Coğrafi işaretli ürün · Kastamonu
Kastamonu’nun Tosya ilçesinde manda boynuzu sap ve paslanmaz çelikle elde üretilir. Çakı bıçak ile kırk dilli testere bıçağı aynı sapta birleşir; boyu boynuzun doluluğuna göre değişir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Tosya Bıçkısı nedir?
Tosya Bıçkısı, aynı manda boynuzu sapta çakı bıçağı ile kırk dilli testere bıçağını birleştiren el yapımı kesici alettir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Malzeme ve biçim
Tosya Bıçkısının sap kısmı yetişkin mandanın boynuzundan yapılır.
Her boynuzdan bir adet bıçkı çıkmaktadır.
Sap boynuzun dolu uç kısmından elde edilir.
Boynuzun doluluk oranı bıçkının ebadını belirler.
Kullanım ve yapım
Metal kısmı krom nikel alaşımlı paslanmaz çelikten üretilir.
Bilezik kısmı pirinç veya paslanmaz çeliktendir.
Tosya Bıçkısı beş ana parçadan oluşur: sap, bilezik, pim, kırk dilli testere bıçak ve çakı bıçak. Testere bıçak ve çakı bıçak üzerinde, bıçkıyı açmak için tırnak yatakları bulunur.
Manda boynuzu el ile işlenir ve boynuza keser ile şekil verilir.
Şekil bozukluğu varsa ısıl işlemle şekillendirme yapılır.
Paslanmaz çelik ağız
Tosya Bıçkısının metal kısmı krom nikel alaşımlı paslanmaz çelikten üretilir.
Malzeme, yapı ve teknik ayrıntılar
Tosya’da üretimi çok eskilere dayanan Tosya Bıçkısı, manda boynuzundan boynuzunun doluluğuna göre 3 cm ile 25 cm arasında değişen uzunluklarda, çift taraflı olarak tamamıyla elde üretilen bir üründür.
Nasıl üretilir?
Çelik ağız ve testerenin hazırlanması
440 İsveç çeliği ve t5-t7 Fransız çeliği kullanılır. Çelik plaka halinde satın alınır. Manda boynuzunun doluluk oranına göre önce sap kısmının uzunluğu ortaya çıkar. Söz konusu uzunluğa uygun olarak bıçkı kısmının boyutu netleşir. Bütün plakalardan belirlenen ölçülerde kesim işlemi yapılır. Ön İşleme Bıçkı boyutuna göre yüz kesim işlemi yapılır. Metal, örs ve çekiçle soğuk dövme işlemi yapılarak biçimlendirme gerçekleştirilir.
Çark denilen taş ile metalin yüz temizliği yapılır. Bıçkı ve çakının birer yüzüne tırnak yatağı ve marka ile ilgili soğuk damga vurulur. Su vermeye hazır hale gelir. Su Verme (Çelikleme) Odun kömürüyle ısıtılan ocaklarda (körüklü ocak) ısıtılan çelik, et tavı rengine kadar (kırmızı kor) bekletilip yağa atılmaktadır (motor yağı). Soğuyana kadar bekletilir ve hava ile temas ettirilmez. Talaş tozuyla temizlenir.
Doğrultma Bu aşamada, su verme sırasında meydana gelebilecek bükülmeler örs ve çekiç ile giderilmekte ve doğrultma yapılmaktadır. Parlatma Taşlama: Zımpara taşı ile parlatma (çarklama) yapılır. Keçe üzeri tutkalla yapıştırılmış 100 numara zımpara ile perdahlama yapılır. Yağlı keçe: Keçeye cila sürülerek metalin yüzeyi parlatılmaktadır.
**Fırçalama:** Parlatmanın son aşamasıdır. Yüzey nihai parlaklığını almaktadır.
Boynuz sapın işlenmesi ve montaj
**Sap Kısmının Üretim Aşamaları:** Manda boynuzunun dip ve boşluk olan kısmından tarak imalatı yapılırken, dolu olan uç kısımlarından Tosya Bıçkısı yapılmaktadır.
**Uygun malzeme seçimi:** Yetişkin mandadan alınmış boynuz, çatlak olmayan, düzgün, kuru yapıda olmalıdır. Manda boynuzunun bıçkı yapılacak uç kısmı testere ile kesilerek ayrıldıktan sonra keser ile takoz üzerinde biçimlendirilir. Ön İşleme İkinci aşamada kalın zımpara ile zımparalanarak tesviyesi yapılır. Balıksırtı eğe ile tesviyeye devam edilir. Bilezik yeri açma işlemi yapılarak bilezik biçimlendirilip yerine monte edilir. Sapa 2,5–3 mm matkap ucu ile montaj deliği açılır.
