Coğrafi işaretli ürün · Şanlıurfa
Şanlıurfa’da keten gömleği çeşidinden yetiştirilir. Koyu pembe dış kabuğu ipeksi ve ipliksidir; içi yeşil-güliç renklidir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Urfa Keten Köyneği Fıstığı / Şanlıurfa Keten Köyneği Fıstığı nedir?
Urfa Keten Köyneği Fıstığı / Şanlıurfa Keten Köyneği Fıstığı; Şanlıurfa ilinde yetişen Pistacia vera L. ağacının keten gömleği (keten köyneği) çeşidinin sert kabuklu meyveleridir.
Ayırt edici özellikleri
Şanlıurfa’da uzun yıllardan beridir çok yaygın olarak fıstık yetiştiriciliği yapılır.
Şanlıurfa’da yetişen bu çeşidinin ağaç olarak gelişmesi zayıf olup yarı dik bir ağaç görünümüne sahiptir.
Salkım (cumba) yapısı sıktır.
Aşağıdaki çizelge sicildeki özellikleri ve ölçümleri gösterir.
Tablo-1: Fiziksel ve kimyasal özellikler
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan fiziksel ve kimyasal özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 4 kayıt
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan fiziksel ve kimyasal özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Yaş dış kabuklu | Yaş sert kabuklu | Yaş iç | Kuru dış kabuklu | Kuru sert kabuklu | Kuru iç |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Uzunluk (mm) | 20,00 -27,50 | 18,50-25,00 | 16,00-20,00 | 20,00-24,00 | 17,50-23,50 | 12,50-19,50 |
| Genişlik (mm) | 12,00-15,00 | 10,50-13,00 | 7,00-11,50 | 11,00-13,00 | 10,00-14,50 | 6,50-10,00 |
| Kalınlık (mm) | 11,00-14,00 | 8,50-11,00 | 7,00-10,00 | 8,50-12,00 | 7,00-11,50 | 5,50-10,50 |
| 100 Dane Ağırlığı (g) | 152-262 | 91-168 | 49-85 | 81-132 | 68-110 | 33-58 |
Bitki ve meyve özellikleri
Sürgün sıklığı kuvvetli, sürgün uzunluğu ise zayıftır.
Çiçeklenmesi orta-geç, çiçeklerinin rengi sarımsı yeşildir.
Meyve tomurcuğu silindirik konik, kahverengi ve patlama zamanı ise orta geçcidir.
Yaprak sapı kısa, yaprak rengi koyu yeşil ve kalındır.
Yaprak iriliği çok iri ve döküm zamanı erkendir.
Meyvelerin salkımlardan kopma direnci çok zayıftır.
Meyvenin enine kesiti uzundur.
En belirgin ayırt edici özelliği; meyvelerin, “mezokarp” adı verilen dış kabuk renginin koyu pembe olmasıdır.
Sert kabuk rengi koyu kemik rengi, meyvenin içi yeşil-güliç renklidir.
“Boz” meyvelerin içi genellikle az gelişmiştir ve parlak yeşildir.
Sergi yerlerinde kurutulan meyvelerin, serim kalınlığı 3–5 cm’yi geçmemelidir.
Kuru meyve nem oranı %3–5 arasında olmalıdır.
İpek ipliği
Dış kabuğu ipeksi ve ipliksidir.
Urfa Keten Köyneği Fıstığı / Şanlıurfa Keten Köyneği Fıstığı Nasıl Hazırlanır?
Aşılama özellikleri
Urfa Keten Köyneği Fıstığı / Şanlıurfa Keten Köyneği Fıstığı, keten köyneği çeşidi fıstık tohumlarından elde edilen yozlar üzerine aşılanarak üretilir.
Malzemeler ve ölçüler
- Kış aylarına girerken 3 veya 5 soklu pullukla derin olarak kontur sürüm yapılır.
Toprak İşleme
İlkbaharda 5 soklu pulluk, kültivatör veya kazayağıyla yüzeysel olarak kontur sürüm yapılır. İlkbahar sürümü genellikle 2 kez yapılır. Bunların birincisi nisan ayında yapılır. İlkbaharda yapılan ikinci sürüm ise yine kültivatör veya kazayağıyla, yağmurların kesilmesinden hemen sonra (mayıs ayı) ve toprak tavında iken yapılır. Bu sürümle birlikte bahçeye tapan çekilmelidir.
Gübreleme işlemi
Toprak ve yaprak analizleri yapıldıktan sonra ihtiyaca uygun şekilde gübreleme yapılır.
Budama özellikleri
Budama, sürgün ya da dalların uç taraflarında yapılır. Ana dallar arasında denge korunarak kesim yapılır, hızlı gelişmesi istenen dallar daha fazla kesilir. Aynı noktadan birden fazla dal çıkışına izin verilmeyip ana dalların gövde ile yaptıkları açı 45–600 arasında tutulur. Gövde yükseklikleri kurak yerlerde 50–60 cm, nemli bölgelerde ise 80–100 cm olmalıdır. Büyük dallar kesilecekse, dal kesimine alt taraftan başlanıp bu kesime doğru üstten kesim yapılır.
Büyük dal kesimlerinde dal yastığı bırakılır, mutlaka aşı macunu kullanılır ve tırnak bırakılmaz.
