Coğrafi işaretli ürün · Hakkâri
Hakkâri yaylalarında beslenen koyun ve kuzuların yününden kirmanla eğrilen ipliklerle dokunur. Genellikle ilikli teknikte üretilir; motifleri kırmızı, bordo ve lacivert gibi renklerle işlenir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Hakkari Kilimi nedir?
Hakkâri Kilimi, yüksek yaylalarda beslenen koyun ve kuzu yününden hazırlanan ipliklerle dokunan yaygıdır. Yünler yıkanıp tarandıktan sonra kirmanla tek kat eğrilir. Genellikle ilikli dokuma uygulanır; renkli motifler kontrast sınır iplikleriyle belirginleştirilir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yayla yünü ve dokumacılık geleneği
Hakkâri Kilimi; yüksek yaylalarda beslenen koyun ve kuzu yünlerinden elde edilen iplerden dokunan kilimlerdir.
Hakkâri Kilimi yaygı amaçlı üretilmesinin yanısıra koltuk takımı, yelek vb. giysi yapımında, pano, minder, koltuk örtüsü takımı vb. kullanım amaçlı olarak da üretilir.
Dokunacak ürünün türüne ve kullanım alanına göre farklı özelliklerde iplikler kullanılır.
Hakkâri Kilimi yörenin ekonomisinde ve geleneklerinde önemli bir yere sahiptir.
Yörede geleneksel olarak her yıl düzenlenen “Kuzu Kırpma Şölenlerinde’’ kırpılan yünler yıkanıp tarandıktan sonra kirman ile tek kat eğrilerek iplik haline getirilip kilim yapımında kullanılır.
Dokuma sıklığı, boyutlar ve renkler
Hakkâri’de Kilim dokumada çeşitli dokuma teknikleri kullanılırken genelde ilikli dokuma tekniği tercih edilir.
Hakkâri Kiliminde genellikle, 1 dm2’de çözgü sıklığı 38 – 42 arasında ve 230 motif atkısı ip bulunur.
Dokumaların eni ve boyu ürüne bağlı olarak değişebilir.
Hakkâri Kiliminde çok kullanılan renkler kırmızı, bordo, lacivert, kahverengi, siyah ve beyazdır.
Yeşil, sarı ve mavi renkler ise tali renkler olarak kullanılır.
Yıldız, kuş, nazar ve ev motifleri
Yıldız Motifi Hakkâri Kiliminde zemin ve bordürde yıldız motifi etrafında bulunan kol sayılarına göre farklı anlamlar taşırlar. Beş kollu yıldızlar mükemmelliği, altı kollu yıldızlar evliliği, yedi kollu yıldızlar gökkuşağını ifade eder. Su Yolu Motifi Su, yeniden doğuşun, bedensel ve ruhsal temizliğin, yaşamın, akışkanlığın ve sürekliliğin, bereket, soyluluk, bilgelik, saflık ve erdemi simgeler. Su hayatın, arınmanın ve yeniden doğumun gerçekleştiği yerdir.
Su hem yaşamın hem de ölümün kaynağıdır. Muhabbet Kuşu Motifi Kuş motifi mutluluk, sevinç, sevgi, aşk bazen de ölen kişinin ruhu gibi çeşitli anlamlar taşır. Kuş kadın ile özdeşleşen kuş ögesi, özlemi ve haber beklentisini anlatır. Kuvvet ve kudreti simgelediği gibi ölümü de simgeler. Pıtrak Motifi Nazarın etkisini yok etmek amacıyla kullanılan bu motif Anadolu’da pıtırdak, bıtrak gibi isimler almıştır.
