Coğrafi işaretli ürün · Zonguldak
Zonguldak’taki kestane ormanlarında kestane çiçeklerinin nektarından üretilir. Koyu kehribardan koyu kahverengiye değişen rengi, yoğun kıvamı ve hafif acılık taşıyan yoğun kestane tadıyla ayrılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Zonguldak Kestane Balı nedir?
Zonguldak Kestane Balı; Zonguldak il sınırları içerisinde yer alan kestane ormanlarında, bal arıları tarafından kestane ağacı (Castanea sativa Mill.) nektarının temel kaynak olarak kullanılmasıyla üretilen monofloral baldır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Fiziksel ve kimyasal özellikler
Osmanlı Dönemi’nden Cumhuriyet Dönemi’ne uzanan süreçte kestaneye dayalı faaliyetlerin kayıt altına alınmış olması, bu ilişkinin sürekliliğini destekler.
Tablo Zonguldak Kestane Balının fiziksel ve kimyasal özellikleri Analiz Parametresi Değer Fruktoz (g/100 g) 34,70–41,76 Glukoz (g/100 g) 23,09–29,53 Fruktoz + Glukoz (g/100 g) (en az) 60
Bunun yanı sıra, Kestaneci Karyesi gibi yer adları, kestanenin bölgenin coğrafyasıyla güçlü bir bağ kurduğunu gösterir.
Tüm bu veriler birlikte değerlendirildiğinde, kestane ağaçlarının Zonguldak ili ile güçlü, köklü ve süreklilik arz eden bir bağa sahip olduğu anlaşılır.
Görünüm ve duyusal özellikler
Rengi ise, koyu amber tonlarından koyu kahverengi tonları arasında değişir.
Zonguldak Kestane Balının tat profili yoğun kestane aroması ile karakterize olup, hafif acımsı ve keskin özellik gösterir.
Koyu kehribar ile koyu kahverengi tonları arasında değişir.
Yoğun kestane tadı, hafif acılık ve keskinlik tanımlanır.
Orta ile yüksek arasında değişen yoğun kıvamlıdır.
Arı ırkları
Zonguldak Kestane Balı, bölge ekosistemine tam adaptasyon sağlamış Anadolu bal arısının (Apis mellifera anatoliaca) bir ekotipi olan Yığılca arısı ve yerel genotipler tarafından üretilir.
Bitki örtüsü ve polen profili
Yapılan melissopalinolojik analizlerde, polen spektrumunun %70 ve üzerinde kestane poleninden oluştuğu görülmüştür.
Bölgenin yüksek nemli ve engebeli coğrafyasına uyumlu olan bu arı popülasyonları, kestane çiçeklerindeki nektarı toplama ve işleme konusunda yüksek verimlilik gösterir.
Balın duyusal zenginliğine katkı sunan ikincil polen ve nektar kaynakları arasında; ıhlamur (Tilia türleri), kekik (Thymus türleri), fundagiller (Ericaceae), buğdaygiller (Poaceae), baklagiller (Fabaceae) ve papatyagiller (Asteraceae) gibi bitki grupları yer alır.
Bu yardımcı flora, kestane poleninin baskın karakterini bozmaksızın balın aroma derinliğini artırır.
Söz konusu çevresel koşullar, kestane ağaçlarının yüksek nektar verimine sahip olmasına ve güçlü aromatik özellikler geliştirmesine zemin hazırlar.
Tablo-1: Zonguldak Kestane Balının fiziksel ve kimyasal özellikleri
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan zonguldak kestane balının fiziksel ve kimyasal özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Çiçek kaynaklı baldır; botanik kaynak ve polen koşulları aşağıdaki ölçütlerde ayrı tanımlanır.
Temel botanik kaynak kestane (Castanea sativa) nektarıdır.
Sicil tek çiçekli (monofloral) olarak tanımlar; analiz anlatımında polen spektrumunun %70 ve üzerinde kestane poleninden oluştuğu belirtilir.