Testere ile sapa 2 adet bıçkı ve çakı yatağı açılır. Montaj Yüz ve sapın bir araya getirilme aşamasıdır. Hazırlanan yüzler ve sap bilezik kısmı ile monte edilerek perçinlenir. Sap tesviyesi Kaba eğeleme: Balıksırtı eğe ile sap tesviyesi yapılarak biçimlendirme yapılmaktadır. Cep eğesi (ince eğe) ile sap son defa tesviye edilmektedir. Kazoo ile kazıma işlemi tamamlanır. Takoz zımparası ile pürüzler giderilmekte ve parlatmaya geçilmektedir.
Parlatma: Sık dokunmuş en az 50 adet pamuklu kumaştan bezin yuvarlak kesilerek bir araya getirilmesi ile oluşturulmuş bez fırça olarak tabir edilen takımla yıldız cila kullanılarak parlatılmasıyla bu aşama son bulur. Bileme Çark taşı ile bileme yapılmaktadır. İkinci aşamada zımparalı keçe ile çark yaraları silinir. Bıçkı yüzeyine diş açımı Diş adedi bıçkının büyüklüğüne göre değişmektedir. Yaklaşık 40 adet açılan diş 2 aşamada yapılmaktadır.
İlk aşamada diş taksimi yapılmakta, ikinci aşamada perdahlama (tesviye) yapılmaktadır. Bu işlem yalnızca el işçiliği ile yapılmaktadır. Bu da Tosya Bıçkısına özgünlük katan niteliklerden birisidir. Girit taşı ile çakının ağız kısmı bilenmektedir. Bu aşama “kılavuz düşürme” olarak adlandırılır. İsteğe göre deriden yapılan ve kemere takılan kılıflarda satışa sunulmaktadır.
Nasıl saklanır?
Çakı bıçak ve kırk dilli testere bıçaktan oluşan Tosya Bıçkısı tercihe göre deri kınında saklanır.
Yöreyle bağı nedir?
Tosya Bıçkısı Tosya’da bulunan atölyelerde el sanatı olarak sanatkârlar tarafından üretilmektedir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kaydı ve işaret kullanımı
Coğrafi işaretin adı ürün üzerinde marka ile birlikte kullanılabilir.
377 tescil numaralı Tosya Bıçkısı mahreç işareti olarak 15 Ağustos 2018 tarihinde tescil edilmiştir.
Denetim mercii ve kontrol kapsamı
Tosya Kaymakamlığı koordinatörlüğünde, Tosya Belediye Başkanlığı, Tosya Ticaret ve Sanayi Odası, Tosya Madeni Eşya Sanatkârları Odası, Tosya Ziraat Odası ile Tosya Gıda Tarım ve Hayvancılık İlçe Müdürlüğünden oluşturulacak 5 kişilik denetim merci kurulur. Denetim merci; imalat, pazarlama ve satış dâhil olmak üzere sürecin tüm evrelerinde komisyon kararı ile yılda 1 defadan az olmamak üzere denetler. Ancak, ihbar veya şikâyet olması halinde her zaman denetim yapabilir.
Denetim merci; Tosya Bıçkısının ayırt edici özellikleri açısından denetimlerini yapar. Bu kapsamda imalat ve satışı yapılan yer üretim tekniği ve gerekli şartları taşıyıp taşımadığını yönünden Tosya Bıçkısında olması gereken ve aşağıda belirtilen asgari şartları taşıyıp taşımadığını ve uygunluğunu denetler. Denetime ilişkin raporlar Tosya Kaymakamlığı tarafından ilgili mevzuatta öngörülen sürelerde Türk Patent ve Marka Kurumuna gönderilir. Tosya Bıçkısın Sapının Manda Boynuzundan imal edilmiş olması.
Metal kısmının, kırk dilli testere şeklinde, eğimli bıçkı kısmı ile düz bıçak şeklinde iki kısımdan oluşması. Metal kısımlarının kullanılmadığı zaman sap kısmında bulunan oluklara girecek şekilde kapatılabilmesi. Tosya Bıçkısı kapalı konumda iken açmak amacıyla metal bıçak ve bıçkı kısmında tırnak girecek kadar girinti bulunması.
Denetim merci, kamu veya özel kuruluşlarından veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim komisyonu hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
