Coğrafi işaretli ürün · İzmir
İzmir’in Aliağa ilçesindeki Helvacı Mahallesi’nde yün veya yünle pamuk karışımı iplikle dokunur. Bezayağı zemine cicim ve zili motifleri işlenir; ip ağacı denilen dik tezgâhlar kullanılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Helvacı Kilimi nedir?
Helvacı Kilimi, atkı iplikleri ile çözgü ipliklerinin tamamen örtüldüğü “atkı yüzlü” veya “atkı görünüşlü” dokumadır. Helvacı Kilimi; tamamen coğrafi sınırda yetiştirilen koyunyününden veya yün ile pamuk karışımı iplikten dokunan kilimdir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Cicim tekniği
Helvacı Kilimi bezayağı zemin üzerinde cicim ve zili teknikleriyle dokunur. Cicim iki kişi tarafından dokunur; ön taraftaki dokuyucu, arkasındaki kişiden aldığı desen ipini argaçlara sarar. Her sıra sonunda atkı geçirilip kirkitle sıkıştırılır; düz yüz kabartmalı görünür.
Zili tekniği
Zilide desen iplikleri üç üstten bir alttan atlatılarak yüzey doldurulur ve paralel yivler oluşur. Bir sıra tamamlanınca araya iki sıra atkı atılıp üst sırada işlem tekrarlanır. Yörede kilim, cicim ve zili teknikleri ayrı ayrı veya birlikte uygulanır.
Yün ve pamuk iplik
İplikler yörede yetiştirilen koyunun yününden veya yün-pamuk karışımından hazırlanır. Bitkilerin kök, gövde, yaprak, meyve ve kabuklarıyla renklendirilir; doğal yün rengi de kullanılır. Yöre pamuğunun ipliğe dönüştürülmesi ve renklendirilmesi de yünle aynı işlemleri izler.
Pandır, Şamı ve Koca-Goca kilimler
Taban kilimleri, büyük kilimler ve yük perdeleri malzemeleri ile kullanım alanlarına göre ayrılır.
Kullanım alanlarına göre dokumalar (3. kaynak sayfası)
Sicil belgesinin 3. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu görüntüle · 4 kayıt
Sicil belgesinin 3. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Sicildeki değer |
|---|---|
| Pandır taban kilimi | Çözgü ve atkısı pamuktur. Yazın kullanıldığı için yazlık da denir. Enine geniş ve dar kuşaklar nedeniyle tahtalı-çubuklu olarak da adlandırılır; bazı kuşaklara cicim veya zili motifleri işlenir. Ölçüsü 160×214 cm’dir. İki veya üç parça dikilerek birleştirilir; her parçaya şak veya iki kat denir. |
| Şamı-Şama taban kilimi | Çözgü ve atkısı yün ya da çözgüsü pamuk, atkısı yündür. Sonbahar–ilkbahar arasında kullanılan kışlık kilimdir. Enine geniş ve dar kuşaklara cicim veya zili motifleri işlenir. Genellikle 160×214 cm’dir. |
| Koca-Goca kilim | Köy odalarının ortasına serilen büyük Şamı veya Pandır kilimlerdir. İki kilim birleştirilerek veya doğrudan dokunarak üretilir; 350×430 cm boyutlarındadır. |
| Yük perdesi | Duvar önüne eni 80–90 cm, yüksekliği 95–100 cm olan ahşap seki yapılır. Altına sandık, üstüne yatak, yorgan ve yastık yerleştirilir; önüne yük perdesi gerilir. Çözgüsü pamuk, atkı ve desen ipliği yündür. Doğal ve kimyasal boyalar birlikte kullanılır. |
Meldin, arkalaç ve namazlık
Meldin, arkalaç ve namazlık, örtme, taşıma ve ibadet amaçlarına göre dokunur.