Kestane aroması yoğundur; ikincil bitki kaynakları aroma zenginliğine katkıda bulunur.
Kristalleşme özellikleri
Kristalizasyon süreci yavaş olup, orta-yüksek viskoziteye sahiptir.
Yavaş kristalleşir.
Nasıl üretilir?
Arıcılık yöntemleri ve hasat sonrası işlemler
Süzme bal olarak piyasaya sunulur; dinlendirilmiş bal cam kavanozlara doldurulur. Polen profilini korumak için aşırı filtrasyondan kaçınılır.
Nektar toplama ve balın olgunlaşması
Zonguldak Kestane Balı sabit arıcılık yöntemiyle üretilir. Bu yöntemde arılıklar sabit kovanlarda tutularak doğal çiçeklenme döngüsü izlenir. Arıcılık faaliyetlerinde, standart ölçülere sahip, dayanıklı ahşap malzemelerden üretilen Langstroth tipi kovanlar tercih edilir. Zonguldak Kestane Balının üretimi yıllık arıcılık döngüsüne bağlı olarak yürütülür.
Kışlatma ve koloni bakımı
Kışlatma sürecinden çıkan kolonilerin genel kontrolleri yapılır. Bu kapsamda kovanların fiziki durumu incelenir, gerekli bakım ve onarımlar gerçekleştirilir. Kolonilerde ana arı varlığı yavru durumu ve koloni gücü kontrol edilir; zayıf koloniler güçlendirilerek üretim dönemine hazır hale getirilir. Kolonilerin gelişimini desteklemek amacıyla gerekli görülen durumlarda besleme yapılabilir. Bu dönemde hastalık ve zararlılara yönelik kontroller gerçekleştirilir ve özellikle Varroa zararlısına karşı ilgili mevzuata uygun mücadele yöntemleri uygulanır.
Kolonilerin hazırlanması
Kolonilerin sağlıklı ve güçlü olması bal üretimi açısından temel üretim koşullarından biridir.
Çiçeklenme dönemi
Bal akım dönemi, kestane ağaçlarının çiçeklenmesi ile birlikte başlar. Bu dönemde arı kolonileri, kestane ormanlarının yoğun olarak bulunduğu alanlara yerleştirilir. Kovanların konumlandırılmasında, nektar veriminin yüksek olduğu güney bakılı yamaçlar ile hava sirkülasyonunun kontrollü olduğu orman içi açıklıklar tercih edilir. Nektar toplama kapasitesinin artırılması amacıyla kovanlara kat (ballık) ilavesi yapılır. Bu aşamada ürünün monofloral karakteristiğinin ve organoleptik profilinin korunması amacıyla ek besleme faaliyetleri tamamen durdurulur.
Balın sağımı
Peteklerdeki balın tamamen olgunlaşarak en az %80 oranında sırlanmasını takiben hasat işlemi, hijyen standartlarına uygun kapalı ortamlarda başlatılır. Kovanlardan alınan sırlı peteklerin üzerindeki mum tabakası, sır tarağı veya bıçağı yardımıyla alındıktan sonra süzme aşamasına geçilir. Bu aşamada, santrifüj makineleri kullanılarak balın petek gözlerinden ayrılması sağlanır. Kestane balının yüksek viskozitesi nedeniyle bu işlem 25–30 °C sıcaklık aralığında yapılır. Bu koşullar, süzme verimini artırır.
Süzme ve dinlendirme
Santrifüj yönteminden elde edilen ham bal, bünyesindeki makro partiküllerden arındırılmak üzere kademeli bir filtrasyon sürecine tabi tutulur. İlk etapta 1000–2000 mikronluk (1–2 mm) kaba süzgeçlerden, ardından ise 500–1000 mikronluk (0,5–1 mm) hassas süzgeçlerden geçirilerek balmumu parçaları ve diğer kalıntılardan temizlenir. Bu süreçte ürünün doğal polen spektrumunu ve karakteristik değerlerini korumak için aşırı filtrasyondan kaçınılır.
