Coğrafi işaretli ürün · Hakkâri
Hakkâri’nin Şemdinli ilçesinde Apis mellifera meda arılarıyla üretilen çiçek balıdır. Akışkan yapısı ve yöre florasına özgü aromasıyla ayrılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Şemdinli Balı nedir?
Şemdinli Balı, coğrafi sınırda Apis mellifera meda ırkı arılar tarafından üretilen çiçek balıdır. Açık bir renge, yüksek berraklığa, akışkan ve kaygan yapıya, keskin ve kalıcı bir tada sahiptir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Kristalleşme özellikleri
Şemdinli Balı içeriğindeki glukoz, fruktoz ve su oranı sebebiyle geç kristalleşir.
Geç kristalleşir.
Bitki örtüsü ve polen profili
Şemdinli Balında Astragalus spp., Anthemis spp., ve Onobrychis spp. türlerine ait polenler primer; Apiaceae, Astragalus spp., Anthemis spp., Plantago spp., Onobrychis spp., Liliaceae, Salix spp., Lamiaceae, Lotus spp. ve Chenopodiaceae türlerine ait polenler sekonder olarak bulunur.
Çiçek kaynaklı baldır; botanik kaynak ve polen koşulları aşağıdaki ölçütlerde ayrı tanımlanır.
Sicil birden fazla primer ve sekonder polen kaynağı tarif eder; bu liste tek bir türün bütün üretimde zorunlu olarak baskın olduğu sonucuna dönüştürülmez.
Primer kaynaklar arasında geven, Anthemis ve korunga; sekonder kaynaklar arasında farklı bitki grupları bulunur.
Görünüm ve duyusal özellikler
Şemdinli Balında çiçek, tütün ve bergamot tatları ile kokularına ek olarak nane-mentol ve damla sakızı tadı yoğun oranda hissedilir.
Akışkan ve kaygan yapıdadır.
Açık renkli ve yüksek berraklıktadır.
Çiçek, tütün ve bergamot kokuları tanımlanır.
Keskin ve kalıcı bir tada sahiptir. Çiçek, tütün ve bergamot tatlarının yanında nane-mentol ve damla sakızı tadı yoğun hissedilir.
Nasıl üretilir?
Arıcılık yöntemleri ve hasat sonrası işlemler
Uygun petekler petekli bal olarak ayrılır; diğer peteklerden bal santrifüjle süzülür. Dinlendirilmiş süzme bal cam kavanoz veya laklı tenekelerde sunulur.
Santrifüjde süzülüp krom çelik tankta dinlendirilen bal biçimidir.
Sabit ve gezginci arıcılık
Yörede arıcılık faaliyeti sabit ve gezginci arıcılık şeklinde, tabi oğul almak suretiyle koloni sayısını arttırmak, kolonilerin yaşlı ve verimsiz ana arılarını değiştirmek ve ağırlıklı olarak bal üretimi şeklinde yürütülmektedir.
İlkbahar beslenmesinde olduğu gibi güz dönemi beslenmesinde de kek ve polen gibi katı yemler ile başlanır, ısı durumuna ve kovana gelen polen miktarındaki artış oranına göre önce koyu (2 birim kristalize şeker / 1 birim su) sonra da normal (1 birim kristalize şeker / 1 birim su) şurupla beslemeye bal akış dönemine kadar devam edilir.
Kışlatma ve mevsimlik bakım
Bal hasadından sonra, kovanda bal miktarının azalması nedeniyle ortaya çıkan stresi azaltmak ve ana arının yumurta atmasını / bırakmasını teşvik amacıyla koyu şurupla kademeli olarak besleme yapılır. Bu beslemeye her gün bir kez olmak üzere on beş gün boyunca devam edilmelidir. Havaların soğumaya başlamasıyla birlikte, kovandaki polen stokunun azaldığı güz döneminde polen ve polen ikame yemler (arı keki) kullanılarak katı besleme yapılır.
Katı beslemeye, kovanların kışlama yerine alınacağı zamana kadar devam edilebilir. Güz dönemi beslemesinin amacı, yaşlanmış ve yıpranmış işçi arıların ölümü ile azalan kovan nüfusunun, ilkbahar dönemine güçlü bir şekilde girmesini sağlamaktır. Arıların kışlama döneminde oluşturduğu kış salkımının bozulmaması için ani ısı değişikliklerinden kaçınılmalıdır. Ayrıca ortamda kış salkımını bozabilecek yoğun sis, fazla ışık veya aşırı nem olmamalıdır.