Hasat işlemi
İklim şartlarına göre değişebilmekle birlikte genellikle, ilk hasat (erken hasat) ağustos ayının ilk haftasında, normal hasat ise eylül ayının ilk haftasında başlar. Meyvelerin %1–3'ü yere döküldüğünde hasada başlanır. Hasat dönemi başlamadan, ağaç altları temizlenir. Toprak bastırılarak yere düşen meyvelerin zarar görmeleri önlenir. Hasat sırasında önce yere düşen meyveler toplanır, sonra ağaç altına örtü serilir ve üçayak merdivenler ile salkımlar (cumba) elle koparılır.
Salkımların, salkım eğiminin ters yönünde ve salkım sapının dalla birleştiği yerden koparılmasına özen gösterilmelidir. Salkımdan ayrılmayan ben meyveler, elle ayıklanır. Toplanan meyveler sandık ve çuvallara konularak sergi yerine taşınır.
Kurutma işlemi
Sergi yerlerine getirilen meyveler, salkım saplarından ve boş meyvelerden ayıklandıktan sonra, sıkıştırılmış toprak zemin veya toprak üzerine serilmiş bezler üzerinde kurumaya bırakılır. Serim kalınlığı 3–5 cm’yi geçmemelidir.
Kavlatma / Kırma / Çıtlatma
Meyvenin dış kabuğu, sert kabuktan ayrılarak çıkarılır. Kurutulan ve kavlatılan fıstıkların sert kabukları boyuna olarak mekanik olarak çıtlatılır.
Kavurma özellikleri
Kavlatılmış ve çıtlatılmış Urfa Keten Köyneği Fıstığı / Şanlıurfa Keten Köyneği Fıstığı, usta tarafından belirlenen koşullarda karıştırılarak kavrulur.
Yetişme ve hasat dönemi
Urfa Keten Köyneği Fıstığı / Şanlıurfa Keten Köyneği Fıstığı hasat edildiği olgunlaşma dönemine göre “ben” ve “boz” olarak ikiye ayrılır. Erken tarihte, tam olgunlaşmamış halde hasat edilen fıstık meyveleri “boz” olarak adlandırılır. Olgunlaşmış olarak hasat edilen meyve ”ben“ olarak adlandırılır.
Muhafaza koşulları
Kuru meyve nem oranı %3–5 oluncaya dış kabuklarıyla birlikte kurutulan meyveler, elendikten sonra çuvallara doldurularak serin ve nemsiz depo koşullarında saklanır. Urfa Keten Köyneği Fıstığı / Şanlıurfa Keten Köyneği Fıstığı; 1–10°C’de ve %65–75 bağıl nemli koşullarda kabuklu olarak 9–24 ay, 1–10°C’de ve %65–75 bağıl nemde 1 yıl, vakum ve gazlı ambalajlarda 1–10°C’de 1–2 yıl, donmuş olarak -18°C’de 3 yıl kadar muhafaza edilebilir.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Şanlıurfa’nın kış ve yaz sıcaklıkları fıstık yetiştiriciliğine uygundur. Orta kuşakta kış mevsiminin çok sert geçmediği, yaz aylarında ise kuraklığın etkili olduğu bir iklim bu ürünün yetişmesi için önemlidir.
Kökeni ve üretim geleneği
Pistacia türlerinin gen merkezlerinden birisi olan coğrafi sınırda, “keten köyneği” çeşidi yüzyıllardır yetiştirilmekte olup standart olmayan yerli çeşitlerdendir.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1224 tescil numaralı Urfa Keten Köyneği Fıstığı / Şanlıurfa Keten Köyneği Fıstığı menşe adı olarak 16 Eylül 2022 tarihinde tescil edilmiştir. Urfa Keten Köyneği Fıstığı / Şanlıurfa Keten Köyneği Fıstığı ibaresi ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır.
Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Urfa Keten Köyneği Fıstığı / Şanlıurfa Keten Köyneği Fıstığı ibaresi ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odasının koordinatörlüğünde; Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odası, Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi, Şanlıurfa Ticaret Borsası, Şanlıurfa İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Şanlıurfa (Haliliye) Ziraat Odası ve Harran Üniversitesi Ziraat Fakültesinden oluşturulacak ürün konusunda uzman en az 3 kişilik denetim mercii tarafından yılda en az bir kere gerçekleştirilir. Gerek görülmesi ve şikâyet olması halinde ayrıca denetim gerçekleştirir. Denetime esas kriterlere aşağıda yer verilmektedir.
Üretimde kullanılan fıstık çeşidinin uygunluğu. Müstahsil makbuzu veya beyan üzerinden fıstıkların coğrafi sınırda yetiştiğinin denetimi Üretim metoduna uygunluk. Hasat, kurutma, kavlatma / kırma / çıtlatma, kavurma, depolama ve muhafaza koşullarının uygunluğu. Hasat döneminde taze, hasattan sonra kuru fıstıkta meyvelerin dış kabuk renginin koyu pembe, sert kabuğunun renginin koyu kemik rengi, meyvenin içinin yeşil-güliç renkli olması.
Urfa Keten Köyneği Fıstığı / Şanlıurfa Keten Köyneği Fıstığı ibaresi ile menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğu. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