Süzme ve dinlendirme: Uygulama koşulları
Süzme işlemi tamamlanan bal, gıda ile temasa uygun paslanmaz çelik tanklara hava boşluğu bırakılmayacak şekilde aktarılır. Bal, burada 15–20 gün boyunca dinlendirilir. Süzme sırasında oluşan hava kabarcıkları, dinlendirme aşamasındaki balın yüzeyinde birikir. Bu tabaka, yüzeyden tahta kaşıkla uzaklaştırılarak balın pürüzsüz ve berrak bir yapıya kavuşması sağlanır.
Süzme ve dinlendirme: İşlem ayrıntıları
Dinlendirilmiş bal, hijyen kurallarına uygun şekilde sterilize edilmiş cam kavanozlara doldurulur. Doldurma işlemi, balın köpürmemesi için hafif eğik bir şekilde yapılır. Etiketleme işlemlerinde Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği hükümleri uygulanır.
Kışlatma ve mevsimlik bakım
Hasat sonrası dönemde koloniler, bir sonraki üretim sezonuna hazırlık amacıyla bakıma alınır. Sonbahar bakımında kolonilerin kışlık stok durumu kontrol edilerek yeterli bal rezervine sahip olmaları sağlanır. Zararlılara yönelik sonbahar periyodu, uygun biyoteknik veya kimyasal yöntemlerle tamamlanır.
Arılık ve üretim koşulları
Kovanların kestane ormanlarına yakın, sabit alanlarda konumlandırılmasına dayalı yerleşik arıcılık geleneği ise, ürünün botanik saflığını koruyan en önemli beşeri faktördür.
Nasıl muhafaza edilir?
Zonguldak Kestane Balı, doğrudan güneş ışığından izole, serin ve kuru ortamlarda depolanır. Her ürünün ambalajı üzerinde ürün adı, üreticiye ait işletme kayıt numarası, hasat yılı, gram cinsinden net miktar, üretim yeri, muhafaza koşulları ve son tüketim tarihi yer alır. Kışlatma sürecinde kovanlar, rüzgâr almayan, nem birikimini engelleyen ve ısı izolasyonu sağlanan uygun alanlarda muhafaza edilir.
Üretildiği yöreyle bağı nedir?
Yörenin bitki örtüsü ve üretim alanı
Zonguldak Kestane Balının botanik karakterini bölgenin kuzeye bakan nemli yamaçlarında baskın ve süreklilik arz eden kestane ormanlarındaki kestane ağaçları (Castanea sativa Mill.) oluşturur.
İlin engebeli topoğrafyası, yükselti farkları ve farklı bakılara sahip yamaçları, kestane ağaçları için ideal mikroklimatik alanlar oluşturur.
Yörenin iklimi
Zonguldak Kestane Balının kendine has niteliği, sahip olduğu ünü ve ayırt edici özellikleri; üretimin gerçekleştirildiği coğrafi alanın doğal, beşeri, ekolojik ve iklimsel unsurlarıyla bir bağ içerisindedir. Zonguldak ili, Batı Karadeniz iklim kuşağında yer almakta olup yıl boyunca yüksek nispi nem, düzenli yağış rejimi ve dengeli sıcaklık değerleri gösterir.
Yıllık yağış miktarının 1000–2000 mm aralığında seyretmesi ve sıcaklık değişimlerinin stabil bir seyir izlemesi; kestane ağaçlarının sağlıklı gelişimini destekleyerek bal arılarının öncelikli olarak kestane çiçeklerini tercih etmesini, bu durum ise polen spektrumunun %70 ve üzerinde kestane poleninden oluşmasını sağlar.
Hangi biçimlerde sunulur?
