısımlarında beyaz, mavi ve tetir renkte ipler kullanılır. Dokumaların genelinde merkezdeki göbeğin rengi “sandık” düzenlemesi ile zemin renginden ayrılır.
Göbek formu kare, dikdörtgen, çokgen, eşkenar dörtgen, oval formlarından birisi olabilir. Genellikle iki uç kısımlarında salbek formlu aktoplar (kelle) farklı büyüklükte yer alır. Göbeklerin iç kısımlarında “kıvrımlı kol”, “yıldız”, “gül”, “ceviz”, “hançer”, “lale” denilen motifler, bitkisel düzenlemeler ve küçük geometrik motifler bulunur. Aktoplarda çoğunlukla çiçek motifleri yer alır. Dokuması tamamlanan halı tezgâhtan çıkarılmadan önce çözgü ipleri ölçülerek 10 cm uzunlukta kesilir.
Nasıl üretilir?
Yün ipliği ve renklendirme bilgileri
Emirgazi Halısı yöreye özgü geleneksel motifler ile dokunur. Emirgazi Halısı üretiminde kullanılan yünler tercihen coğrafi sınırda yetişen Merinos ve Akkaraman ırkı koyunlardan elde edilir. Kök boya için kullanılan bitkiler ise tercihen Karacadağ Dağı’ndan temin edilir.
Yapağı, ilkbahar ve yaz aylarında (mayıs sonu ve haziran ayının ilk haftaları) koyunların kırkılmasından; yün ise ağustos ayında kuzu ve koyunların kırkılmasından elde edilen ürünlerdir. Geleneksel yöntemde yün/yapağının kırkımdan sonra temizliği kuyu veya çeşme başlarında geniş leğenlere ıslatılan yün yassı tahta tokuçlar ile vurularak defalarca yıkanırken günümüzde bu işlem yün yıkama makinesi ile yapılır.
Yündeki yağ ve kirlerin temizlenmesi amacıyla kil ya da sabun (100 kg yün/yapağı için aynı oranda 2–3 kg arası sabun ve soda) 40–50 ℃ suda yıkanır ve sonrasında temiz su ile en az 3 kez yıkanarak temizlik işlemi tamamlanır. Genellikle kirli beyaz ya da sarımtırak renkte görünen yünleri beyazlatmak için köylerde kil ve çövenden faydalanılır.
Kil, bulamaç haline getirilerek yün lifi içinde 1–2 gün bekletildikten sonra temiz su ile yıkanıp çalkalanarak yün/yapağının rengi açılması sağlanır. İkinci yöntemde ise; bileşiminde saponin bulunan çöven bitki kökü parçalara bölünerek su ile kaynatılır. Kaynama başladığında çalı ile çırpılarak köpürtülen yün bu köpüklü karışım içinde bekletilir ve lif/ipliklerin temizliği ve ağartılması sağlanır. Yıkanıp ağartılan yünler temiz yerlere serilerek güneş altında tam olarak kurutulması sağlanır.
Kurutma işleminden sonra birbirine dolanan yünü açma ve eğrilmesini kolaylaştırma işlemi, geleneksel yöntemde yün tarağı kullanılarak, imece usulü ile kadınlar tarafından defalarca tekrarlanarak yapılır. Tarakların dişlerinde kalan kıymeti az olan yünler, halı dokunacak yünün içine alınmayarak genellikle yatak doldurmak için kullanılır. Taraktan geçirilen yünler sopa ile kabartılarak yünün kola takılabileceği kalınlıkta “kirmancı kadının” koluna dolanır.
Yünün hazırlanması ve eğrilmesi
**Yünün hazırlanması ve eğrilmesi:** Kirman (çapraz olarak birbirine geçmiş iki tahtadan ve bir çengelli eksenden oluşan alet) ile istenilen kalınlıkta yün iplik haline getirilinceye kadar bükümlü şekilde (liflerin belirli yönde döndürülerek ipliğe dayanıklık- düzgünlük-yeknesak görüntü sağlayan işlem) eğrilir. Liflerin bükümü ile dayanıklılık ve parlaklığı sağlanır. Bu ipler birleştirilip çile (gelep) yapılarak boyamaya hazır hale getirilir. Günümüzde yün/yapağının dokuma ipi haline getirilmesi ticari işletmelerde makineler ile yapılır.
Hallaç makinesi ile yün/yapağının fiziksel temizliği yapılarak tarak makinesine (kamgarn) geçişi sağlanır. Tarak makinesinde yün/yapağı açılarak yün lifi haline getirilmesi sağlanır. Tarak makinesinden yün lifleri sıkıştırılmış ve 2 cm çapında fitil olarak çıkar. Buradan vargel makinesine geçerek büklüm işlemi yapılır. Böylelikle istenilen kalınlığa göre yün ipi olarak çıkışı sağlanır. Çile makinesine aktarılan yün ipler gelep haline getirilerek kökboyama ünitesine aktarılması ile işlem tamamlanır.
