Tire Beledi Dokuması

Çift katlı dokuma tezgâhı ve araçları

• **Tezgâhta kullanılan araçlar:** Tire Beledi Dokumasının üretiminde aşağıdaki araçlar kullanılır.
• **Çerçeve (Keşken):** Pamuk ipliklerinin bağlanması için, altta ve üstte 24’er adet gücü bulunduran alettir. İki ağaç çubuktan ve bunların arasına gerilmiş gücü tellerinden meydana gelir. Gücü iplerinin ortasından çözgü telleri geçer, pedallara basılarak çerçeve hareket edince bazı çözgü ipleri yukarıya çıkar bazıları aşağıya iner, böylece çözgülerin arasından mekik atılabilecek mesafe oluşur, buna ağızlık açılması denir. Tire Beledi Dokumasında ise çerçevelerindeki, gücüler sabittir ve tahara göre hazırlanmıştır.

Gücülerin sabit olması bir zorunluluktur. Bu durum tezgâhlarda tahar değişikliğini zorlaştırır. Keşkenler ve gücü iplerinin yakın görüntüsünde pedalların basılı bir konumda olur.

• **Selmin:** Selmin dokunan kumaşın sarılmasına yarayan levende denir. Ağaçtan yapılır ve dört köşelidir. Başlardan birinde dört yuvarlak delik vardır. Bu delikten geçirilen bir çubuk hem mandallık yaparak selmini kilitler hem de manivelalık yapıp selminin ekseninde kolayca döndürülmesini sağlar.
• **Tarak/Dem:** Dokuma tarağı iki ahşap çubuk arasına düzgünce kesilmiş, yakılıp ütülenmiş kargılardan hazırlanmıştır. Geleneksel olarak farklı sıklıklardaki sazlar, ipliklerle örülerek farklı numaralarda taraklar elde edilir. Bunun tek dezavantajı bu yolla ince tarak elde etmek oldukça zordur. Ayrıca bu malzeme kuvvetli tefe vuruşlarına da imkan tanımaz ve kolay yıpranır. Bunun yerine günümüzde, dokuma tezgâhlarında yer yer çelik tarakların kullanıldığı görülür. Beledi tezgâhında dem 960 kapılıdır.

Her kapıda 2 siyah 2 beyaz olmak üzere 4 tel geçer. Dem bu ipliklerin birbirine karışmasını önler.

• **Tefe:** Tarağın/demin takıldığı ileri-geri hareketli, kayısı ağacından, ahşap çerçeve kısımdır. Mekikle atılan atkı ipliklerini sıkıştırmaya yarar. Tefenin bağlantı noktalan dişli yuvaları ile kolayca değiştirilir. Bu da dokumacıyı sık sık kumaş sarma zorluğundan kurtarır ve ağızlık açısı izin verdiği sürece kumaş dokundukça tefe arkaya alınır.
• **Çukur Demiri:** İki ucu yuvarlak demirdir, pedallar bu demir üzerine monte edilir. Pedalların mafsalını oluşturur. Eskiden tezgâhın çukurda durmasından dolayı bu adı almıştır.
• **Pedah veya Pedallar:** “Ayak” veya “Pedanta” olarak da isimlendirilir. 13 ayaklıdır ve Süleymaniye tezgâhı da denilir. Uca doğru sivrilen bir yapısı vardır. Üzerlerinde bulunan altışar adet deliğe çerçeveleri tutan ipler bağlanır. Çerçeve bağlantı ipleri ayakların uç bölgesindeki deliklerden çerçevelerin alt çıtasının ortasına bağlanır.
• **Ağızlık ölçeği:** Uçlarından ağzın açılması istenilen azami uzunluktaki iple birbirine bağlı ikiz ahşap çubuktan oluşur. Ayaklara basılmasıyla açılan ağzın açılacağı azami aralığı belirler. Keşkenler ile tefe arasında olur. Ayrıca tefenin hızlı hareketleri sırasında dem tellerinin gücü iplerine çarpıp yıpratmasını da engeller. Dokumacı tefeyi ileri iterek ağızlık ölçeğinin izin verdiği seviyede açılan çözgü iplerinin arasından (ağzın içinden) mekiği hızlıca atarak atkı ipinin, ayrılmış çözgü ipleri arasından geçmesini sağlar.
• **Cımbar:** Kumaşın ağızlık kısmına takılır. Kumaşın gerginliğini ve aynı genişlikte dokunup, daralmamasını sağlayan ağaçtan uzun ikiz tahtadır, genelde kayısı ağacından yapılır.
• **Kuşlar:** Çerçevelere üstten bağlanarak hem keşkenlerin ağırlığını taşırlar hem de gerginlik-esneklik sağlayarak, pedallara basılarak aşağı-yukarı verilen hareket kumandasına yardımcı olurlar.
• **Mekik:** Kaygan ve hafif olması için kemikten ve uygun ağaçtan yapılır. Orta kısmında, düz olan makaranın veya yerel ağızda masurun takılması için ahşaptan veya metalden bir tığ vardır. Ayrıca mekik kenarında ise masuradan ipliğin sağılmasını sağlayan kılavuz deliği vardır. Bugün kullanılan mekiklerden şekli ve malzemesi bakınından farklı olduğu gibi işleyişiyle de farklıdır. Makaraya bugünkü teknikte konik bir şekilde sarılır ve mekik içerisinde sabit durur.