Ham Bal δ13C (%) -23 ve daha negatif Zonguldak Kestane Balı süzme bal formunda piyasaya arz edilir.
Yöredeki geçmişi
Yöredeki geçmişi: Uygulama koşulları
Osmanlı Dönemi’ne ait tahrir defterleri ve salnameler, Zonguldak ve çevresinde kestane ağaçlarının uzun yıllardır varlığını sürdürdüğünü ortaya koyar.
Salnamelerde kestanenin bölgedeki tarım ve orman ürünleri arasında düzenli olarak yer alması, ekonomik değerinin tarihsel boyutunu gösterir.
XIX. yüzyıla ait kayıtlarda bölgedeki ormanların kestane başta olmak üzere çeşitli ağaç türlerinden oluştuğu ve kestanenin bu ormanlarda yaygın şekilde bulunduğu açıkça belirtilir.
Tescil ve denetim
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1889 tescil numaralı Zonguldak Kestane Balı menşe adı olarak 21 Ağustos 2026 tarihinde tescil edilmiştir. Bu coğrafi işaret, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 26 Ocak 2026 tarihinden itibaren korunmak üzere 21 Ağustos 2026 tarihinde tescil edilmiştir. Zonguldak Kestane Balı ibaresi ve menşe adı amblemi, ürünün ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Zonguldak Kestane Balı ibaresi ve menşe adı amblemi işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetim düzeni
Denetimler, Zonguldak İli Arı Yetiştiricileri Birliği koordinatörlüğünde; Zonguldak İl Tarım ve Orman Müdürlüğü bünyesinde yer alan Hayvan Sağlığı Şube Müdürlüğü ile Gıda ve Yem Şube Müdürlüğü personelleri arasından görevlendirilen ve ayrıca Zonguldak İli Arı Yetiştiricileri Birliğini temsilen ürün konusunda uzman en az üç kişinin katılımıyla oluşturulan denetim mercii tarafından yürütülür.
Denetimler, düzenli olarak yılda en az bir kez ve ihtiyaç duyulduğunda veya şikâyet halinde her zaman yapılır. İlk defa üretim yapacak arıcılar Zonguldak İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüklerine başvurarak üretim yapacaklarını resmi olarak bildirir. İl veya İlçe Müdürlüğü tarafından işletme açılışı ve Arıcılık Kayıt Sistemi (AKS) kaydı yapıldıktan sonra coğrafi işaret tescilinin sahibi olan Zonguldak İli Arı Yetiştiriciler Birliğinden denetim talep eder.
Denetim sonucunda uygun bulunan üreticiler, Zonguldak Kestane Balı Faaliyet Gösterenler Listesine kaydedilir.
Denetimde kontrol edilen hususlar:
Denetim kapsamı ve analizler
- Zonguldak Kestane Balı üretimi yapan arıcıların Arıcılık Kayıt Sistemi (AKS) kapsamında kayıtlı olup olmadıklarının, kovan sayılarının ve üretici kayıt defterindeki bilgilerin güncelliği, Arı kovanlarının bulunduğu alanın, belirtilen coğrafi sınırlar içinde yer alıp almadığı, Arı kolonilerinin sağlık durumunun ve arıcılık faaliyetlerinde kullanılan ekipmanların uygunluğu, Üretim metoduna uygunluğu, Dolum, ambalajlama ve depolama işlemlerinin hijyen ve kalite standartlarına uygunluğu, Etiket bilgilerinin ilgili mevzuata uygunluğu, Bal numunelerinin belirtilen fiziksel ve kimyasal özelliklere uygunluğu, Zonguldak Kestane Balı ibaresi ve menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğu.
- Zonguldak Kestane Balı için polen analizi, rutin bir denetim unsuru olmayıp; yalnızca ihtiyaç duyulması, şüphe oluşması ya da şikâyet söz konusu olması durumlarında yapılır.
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