İplik ve boya kazanlarının hazırlanması
**Dokuma İpliklerinin Elde Edilmesi:** Emirgazi Halılarında çözgü, atkı ve dokuma ipi yündür. Çözgü ipleri, 6 numara 12 kat SZ büküm; atkı ipi, 6 numara 18 kat düz büküm ve dokuma ipi 90 g olarak kullanılır.
İpliklerin renklendirilmesi genellikle dokuyucuların kendisi tarafından yapılır. Boyamada kullanılan bitki kök ve saplarının istenilen kalitede renklendirme elde edilebilmesi için çiçekler en olgun zamanda, tohumlar olgunlaştıktan sonra, yapraklar çiçeklenme başlangıcında, kabuklar bitki yapraklarını döktükten sonra, toprak altı sürgünler ise ilkbahar ve sonbaharda toplanır. Toplama güneş ışıklarının yeryüzüne dik ve yoğun geldiği saatlerde yapılarak yıkanmadan açık gölgelik bir yerde zeminden yüksekte tel örgülü sehpalarda kurutulur.
Kökboyama işlemleri alüminyum kazanlarda ve meşe ağacı kuru dalları yakılarak yapılır. Boyama işlemi tamamlandıktan sonra boyalı ipliklerin üzerine meşe odun külü serpilerek bir saat kadar bekletilir. Süre sonunda boyalı ipler silkelenip temizlenerek renklerin parlaklığı artırılması avşarlama ile sağlanır. Kullanılan bitkiler ve renkler aşağıdaki tablodaki gibidir.
Bitkisel boya tarifleri
- Tablo 1: Emirdağ Halılarında Renklerin Elde Edilme Yöntemi Renk Kullanılan Bitki Yöntem Bitkinin toprak altı sürgünleri kurutulup öğütülerek 100 ℃’de Kök boya %20’lik kireç kaymağı ile birlikte karışım 60 dk. kaynatıldıktan Kırmızı (Rubia Tinctorum L.) sonra 75–80 ℃’ye getirilen karışımda iplik gelepleri 30 dk. daha kaynatılarak parlak kırmızı renk elde edilir.
- Toplanan üzüm asma yaprakları kazan zeminine iki kat olarak döşenir ve üzerine bir sıra iplik gelebi, tekrar üzerine yaprak konularak su eklenir. Yaprakların 2–3 saat kaynatılması ile açık Asma yaprağı yeşil renk elde edilir.
- Kurutulup öğütülmüş üzüm asma Sarı (Vitis vinifera L.) yaprakları %20 oranında demirsülfat ile 100 ℃’de 60 dk. kaynatıldıktan sonra iplik gelepleri ilave edilerek 100 ℃’de 30 dk. daha kaynatılarak sarı renk elde edilir. Mordan olarak bakır sülfat kullanılması ile de zeytin yeşili renk elde edilir.
- Olgunlaşmamış cevizin dışındaki yeşil kabuklar soyularak Ceviz kabuğu kazan içerisinde gelepler ile birlikte kaynatılarak koyu Kahverengi (Juglans regia L.) kahverengi (tetir) veya açık kahverengi renk elde edilir. Kabuk miktarı iplik miktarına göre çok olursa koyu kahverengi, az kullanıldığı zaman açık kahverengi elde edilir. Boyamada kullanılan ceviz kabuğundan elde edilen tetir denilen kahverengi palamut ağacı meyvesinden de aynı şekilde elde edilir.
- Sütleğen Kazan içerisinde sütleğen otu kaynatıldıktan sonra gelepler Ayva Sarısı (Euphorbia) konularak ayva sarısı renk elde edilir. Mordan olarak %20’lik kireç kaymağı kullanılır. Bitki kökleri Havaciva (Ennik Otu) Mavi kurutulup öğütüldükten sonra kök boyamada kullanılarak mavi (Alkanna tinctora) renk elde edilir.
- Yavşan otunun kaynadığı kazana taş kara boya maddesi atılarak Yavşan otu Koyu Yeşil boya kuvveti arttırılır ve yavşan yeşili denilen koyu yeşil elde (Veronica hederifolia) edilir. Çalı formundaki cehri tohumlarından kırmızı renk ve Cehri Koyu Sarı yaprağından yeşil renk elde edilir. Mordan olarak %20’lik kireç (Rhamnus alaternus) kaymağı kullanıldığında koyu sarı renk elde edilir.