İplik masuranın ucundan koniklik nedeniyle kolayca sağılır. Oysa beledi tezgâhında kullanılan masura takıldığı tığ üzerinde serbestçe döner ve atkı ipliği bu şekilde sarılır.

• **Çıkrık:** Atkıda kullanılacak iplerin masuralara sarılmasını sağlar.
• **Küçük Dolap:** Dolap, biri diğerini kesecek şekilde tam ortadan iç içe geçmiş iki dikdörtgen çerçeveden oluşur. Dokuma yaparken kullanılacak yumak halinde bulunan iplikler dolabın üzerine takılır ve buradan sağına yapılarak, çıkrığın da yardımıyla iplik makaralara (masurlara) sarılır.
• **Masur\Masura:** Tahtadan yapılmış ortası delik konilerdir. Atkı ipleri masuralara sarılıp mekiğe takılır. Dokuma yapılırken masurlar mekiğin ortasındaki ipleye takılırlar ve ipliğin ön mekiğin boncuk deliğinden dışa çıkarılır. Masuralara sarılan iplikler ince ve dayanıklı esnemeyen iplerden seçilir.

Ahşap veya metalden yapılmış bir çerçeveye, çözgü iplik bobinlerinin yatay olarak yerleştirilebileceği düzende ve iplik çekimi sırasında bobinlerin dönmesine olanak verecek uzunlukta çubukların yerleştirildiği iskelete “çağ” denir. Tire Beledi Dokumasının en önemli aşamalarından biri çözgü ipliklerinin hazırlanmasıdır. Bunun için pamuk veya ipekten olan çözgü iplikleri önce haşıllanır. Daha sonra kuruyan ipliklerin araları el yardımı ile açılarak haşıl fazlası dökülür ve iplikler bobinlere sarılır.

Tire Beledi Dokumasında duvarda çözme yöntemi ile çözgü hazırlanır. Dokuma 62–64 cm genişliğinde olup 10 nanştan oluşur. Nanş dokuma genişliğinde oluşturulan motif adedidir. Ara düz desenden 6 aralıkta dörder ip, 6×4=24 çözgü ipi geçer. 1 nanşda ise 27 aralıkta 4’er ip, 27×4=108 adet çözgü ipi geçer.

• **Çağ:** Dokumada 10 adet nanş, 9 adet ara düz desen olduğuna göre, tüm nanşlar için 108 × 10 = 1080 çözgü ipi, tüm ara düz desenler için 9×24=216 çözgü ipi, toplamda 1080+216=1296 çözgü ipi yapar. Fakat toplamda 1330 çözgü ipi kullanılır. Kalan 34 çözgü 2’şer aralıktan 8+8 olmak üzere 16 başta 16 sondan eksiltilir, birer çözgü ipi de düğüm için kırılır, başa çözgü fazla takılır.

Beledi tezgâhı üzerinde 13 ayak, 24 çerçeve (keşken) bulunur. Tezgâhta desenler keşkenlerin hareket etmesi ile üretilir. Desenler gücü iplerinin çerçevelere yerleşimine bağlı olan keşken kalıbı ile belirlenir. Gücü ipleri çerçeveler üzerinde belirli gruplar halinde derlenmiştir, incelenen Süleymaniye tezgâhındaki keşken kalıbı aşağıdaki düzende hazırlanır.

Gücü, pedal ve ağızlık düzeni

**Keşkenlerin gücü düzeni:** Tefeye en uzak keşken yirmi dördüncü keşken, en yakınına da birinci keşken dersek, en uzaktaki ilk dört keşkene (24–21) gücü ipleri ikişerli gruplar halinde takılmıştır. 20–17 keşkenlere gücüler dörderli, 16–13 keşkenlere beşerli, 12–9 keşkenlere altılı, 8–5 keşkenlere ise ara motifi oluşturmak için tekrar altışarlı, 4–1 keşkenlere omu gruplar halinde takılır.

Tek tek hazırlanan gücülerden çözgüler geçirilip, gücüler keşkenlere bağlanır. 24 keşkenin gücü bağlantıları tamamlanınca, çerçeveler alt kamışlarının tam ortalarından ayaklara sabitlenir. Beledi tezgâhlarında pedal sayıları 13 adettir. Bu sayı tezgâhın Süleymaniye, Bademli, Kelebekli adlarından birini almasını sağlar. Bu isimler tezgâhta en çok dokunan desen çeşidini de gösterir. Beledi tezgâhında hareket çerçevelerin altına orta noktadan bağlanmış olan pedallara basılarak sağlar.