Kullanım alanlarına göre dokumalar (4. kaynak sayfası)
Sicil belgesinin 4. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Sicildeki değer |
|---|---|
| Meldin-Mendil / Kara Zili-Gara Sili | Bebek beşiğine veya at eyerine örtülen, çeyizlerde yer alan 108×165 cm dokumadır. Çözgü ve atkısı yün ya da çözgüsü pamuk, atkısı yün olabilir. Siyah zeminli örnekler kara zili veya gara sili olarak anılır; çözgüsü pamuk, atkı ve desen ipliği yündür. Geometrik desen sonsuzluk düzenindedir. Zili tekniğindeki kedi başı motifleri kaydırılmış eksendeki eşkenar dörtgenlerde tekrarlanır. Direk motifiyle sınırlanan üç sıra kenar suyuna çengel ve tarak işlenir. |
| Arkalaç | Testiyi çeşmeden veya kuyudan taşımaya yarar; bir veya iki omuzdan sırta atılır, kısa kenardaki bağcıkları boyundan bağlanır. Çözgüsü pamuk, atkı ve desen ipliği yündür. Zili tekniğindeki kırk ipli motifiyle bezenir. |
| Namazlık | Büyük mihrap nişi ve çevresindeki küçük motiflerle düzenlenir. Genellikle sarı zeminlidir; sık motifli sarı örnekler çıyancık veya sarı çıyan kilim diye anılır. Gül Saçlı ve Cuba Seccade çeşitleri vardır. Çözgüsü pamuk, atkı ve desen ipliği yündür; doğal ve kimyasal boyalar birlikte kullanılır. Mihrap dışındaki boşluklara cicim tekniğinde topan, kandil, suyolu ve evri işlenir. Yaklaşık 90×140 cm’dir. |
Minder, heybe, torba ve çuval
Minder, heybe, torba ve çuvalların ölçüleri, iplikleri ve desenleri kullanım amaçlarına göre düzenlenir.
Kullanım alanlarına göre dokumalar (5. kaynak sayfası)
Sicil belgesinin 5. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu görüntüle · 4 kayıt
Sicil belgesinin 5. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Sicildeki değer |
|---|---|
| Minder | Üzerinde oturulan, içi yün dolgulu şiltedir. Çözgüsü pamuk, atkı ve desen ipliği yündür. Doğal ve kimyasal boyalar birlikte kullanılır; yüzey kırk ipli motifiyle bezenir. |
| Heybe | Bir çift torba, heybe ağı denen orta parçayla karşılıklı birleştirilir. Yük ve eşya taşımak, saklamak için kullanılır; kız çeyizlerinde yer alır. Çözgüsü pamuk, atkı ve desen ipliği yündür; doğal ve kimyasal boyalar birlikte kullanılır. Bebekli, Kırk İpli ve Elmalı Heybe çeşitleri bulunur. Boyu 140–190 cm; cepleri 42×50 ile 48×58 cm arasındadır. |
| Torba | Tuz ve gıda saklamaya yarar. Heybelerle aynı renk ve desen özelliklerindedir. Çözgüsü pamuk, atkı ve desen ipliği yündür; doğal ve kimyasal boyalar birlikte kullanılır. Ölçüleri 28×32 ile 40×48 cm arasındadır. |
| Çuval | Un, bulgur ve bakliyat saklamada kullanılır. Özellikle çözgü ve atkısı pamuktur; bezayağı tekniğiyle renklendirilmemiş iplikten dokunur. Mutfaklardaki ahşap sekilere konur. Üzerine boyuna kuşak halinde renkli iplikle cicim desen yapılırken hararlar sade bırakılır. Yaklaşık 60 kg bulgur alır. |
Harar dokumalar
Harar dokumalar yiyecek ve mahsulleri saklamak için kullanılır.
Kullanım alanlarına göre dokumalar (6. kaynak sayfası)
Sicil belgesinin 6. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Sicildeki değer |
|---|---|
| Harar | Dam, depo ve kilerdeki ahşap sekilere yerleştirilir. Yiyecek ve mahsul saklamada kullanılır; 200 kg un alır. Genellikle 116×80 cm’dir, boyu ihtiyaca göre 200 cm olabilir. |
Motifler ve simgesel anlamları
Helvacı dokumalarında kullanılan motifler ve simgesel anlamları aşağıda açıklanır.