Bu şartların sağlandığı kapalı kışlaklarda, kovanlar yerden bir metre yükseklikteki profil sergiler üzerine yerleştirilir. Zayıf koloniler ortada olacak şekilde 3–4 sıra halinde düzenlenir ve kovanların ön kısımları 10–15 cm yukarı kaldırılır. Kovan uçuş deliklerinde oluşan labirent şeklindeki propolis temizlenir, uçuş deliğine kovan giriş kapağı kapatılır. Kovanlar hava sirkülasyonunu sağlamak için temiz pamuklu bezlerle örtülür.
Kışlatma ve mevsimlik bakım: Uygulama koşulları
Kovan kapaklarının havalandırma delikleri açık tutulur ve kovan içerisindeki havalandırma, taze hava girişine ve solunan hava tahliyesine izin verecek şekilde düzenlenir. Üretim döneminde kovan giriş kapakları açık tutulur. Kışı kapalı mekânlarda geçiren kovanlar; hava sıcaklıklarına bağlı olarak mart sonu veya nisan ayı başında kışlaklardan çıkarılarak arılıklara yerleştirilir.
Tarım ve Orman İl Müdürlüğünce her yıl yayınlanan genelgede konaklama yeri için belirtilen asgari koşullar temel alınarak kovanların konulacağı yerler belirlenir. Kovanlar arasındaki mesafeler en az 3–4 metre olmalıdır ve arılıklar arasındaki mesafeler ile köy hayvanlarının geçiş yolları, köy içi, okul, cami, köy içme suyu, ana yollar gibi yerlere olan uzaklıklar, kolonilerin yoğunluğuna göre en az 500 metre olmalıdır.
Arılık ve üretim koşulları
Pis su kaynakları ile atık ve çöp alanlarına uzaklık ise en az 3 km olacak şekilde konaklama yerleri belirlenir. Her arılıkta arıların su ihtiyacını giderebileceği bir suluk bulundurulur. Şemdinli Balı üretiminde Apis mellifera meda ırkı arılar kullanılır. Bu arılar ırk özellikleri nedeniyle erken ilkbaharda oldukça hızlı bir şekilde gelişir.
Nektar toplama ve balın olgunlaşması
Koloni, haziran ayı başında hızla gelişmeye başlayıp temmuz ayındaki balı akış dönemine en güçlü, 21. gününü tamamlamış, nektar, polen, propolis ve su toplama kabiliyetine erişmiş tarlacı arı popülasyonu ile girerek en fazla bal stokunu sağlayabilir. Bal hasadından sonra, bal stokunu uzun kış aylarında ekonomik olarak değerlendirmek için yeniden yavru üretimini azaltırlar.
Kışlatma ve mevsimlik bakım: İşlem ayrıntıları
Arıların kışlıklarından çıkarıldığı mart – nisan aylarında ilkbahar beslemesine kek ve polen gibi katı yemler ile başlanır. Sıcaklık durumuna ve kovana gelen polen miktarındaki artış oranına bağlı olarak önce koyu (2 birim kristalize şeker / 1 birim su) sonra da normal (1 birim kristalize şeker / 1 birim su) şurupla beslemeye bal akış dönemine kadar devam edilir.
Hasat ve sağım işlemleri
Yöredeki bal hasadı, petek gözlerinin sırlandığı temmuz ayının ortasından itibaren başlanarak ağustos ayında tamamlanır. Balın olgunlaşma göstergesi olarak peteklerin sırlanması, yani balın olgunlaşması sebebiyle arılar tarafından petek gözlerinin ince bir mum tabakasıyla kapatılmış olması kabul edilir. Yörede üretilen petekteki balın tamamının veya en az 2 / 3’ünün sırlanmış olduğunun tespit edilmesi durumunda, hasat işlemine bahsedilen özellikteki peteklerden başlanır.
Balın sağımı
Henüz olgunlaşmamış, erken dönemde süzülen ballarda su oranı yüksek olduğundan bal daha erken kristalize olur ve fermantasyona uğrar. Bu nedenle balın nemi (su oranı) % 20’nin altında olmalıdır. Bu gereklilik, balların olgunlaştığı zaman hasat edilmesiyle yerine getirilmiş olur. Bal akışının başladığı temmuz ayının başlarında gelişen kolonilerde, balın üretileceği ballıklara (üstlükler) da steril petek konulur. Varroa (parazitin sebep olduğu arı hastalığı) mücadelesi yılda iki defa yapılır.