Her ayak üzerlerindeki altışar adet deliğe geçirilmiş ipler birden fazla çerçeveye bağlanmıştır. Her ayak 4–8 keşkeni kumanda eder. Bu sayı keşken kalıbına göre değişebilir. Süleymaniye tezgâhındaki 13 pedal üzerindeki altışar delik, çerçevelerin bağlanması için açılmıştır. Pedal numaraları dokumacının oturuşuna göre sağdan sola, delik numaralarına göre pedalın takılı mafsal noktasından (çukur demirinden) öne doğru verilmiştir.

Tezgâhta herhangi bir veya daha fazla pedala aynı anda basıldığında o pedallara bağlı olan çerçevelerin aşağı inmesi ve diğerlerinin yukarı çıkmasıyla mekik ile atlanın atılmasına olanak sağlayan ağızlık açılmış olur. Kayganlık sağlaması için kemikten yapılmış mekiğin ortasında bulunan iğneye atkı masuralarında kullanılacak olan renk atkı masurası takılır. Dokumacı sol eliyle tefeyi ortasından, sağ eline de mekiği alır ve tefeyi bir karış kadar ortaya iter.

**Pedallarla ağızlık açma:** Sağ ayağı ile ilk dört pedalı, sol ayağı ile de diğer dokuz pedalı kullanarak oluşturulacak motifte birinci atkı sırasında aşağıda olması gereken çerçeveleri pedallara basarak aşağı indirir. Bu şekilde çözgü ipliklerinin bir kısmı yukarıya kalkıp diğer kısmı aşağıya inerek ağızlık açılır. Açılan ağızlıktan soldan sağa doğru mekik hızla atılır.

Atkıyı sıkıştırmak için, sol eliyle tuttuğu tefeyi kendine doğru hızla çekerken uygulanan armürün ikinci atkı sırasında aşağıda olacak çerçevelerin bağlı bulunduğu pedallara basar. Ağızlık değişir. Böylece atılmış olan atkı tefe ile sıkıştırılır. Tefe yine ileri itilir, ikinci ağızlık açılır ve mekik sağdan sola gönderilir. Pedallara basıldığında ağızlık, üsteki çözgü ipleri aynı hizada, alttaki çözgü ipleri aynı hizada olacak şekilde açılmalıdır bunu perkesi ayarlar.

Dokumanın ve bezemelerin oluşturulması

15–20 cm dokunduktan sonra gerginlik biraz azaltılır ve dokuma selmine sarılır. Bundan sonra cımbar denilen, iki tarafı çivili ve uzayıp kısalabilen bir gergi tahtası, taraktaki çözgülerin enine göre ayarlanıp, dokumanın kenarına bağlanır, dokuma ilerledikçe her 10–15 cm’de bir çımbar öne alınır ve dokunan kısım selmine sarılır.

Dokuma semline birkaç devir sarıldıktan sonra geri çevrilerek dokunan kısım açılır, ucundaki ipler ve çıtaya bağlı uçlar kesilerek çıta dışarı alınır. Dokumanın ucu selmin üzerindeki yarığa yerleştirilip üzerine çıtası konulup selmin döndürülerek düzgün bir şekilde sarılır. Dokumaya bu şekilde devam edilir, bu yöntemle istenilen uzunlukta dokuma yapmak mümkündür. Süleymaniye tezgâhında dokunabilen dört tip ana beledi deseni ile motifler oluşturulur. Desende birim kare ölçüsü kullanılır.

Her kare iki üst ve iki astar olmak üzere 4 çözgü ve 4 atkıdan oluşur. Bu nedenle kumaşın iplik analizi iplik sökme yoluyla yapılmaksızın kumaşın da üst yüzünde görülen deseni oluşturulan beyaz renkli her birim karenin desen kâğıdında da belirlenmesi ve belirlenen bu alan içinde astar çözgü ve atkıların üstte çalıştıkları göz önüne alınarak bağlantı işaretlenmesi yolu ile çözgüyü süratle çözülür.

Yaklaşık son 50 yıldan beri keşken kalıbı değiştirilmeksizin sadece ayaklarla desen değiştirilmesi yoluyla dokuma motifleri üretilmiştir. Bu nedenle eski motifler daha az kullanılır. Tire Beledi Dokuması süslemesinde genellikle bir geometrik tanzim ve tertip bulunur. Süsleme konusu olan motifler, bitki ve çiçek aslından yapılmış rozet, gülbezek, geçme ve örmeler ile kufi yazı ile tertipli metop-bordur ve çerçeveler şeklindedir.

**Süsleme kompozisyonları:** Bunlarla beraber bugün yöre halkı tarafından düzbastı altıparmak, evsat, sepet ve halüp isimli desenler ve ayrıca isimlendirilmemiş desenler de mevcuttur. Bazı tertip dokumalarda ayrıca mihraplar tertibinde kutsal ifadeli cami, köşk ve servi tasvirleri vardır. Bazılarında lale, karanfil motifleri diğer motifler arasına yerleştirilir. Tire Beledi Dokumalarında genel süsleme kompozisyonları, yanlarına ve geometrik ulamalar tarzında olduğu gibi, bir kısmı da leto ve rozetler şeklindedir.

Kullanılan yazı ve motifler, satrançlı kufi tarzındadır.