Helvacı Kiliminde motifler
Sicilin 6–8. sayfalarındaki motiflerin adları ve açıklamaları metin tablosu halinde gösterilmiştir. Görsel sütunu bu metin aktarımında yer almaz.
Nasıl üretilir?
Yünün hazırlanması ve eğirme
Bahar aylarında coğrafi sınırda yerli ırk olarak bilinen “tahirova” koyun cinsinin yünü yoğun olarak kullanılır.
Bunun yanı sıra, “Kıvırcık” ve “Merinos” cinsi koyunlardan kırkılan (kesilen) yünler yıkanır ve kurutulur. Ardından yün tarağında taranarak liflerine ayrılan yünler, “kirman-kiğirman” adı verilen tahta alet ile eğrilerek ipliğe dönüştürülür. İplikler “çıkırık (çıkrık)” adlı alet kullanılarak çile (gelep – kelep) haline getirilir ve kök boyalarla renklendirilir. Bunun için özellikle coğrafi sınırda yetişen bitkilerin kök, gövde, yaprak, meyve ve kabukları kullanılır.
Renkler eldeki boyalar karıştırılarak değiştirilebilir. Yöredeki ocaklardan veya Manisa-Turgutlu’dan getirilen kiremit renkli aşı toprağıyla da boya yapılır. Mordanlamada şap kullanılır. Beyaz ve siyah yün iplikleri yünün doğal rengindedir. Yazlık kilimlerde tercih edilen pamuk iplikleri ise boyanmadan doğal rengiyle kullanılmıştır.
Pamuk ipliği ve ip ağacı
Azalan pamuk üretimine rağmen Helvacı Kilimi üretimi için yeterli miktarda pamuk üretilmeye devam edilir. Coğrafi sınırda üretilen düz dokuma yaygılar, “ip ağacı” denilen dik tezgâhlarda üretilir.
Bu tezgâhlar kolaylıkla birleştirilip ayrılabilen “ip ağacı direği (yan ağaç), toparlak (mazı), ip çomağı veya güvü (kücü), varangelen (vargel)” gibi parçalardan oluşur. Tezgâhın ayakta durmasını sağlayan ip ağacı direği, tomruk halindeki ağacın yontulmasıyla elde edilir. Direğin yere değen kısımları toprağa gömülerek çevresi büyük taşlarla desteklenir.
Toparlak, kücü ve varangelen
“Toparlak” adı verilen mazı, yan ağaçların arasına yatay konumda takılarak çözgünün gerilmesi ve sarılması için kullanılır. Toparlağın uzunluğu dokumanın boyutlarına göre değişir. Güvü (kücü), tezgâha gerilmiş olan çözgülerin yarısını arkadan öne, diğer yarısını da önden arkaya götürüp getiren parçadır. “Varangelen”, çözgü ipliklerinin arasında aşağı yukarı hareket ederek çözgüler arasındaki açıklığın ayarlanmasına yardımcı olur.
Dokuma işlemi sırasında kirkit, halı ve düz dokuma yaygılarda çözgüler arasından geçirilen atkıların ve ilmek ipliklerinin sıkıştırılmasında kullanılan dişli bir alettir. Genellikle coğrafi sınırda tahtadan yapılan kirkitler kullanılır. Renkli desen iplikleri ile ilmek ipliklerinin kesilmesinde kullanılan kesici alet olan bıçağın avuç içine sığacak büyüklükte olması tercih edilir. Çözgü iki veya üç kişi tarafından hazırlanır. Öncelikle yere karşılıklı iki kazık çakılır.
Dıdılama ve tezgâha aktarma
Çözgü ipi, bir kişi tarafından, bu kazıklar arasında getirilip götürülürken, kazıkların başında duran kişiler gelen ipi başka bir iplikle kazığa bağlar. Bu işleme “dıdılama” denir. Dıdılanan ipler başka bir çubuğa aktarılır ve tezgâhta toparlaklara yerleştirilir. Ardından ipliklerin sırası atlanmadan bir altından bir üstünden güvü / kücü ve varan-gelen geçirilerek gerdirilir. Tezgâha aktarılan çözgülerin aralıklarının hesaplanması için başparmakla iplere hafifçe bastırılır.