Kışlatma ve mevsimlik bakım: Mevsimlik uygulamalar
İlk mücadele, petek gözlerindeki yavru oranının en az olduğu arıların, kışlaklardan çıkarıldığı mart – nisan aylarında yapılır. İkinci mücadele ise bal hasadından sonra, petek gözlerindeki yavru oranının en düşük olduğu dönem olan eylül ayında yapılır. Varroa mücadelesi için kullanılan ilaçların ruhsatlı olması gerekir. Ruhsatlı ilaçlar, prospektüsünde belirtilen talimatlara uygun şekilde kullanılmalıdır. Bal hasadı akşamüstü başlar.
Süzme ve dinlendirme
Kovanlardan alınan petekler, temiz bir boş kovana yerleştirilir ve üzerleri temiz beyaz bir bez ile örtülerek süzme odalarına veya çadırlarına taşınır. Beyaz petekli ve nem sırlı düzgün petekler petekli bal olarak, diğer petekler süzme makinesinde (santrifüj) süzülerek krom çelik tanklara doldurulur ve hijyenik bir ortamda dinlendirilir. Dinlendirmede amaç; polen taneciklerinin çökeltilmesi ve hava kabarcıklarının giderilmesidir.
Süzme ve dinlendirme: Uygulama koşulları
Dinlendirilerek berrak, temiz ve parlak bir görünüm alan ballar cam kavanoz veya laklı tenekelere doldurulur.
Kışlatma ve mevsimlik bakım: Sicilde belirtilen koşullar
Uzun kış şartları dikkate alındığında kolonilerin kışa hazırlanması için güz dönemi beslemesi büyük önem arz eder.
Nasıl muhafaza edilir?
Şemdinli Balı ile ilgili üretim, muhafaza, depolama, taşınma ve pazarlama süreçlerinin tekniğine uygun ve hijyenik şekilde üretilmesi sağlanarak tüm aşamalar gıda mevzuatına uygun olarak gerçekleştirilir.
Üretildiği yöreyle bağı nedir?
Şemdinli Balı, coğrafi sınır ile ün bağı bulunur. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Şemdinli Balının tüm üretim aşamaları, coğrafi sınırda gerçekleşir.
Hangi biçimlerde sunulur?
Düzgün beyaz petekler petekli bal olarak ayrılır.
Yöredeki geçmişi
Şemdinli Balının coğrafi sınırda uzun bir geçmişi vardır. Şemdinli ilçesinin tarım ekonomisinde önemli bir yere sahiptir.
Tescil ve denetim
Malzeme listesinin devamı: 30 ağustos tarihleri arasında yapılacak ikinci denetimde ise; Üretim metoduna uygunluk.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1846 tescil numaralı Şemdinli Balı mahreç işareti olarak 4 Mayıs 2026 tarihinde tescil edilmiştir. Şemdinli Balı ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Şemdinli Balı ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur. Şemdinli Balının bazı özellikleri için sicilde verilen özellikler ve ölçü birimleri aşağıdaki tabloda yer alır.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Hakkâri İli Arı Yetiştiricileri Birliğinin koordinatörlüğünde ve Hakkâri İli Arı Yetiştiricileri Birliği, İstanbul Teknik Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümü ve Hakkâri Ticaret ve Sanayi Odasından konuda uzman birer kişinin katılımıyla üç kişiden oluşan denetim mercii tarafından gerçekleştirilir. Denetimler, düzenli olarak yılda iki defa, ayrıca gerek görülmesi ve şikâyet halinde her zaman yapılabilir.
1 Şubat – 15 Mayıs tarihleri arasında yapılacak birinci denetimde, konaklama yerinin ve koşullarının uygunluğu ile arı ırkının uygunluğu denetlenir. 1 Haziran – 30 Ağustos tarihleri arasında yapılacak ikinci denetimde ise; – Üretim metoduna uygunluk, – Hasat döneminde yapılan işlemlerin uygunluğu, – Şemdinli Balı ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu denetlenir.
Gerek görülmesi halinde; ürünün Tablo 1’de yer alan özelliklere uygunluğunun yanı sıra, polen analizi yoluyla baskın bitki polenleri de denetime tabi tutulur. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden, denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
Tablo-1: Şemdinli Balının bazı özellikleri
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan şemdinli balının bazı özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