Göz, Nazar, Muska Motifleri Göz, nazar ve muska motifleri kötü bakışlardan korunmak, onları uzaklaştırmak amacıyla dokunur. Keçi İzi Motifi Avcılığı, üretkenliği ve yiğitliği simgeler. Keçinin kardaki izinden esinlenerek üretilmiş bir motiftir. Rüzgârgülü (Çarkıfelek) Motifi Feleğin çarkını ifade eden bu motif bordürlerde yer alır. Kedi Kulağı Motifi Nazardan korunmak, kötülükleri uzaklaştırmak amacıyla kullanılan bir motiftir. Kelebek Motifi Özgür olma, hür olma isteği anlamını içerir.
Ev Motifi Aileyi, birlik ve bütünlüğü simgeleyen ev motifidir. Zemin süslemesi olarak kullanılır.
Yöresel adlarıyla kilim çeşitleri
**Canbezar Kilimleri (Can usandıran):** Motiflerin, ahenk içinde ve simetrik olarak bir araya getirilmesi ustalık becerisi gerektirir. Coğrafi sınırın geleneksel motiflerinin belli başlılarındandır.
**Hevçeker Kilimi:** Hevçeker "Nadide, kendine özgü, özenilen" anlamına gelir. Kilimlerde genellikle, örümcek veya ejderha motifi yer alır.
**Gülsivan Kilimi:** Kenarları sağ ve sol tarafta yukarıdan aşağıya zik zak çizerek orta yerdeki koçboynuzlarını bölümler veya guruplar halinde ortaya toplar. "Çoban Gülü" anlamına gelir.
**Gülçin Kilimi:** Gülçin "Gül Derleme, Gül Desteleme" anlamına gelir. Genelde değişik renklerden oluşan bal peteği gibi altıgen motiflerin birbirlerine bir çizgi ile bağlanmak suretiyle her biri değişik renklerden oluşur.
**Sine:** Motifleri genellikle böcek ve çeşitli bitki türlerinden oluşur.
**Kesneker:** Nazik, ince desenlerden oluşan "Kimse Yapamaz, Kimse Yapmadı" anlamına gelir. Enine ve kenarları kesik 5'li, 6'lı göbeklerden oluşan kilimin kenar bordürleri genellikle 2'li ve 3'lü baklava dilimi sıralardan oluşur.
**Halitbey:** Gülgever ve Hevçeker adlı kilimlerin ana formlarından Halitbey adı verilen motif oluşturulur. Halitbey ismi, gelinin hem babasının aşiretinde hem de kocasının mensup olduğu aşirete ait kilimlerde kullanılan motiflerin bir arada işlenmesiyle dokunmuş yeni bir kilim anlamına gelen hikâyeye dayanır.
**Gülhazer:** Gülhezar "Binbir çiçek" anlamına gelir. "Gül"adı verilen formların çevrelenmesinde, testere dişi motifi sırası hâkim görünümdedir. İçe doğru olduğu gibi dış dörtgen alanlarda da aynı görünüm verilir.
**Çılgül:** Çılgül "Kırkgül" anlamına gelir. Koçboynuzu motifinden dizayn edilerek sekiz ayaklı örümcek şeklinde kompozisyon edilmiş ve testere motifiyle çerçevelenir. En dış kenara kontür çekilerek düzgün altıgen oluşturulur. Bu altıgenler, fıstık yeşili, lacivert, siyah renkler hakim olmak üzere kilim zemininde belli açılarla genişleyerek, zeminine serpiştirilmiş ve her sıra ters "S " harfleri ile bölünür. Genellikle sergi yaygı ve süs eşyası olarak kullanılır.
**Şimkubik:** Şimkubik "Güzel topuk", "gelin topuğu" veya "gelin pabucu" anlamına gelir. Kilim gül adı verilen sıraların arasına "Şimkubik" adı verilen motif sırasının işlenmesiyle dokunur.
**Lüleper:** Hakkâri’nin Yüksekova ilçesi civarında sulak ve bataklık yerlerde sarı, beyaz, kırmızı renklerde açan ve Nilüferi andıran bir tür çiçeğe yörede Lüleper denir. Kilim üstündeki desenler bu çiçeğin kesitini andırdıkları gibi ismini de bu çiçekten aldığı tahmin edilir. Genelde bir açık bir koyu renkten oluşmak üzere aşağıdan yukarıya üç veya beş renk diliminden oluşur.