- Çemen, yün lifi ve seğ aynı anda 1,5–2 saat kaynatılır ve süre Çemen sonunda taş kara boya ilave edilerek kazan 1–2 saat ateşte Siyah (Trigonella foenum- tutularak hardal sarısı renk elde edilir. Hardal sarısı rengini alan graceum L.) yün lifin temiz su ile yıkanarak taş karaboya ile 1–2 saat kazanda kaynatılması ile siyah renk elde edilir.
- Yalankı kurusu, yün ipliği ve su aynı kapta 1–2 saat yavaş yavaş Yalankı otu Bej kaynatılması sonucunda açık bej veya bej (fildişi) renk elde (Verbascum sinuatum L.) edilir. Kuru soğan kabuğu Kuru soğan kabuğu ile boyanmış gelep; zarı alınmış kökboya Bordo (Allium cepa) kökü ile 1–2 saat kadar kaynatılarak bordo renk elde edilir.
- Kuru soğan kabuğu ve gelep kazanda 1–2 saat kadar şap ve karalahana ile yavaş yavaş kaynatılarak açık kahverengi (tetir) Koyu Ceviz Kuru soğan kabuğu renk elde edilir. Avşarlandıktan sonra açık kahve renk yün ipe Yeşili (Allium cepa) taş karaboya eklenerek 1,5–2 saat daha kaynatılarak koyu ceviz yeşil renk elde edilir.
- Meşe mazısı Toz haline getirilen meşe mazısı, taş karaboya ve gelep, 1,5–2 Eflatun (Quercus L.) saat yavaş yavaş kaynatılarak koyu eflatun renk elde edilir. Kökboyama işlemleri alüminyum kazanlarda, meşe ağacı kuru dalları yakılarak yapılır. Kazan içerisinde kaynatma (100 ℃) en fazla 45 ile 50 dakika olarak yapılır ve ipler aralıklı olarak çatal uçlu ağaç dalları kullanılarak kazandan çıkarılan iplerin renk alma durumu kontrol edilerek yapılır.
Boyanan ipliklerin soğutulması ve kurutulması
Kaynatma işlemi sonrasında ipler kazandaki su soğuyana kadar içerisinde bekletilir. Soğuyan boyalı su içerisinden ipler temiz su ve sabun ile yıkanarak alınır. Gerginleştirilmiş yerden yüksekteki iplere 5 cm kalınlığı geçmeyecek şekilde serilerek gölgede kurumaya bırakılır. İpler belirli aralar ile alt üst yapılarak eşit olarak kuruması sağlanır. Kök boya ile boyanan iplerdeki renk parlaklığın artırılması “avşarlama” ile olur.
Süre sonunda boyalı ipler silkelenip temizlenerek renklerin parlaklığı artırılması sağlanır. Böylelikle ilçede geçmişte olduğu gibi günümüzde de 10 ana renk ile doğal kökboyama yapılır. Emirgazi Halısı dokumasında Kullanılan Malzeme ve Ekipmanlar; Emirgazi halısında geçmişte meşe ağaçlarından imal edilmiş ıstar tezgâhları kullanılırken günümüzde metal malzemeden yapılan germeli metal tezgâhlar kullanılır.
Tezgâh, kirkit, makas ve bıçak
**Tezgâh:** Metal malzemeden yapılan çözgü iplerinin gerilmesi ile dokumanın yapıldığı ekipmandır.
**Kirkit:** Demirden yapılmış uç kısmı dişli yapıda, diş aralığı 0,6 cm olarak dişlerin arasına birer çözgü girecek şekildeki alettir. Dokuma düğümlerinin ve atkı sıralarının üzerine vurularak sıkıştırılmasını sağlar.
**Makas:** Halı ilme boylarının her iki sırada bir kez, kesilmesini sağlar. Makasın üzerindeki yükseklik ayarı ile istenilen hav yüksekliği elde edilir.
Çözgü ipliklerine düğümlenen ilme ipliklerini kesmeye yarayan alettir. Emirgazi Halısı germeli metal tezgâhlarda asgari 200 cm eninde ve yüksekliği bulunduğu tavan boyuna göre asgari 230 cm olarak tavana monte edilerek kurulmuş bu tezgâhlarda dokunur. Emirgazi Halısı yöreye özgü geleneksel desenler ile dokunur. Bu desenler aşağıdaki tabloda verilmiştir.
Çözgü, Türk düğümü ve ilme sıklığı
**Çözgü ve düğüm tekniği:** Başlangıcından itibaren 10 cm’lik çizgiler (çıpkı alma) alınır ve bu çözgü üzerinde dokuyucunun hazırladığı halı kompozisyonunu dokumasına yardımcı olur. Toplam uzunluğun 10 cm saçak payı hesap edilerek çiti örgüsü, üzerine kilim örgüsü ve son olarak zincir örgüsü dokunarak ilmeli dokuma bölümüne geçilir. Halının başlangıç ve bitişinde yörede “zincir” denilen bir çeşit çiti örgüsü yapılır. Düğüm sırasından önce “toprakçalık” denilen, ilmeksiz kilim örgüsü dokunur.