Parmağın altında üç ön, üç arka çözgü ipi kalmalıdır. Helvacı Kiliminin dm2’sinde yaklaşık 34–40 tel çözgü yer alır. Çözgüler daha sık tutulduğunda, atkı ipinin kirkit ile sıkıştırılması güçleşir ve atkılar arasından çözgü görünür. Seyrek olması durumunda ise atkı ipi gevşek kalır. Tezgâh çözgü hazırlama işlemi bittikten sonra dokuma yapmak için hazır hale gelir.
Toprakçalık ve dokuma
Tezgâh başına oturan kişi öncelikle “toprakçalık” denilen 3–5 cm yüksekliğinde bez ayağı tekniğinde ağızlık dokuyarak asıl dokumaya geçer. Bu işlem dokumanın sonunda da tekrarlanır. Helvacı Kilimi dokunurken çözgüler arasından geçirilen atkı ipliği kirkitle sıkıştırılarak, varangelen hareket ettirilir. Bu sırada çözgü ipliklerinin arkada olanları öne, öndekiler arkaya geçer. Atkı ipi çözgüler arasından geçirilerek varangelen hareket ettirilir ve çözgü ipleri eski konuma getirilir.
Daha sonra kirkit ile vurarak atkı iplikleri sıkıştırılır. Dokunan kısım arttıkça alttaki toparlak üzerine sarılır ve dokumaya devam edilir.
Saçakların bağlanması
Dokumanın bitiminde tekrar toprakçalık/ağızlık dokunur ve çözgü ipliklerinin sayısı hesaplanarak saçak bağlaması yapılır.
Yöreyle bağı nedir?
Coğrafi sınırda uzun bir geçmişe sahip olan Helvacı Kiliminin üretimi ustalık becerisi gerektirir. Helvacı Mahallesinin kültüründe ve ekonomisinde önemli bir yere sahiptir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Helvacı Kiliminin tüm üretim aşamaları, belirtilen coğrafi sınırda gerçekleşir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kaydı ve işaret kullanımı
Belgenin ürün adı ve kullanım biçimi Helvacı Kilimi olarak düzenlenmiştir. Denetim kriterleri paragrafında ise “Aliağa Kilimi” ibaresi geçer. Bu farklı ad kaynak notu olarak korunmuş; ürünün adı değiştirilmemiştir.
1714 tescil numaralı Helvacı Kilimi mahreç işareti olarak 7 Mart 2025 tarihinde tescil edilmiştir. Helvacı Kilimi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Helvacı Kilimi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetim mercii ve kontrol kapsamı
Denetimler; Aliağa Belediyesinin koordinatörlüğünde ve Ardahan Üniversitesi, İnsani Bilimler Ve Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü, Aliağa TÜPRAŞ Halk Eğitimi Merkezi Müdürlüğü, S.S. Aliağa Kadın Girişimi Üretim ve İşletme Kooperatifi ve Aliağa Belediyesinden konuda uzman birer üyenin katılımı ile 4 kişiden oluşacak denetim mercii tarafından yapılır.
Denetimler yılda en az 1 kez yapılır ve 6769 Sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca raporlanarak her yıl Aliağa Belediyesi tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna gönderilir. Şikâyet üzerine veya gerekli görülen hallerde ayrıca denetim yapılabilir.
Denetimde kontrol edilen özellikler:
- Üretimdeki bileşenler.
- Kilim çeşidine ve kullanımına göre çözgü ile atkıda pamuk veya yün kullanılması.
- Kilim, kilim-cicim veya kilim-cicim-zili tekniklerinin uygulanması.
- Bir dm²’de 34–40 çözgü teli bulunması.
- Üretim metoduna uygunluk.
- Sicilde “Aliağa Kilimi” olarak yazılan ibare ile mahreç işareti ambleminin kullanımı.
Denetim esnasında tespit edilen uygunsuzluklar ile alınması gerekli tedbirler, denetlenen kişi, kurum veya kuruluşa bildirilir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