**Şamari:** Arındırılmış, saf anlamına gelir. "Gül" adı alan formlar enine tarak motifi fon üstünde değişik renklerle yer alır.
**Herki:** Herki kiliminde genelde değişik renklerden oluşan yatık çizgili desenler yerleştirilir. Bu çizgiler arasında çiçekleri andıran baklava dilimi ve altıgen motifler bulunur. Herki kilimlerinde gri siyah ye lacivert renk hakimdir.
**Gülgever:** Desenli kilimlerden bir form işlenerek dokunur. "Gülgever", "yayla gülü" anlamına gelir. Gül ismi alan dörtgenler, "nehrek" adı da verilen çengel motifi dizisiyle çevrelenir.
**Şehvani:** Yan yana enine taraklar halinde dizilen iki desen bandı arasına serpilen altıgenlere yörede "Şalalbılbıl" yani bülbülyuvası denir. Bu motiflerin tekrarıyla kilim oluşur, bazen taraklar arasında boynuzlu dağ keçileri motiflerine de yapılır.
**Gülsarya:** Anlamı "Sarya"nın Gülü" olan kilimin ilk kez Sarya adlı bir kadın tarafından dokunduğu söylenir. Kilimde "Eli Belinde" ya da "Gelin Kız" adı verilen motif diyagonal şekilde dokunur.
Nasıl üretilir?
İplik hazırlığı, dokuma ve motif düzeni
Hakkâri Kilimi demir dikey tezgâhlarda tek parça olarak genellikle ilikli dokuma tekniğinde üretilir. Dokuma tekniğinde, motiflerin bulunduğu belirli alanlarda, renkli atkı ipliği çözgülerin bir altından bir üstünden geçerek bir başka motifin sınırına kadar gider ve buradan döner. Böylece aynı renkteki atkı iplikleri çözgü ipliklerinin arasından kendi desen alanında gidip gelerek motifleri oluşturur.
Uygulanan motifin bir tarafından diğer tarafına açılan ağızlıktan atkı ipliği geçirildikten sonra atkılar bol bırakılarak kirkitle aşağıya doğru vurularak sıkıştırılır. Bu nedenle atkı iplikleri çözgü ipliklerini kapatır. Kilim dokumalar çözgü iplikleri arasından geçen atkı ipliklerinin belirli motif alanlarında gidip geri dönerken, farklı renklerdeki motiflerin birleşme yerinde oluşturdukları görüntüye ve uygulanan tekniğe göre isimlendirilirler.
Genellikle ilikli teknikle dokunan Hakkâri Kiliminde ilmekler zincir çekme (konturlama) yoluyla yok edilir. Zemin motifleri dikey, yatay ya da diagonal olarak sıralanır. Ana motifler peş peşe ya da yan yana birkaç kez tekrarlanır. Motif bilgileri aşağıda yer almaktadır. Akrep Motifi Kötülüklerden ve dışardan gelebilecek tehlikelerden korunmak amacıyla yapılan zemin motifidir. Sarya’nın Gülü (Eli belinde) Motifi Sarya coğrafi sınırda sık kullanılan bir kadın ismidir.
Bu motifin yöredeki bir başka ismi "eli belinde"dir. Anadolu’nun farklı yerlerinde "gelin kız", "kâküllü kız", "çocuklu kız" olarak adlandırılır. Analık, doğurganlık, mutluluk, neşe, saadet, uğuru simgeler. Koçboynuzu Motifi Bereket, kahramanlık, güç, erkeklik sembolü olarak kullanılır. Koçboynuzu adının yanı sıra; "boynuzlu yanış, koçlu yanış, gözlü koç ve koçbaşı" olarak da adlandırılır.