Halı düğümü olarak Türk (Gördes) düğüm tekniği kullanılır. Her sıra düğümden sonra önce süzme, sonra basma kapalı düğümle atkılar atılır. Kapalı ya da çift düğüm de denilen teknik, yörede dokunan bütün halılarda görülür. Çift çözgü üzerine atılan düğüme yörede “ilme” denir. Her düğüm sırasından sonra iki sıra atkı (geçki) atılarak sıkıştırılmak suretiyle dokuma devam eder. Hav yüksekliği yaklaşık 0,5 cm’dir.
Halıların düğüm sıklığı ise 1 dm2’de 22 ilmedir. Renkler; halılardaki motif, desen (kompozisyon) ve renkler yöreye özgüdür. Halılarda zemin ve göbek bölümünde çivit mavisi, açık mavi ve bordo kırmızısı esas renklerdir. Dokumalarda tetir bordürlerde; pembe, yeşil renk, pek belirli olmayan kirli beyaz ve krem rengi zemin ve göbek bölümünde bulunur.
Saçak düzeltme ve halının yıkanması
Tezgâhtan çıkarılan halının saçakları düzeltilip istenilen şekilde uçları tek veya iki sıra halinde bir çeşit zincir ile bağlanarak estetik bir görünüm verilir. Halı önce kaba pisliklerinden arındırılır ve sonrasında pürmüz ile halı sırtındaki yün lif artıkları yakılır. Çalı süpürgesi ile yeterince süpürülerek ilk temizliği tamamlanır. İlk temizlikten sonra halılar sabun ile yıkanır. Çamaşır suyu başta olmak üzere herhangi bir kimyasal kullanılmaz.
Yıkamada gelberi tırmığı (ahşap saplı uçunda 5 ile 7 cm uzunlukta dişleri olan alet) ile her yönden taranarak pisliklerinden arındırılır. Gölgelik yerde kurutma sehpalarına asılarak hava akımı yardımı ile doğal olarak kurutulur. Kurutulan halı ahşap veya metal germe tablalarına alınarak olabildiğince gerdirilir. Hav yüksekliği 5 ile 3 mm arasında olacak şekilde ayarlanarak makine ile tıraş edilir. Bu aşamadan sonra halı tekrar yıkamaya alınır.
Yöreyle bağı nedir?
Emirgazi ilçesinin ekonomisinde ve kültüründe önemli bir yere sahiptir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunur. Emirgazi Halısının geçmişi eskiye dayanır.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Emirgazi ilçesinde dokumacılık geçmişi 11. yüzyıl Selçuklu Devletinin Anadolu’ya dokumacılığı getirmesi ve başkent Konya’nın dokuma merkezi olmasına kadar uzanır. Bu teknikle dokunmuş yer yaygısı, duvar örtüsü, namazlağ, yastık, çuval, heybe gibi ürünler desen ve renk çeşitliliği ile geniş bir koleksiyona sahiptir.
Emirgazi’de dokunan halı olarak, tek mihrap kullanıldığı gibi yörede “Hataplı Mihraplı” olarak adlandırılan iç içe mihraplı halılar ve yine aynı yüzyılda dokunan “Madalyonlu” halılar çok önemli yer tutar. Emirgazi Halısının coğrafi sınırda uzun bir geçmişi vardır. Konya ili Emirgazi ilçesinin ekonomisinde önemli bir yere sahiptir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1702 tescil numaralı Emirgazi Halısı mahreç işareti olarak 18 Şubat 2025 tarihinde tescil edilmiştir. Emirgazi Halısına sağ alt köşeye yerleştirilecek 10 × 18 cm boyutlarındaki etikette mahreç işareti amblemi, marka adı, desen adı, ilmek sayısı, dokuma tarihi ve üretici bilgileri bulunmalıdır.
Denetimler; Emirgazi İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünün koordinatörlüğünde, Selçuk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Geleneksel Türk Sanatları Bölümü, Emirgazi Kaymakamlığı ve Emirgazi Belediyesinden konuda uzman 4 kişilik denetim mercii tarafından gerçekleştirilir. Denetimler düzenli olarak yılda bir kez, ihtiyaç duyulduğunda ve şikâyet halinde ise her zaman yapılır. Denetim merci Emirgazi Halısı üretiminde aşağıdaki kriterlere göre denetim yapar.
Yün / yapağının işleme ve kökboyama tekniğine uygun olup-olmadığını, Ürün çeşitlerine göre ilmek sayısı, Özgün motif, desen kompozisyonu ve renklerle tekniğine uygun yapılıp yapılmadığını, Emirgazi Halısı ibaresi ile mahreç işareti kullanımının uygunluğu. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