Kurtağzı Motifi İyimserliğin ve korunmanın simgesi olan bu motif, kurdun karanlıkta görebilme yeteneğine sahip olmasından dolayı ışığı ve güneşi simgeler. Ayrıca yiğitlik, doğru sözlülük, güvenlik, bereket, kahramanlık, güç ve erkeklik sembolü olarak da kilimlerde yer alır. Bordürle zemin arasına koruyucu bir motif olarak yerleştirilen bu motif, zeminler arasındaki renk farkına dekoratif ve estetik bir görünüm kazandırır. Zeminde ana motifi tamamlayıcı unsur olarak kullanılır.
Küpe Motifi Genç kızın evlilik isteğini dile getirir. Özellikle gelinlik çağına gelmiş genç kızların kendileri için dokumuş oldukları çeyizlik kilimlerde küpe motifi sıkça görülür. Küpe motifi genellikle bordürde kullanılır. Bazen de zemine seyrek işlenmiş olarak yer alır. Çengel Motifi Kötü gözün etkisini yok etmek amacıyla kullanıldığı gibi, zıt ve farklı kavramları, düzlemleri hatta odakları birleştiren hareketleri de simgeler. Evlilik ve bereket motifleriyle de bağlantılıdır.
El, Parmak, Tarak Motifi Coğrafi sınırda “Lapik” (eldiven) ya da “Tiyari” olarak adlandırılan el, parmak, tarak motifleri kuvvet, kudret ve hükmetme gücünü simgeler. Bu motifler Anadolu’da “Pençe-i Ali Aba”, “Fatma Ana Eli” veya “Meryem’in Eli” gibi isimlerle tanımlanır. Bereket Motifi Bereket ve uğur sembolleri sonsuz mutluluk isteğini ifade eder.
Koç, boğa, geyik gibi bazı hayvanlar, ağaçlar, bazı bitkiler, sular, dağlar ve doğada bulunan bazı varlıklar uğur ve bereketi simgeler. Doğum ve çoğalma ile ilgili olan bereket motifi, yaşamın temeli olan kadın ve erkek ilişkisi ile doğanın yeniden canlanmasını ifade eder. Şimkubik Motifi Anlamı “gelin topuğu, güzel topuk” olarak bilinir. Yılan Tarağı (Şahmari) Motifi Kuvveti, ölümsüzlüğü, sonun başlangıcını, dünyanın yaratılışını simgeler.
Motif sınırlarının sarma tekniğiyle belirlenmesi
Bunun yanı sıra çözgü iplikleri arasından her motif için bir alt bir üst gidip gelen atkı iplikleri yanında, motif sınırlarını belirleyen kontrast renkte sınır atkısı ipliği ile sarma tekniği de uygulanır.
Yöreyle bağı nedir?
Hakkâri ilinin ekonomisinde ve geleneklerinde önemli bir yere sahiptir. Bu sebeplerle Hakkâri Kilimi üretiminin tüm üretim aşamaları, belirtilen coğrafi sınırda gerçekleşmelidir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunur. Hakkâri Kiliminin geçmişi eskiye dayanır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1356 tescil numaralı Hakkâri Kilimi mahreç işareti olarak 16 Mayıs 2023 tarihinde tescil edilmiştir. Hakkâri Kilimi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Hakkâri Kilimi ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler; Hakkâri Ticaret ve Sanayi Odasının koordinasyonunda ve Hakkâri Ticaret ve Sanayi Odası, Hakkâri TOBB Mesleki Eğitim Merkezi, Hakkâri Halk Eğitimi Merkezi, Hakkâri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünden konu hakkında uzman en az 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından düzenli olarak yılda bir kez ayrıca şikâyet veya gerekli görülen hallerde ise her zaman denetim yapılır.
Denetim mercii; motif ve desenler olmak üzere üretim metoduna uygunluğu ve Hakkâri Kilimi ibaresi ile mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğunu denetler. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
