Coğrafi işaretli ürün · Sivas
Sivas’ta büyükbaş ve küçükbaş hayvan boynuzlarının şekillendirilmesiyle üretilir. Doğal renk ve damarları kullanılan boynuza göre değişir; kadın, erkek, sakal-bıyık ve süs tarağı çeşitleri bulunur.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Sivas Kemik Tarağı nedir?
Sivas Kemik Tarağı, kadın ve erkek için ayrı ayrı üretilir. Sivas Kemik Tarağı; büyükbaş ve küçükbaş hayvan boynuzu kullanılarak coğrafi sınırda üretilen taraktır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Boynuz türleri ve doğal renkler
Manda boynuzu siyah, koçboynuzu alacalı veya sarı olur.
Üretiminde genellikle tosun, öküz, manda ve koçboynuzu kullanılır.
Ayrıca yabani dağ keçisinin boynuzu da kullanılabilir.
Tarağın rengi, kullanılan boynuzun rengine göre değişir.
Öküz boynuzu siyah ya da beyaz olup arasında damar şeklinde kırmızı, turuncu, kahverengi ve mor renkler bulunur.
Kadın, erkek ve süs tarağı çeşitleri
Süs tarağında koçboynuzunun özgün biçimi korunur ve yalnız ucu tarak haline getirilir.
Kadın tarağının iki taraflı klasik, oymalı tek taraflı, tek taraflı çanta, saplı ve seyrek dişli tırmık çeşitleri bulunur.
Erkek tarağının ise klasik tek taraflı (ince ve kalın dişli), sakal ve bıyık tarağı çeşitleri vardır.
Nasıl üretilir?
Malzeme ve çeşitlere göre hazırlık
Malzeme ve araçlar şunlardır:
- Büyükbaş ve küçükbaş hayvan boynuzu.
- Büyük ve küçük çarklı hızar.
- Kömür ocağı ve kömür.
- Mengene ve kıskaç.
- Zımpara taşı ve zımpara kâğıdı.
- Diş açma makinesi.
- Cila, iye ve bıçak.
Bütün tarak çeşitlerinin üretim metotları aynıdır. Hepsi de aynı aşamalardan geçerek tarak haline gelir. Yalnız süs amacıyla yapılan boynuz taraklarda, boynuzun yapısı bozulmadan ucu tarak haline getirilir. Ayrıca, kadın tarakları erkek taraklarından büyük olduğu için boynuz daha büyük kesilir. Kadın taraklarında diş açma derinliği erkek taraklarına göre daha fazla olur.
Boynuzun temizlenmesi ve kurutulması
Boynuzun içindeki yumuşak doku yazın 10–15 gün havadar yerde kurutularak, kışın ise suda kaynatılarak temizlenir. İçi temiz boynuz, taraklarda şekil bozukluğu oluşmaması için yaklaşık iki yıl kurutulur.
Kütleştirme ve yarma
Doğal görüntüsünü muhafaza etmekte olan boynuzlar, büyük çarklı hızar kullanılarak kullanım özelliğine uygun boyutlarda (Tarağın çeşidine göre; kadın tarağı ya da erkek tarağı olması ve bu tarakların kendi içindeki çeşitleri) sivri uçlarından kesilir.
Ucu kütleştirilen boynuz, kömür ateşinde düzleştirilebilmesi için uzunlamasına yarılır. Bu işlem için küçük çarklı hızar (Yarma testeresi) kullanılır.
Isıyla yumuşatma ve presleme
Geçmiş yıllarda kok kömürü ile yapılan işlem için günümüzde meşe kömürü kullanılır. Boynuz, kıskaç ile tutularak yanan ocağın üstüne yaklaştırılır, sürekli kendi etrafında döndürülerek iyice ısıtılıp yumuşatılır ve yardımcı bir kıskaç ile yarılmış uçtan tutularak düzleştirilir.
Yumuşatılan boynuz, çabuk sertleşeceği için vakit kaybedilmeden mengene ile sıkıştırılarak plaka haline getirilir. 5–10 dakika bekletildikten sonra küçük çarklı hızarda kenar düzgünlüğü verilir.
İlk tesviye ve diş açma
Plaka halindeki boynuzun, küçük çarklı hızar ile de kenarları düzeltilir. Yüzeyde oluşan pürüzler ve kenar çapakları, zımpara taşı ile temizlenir.
Plaka üzerine, tarak dişlerinin açılacağı derinlik işaretlenir. Derinlik, 12–50 mm arasında değişir. Tarağın çeşidine ve boyutuna bağlı olarak diş açma derinliği de değişir. Kadın taraklarında diş açma derinliği tarağın büyüklüğüne göre 25–50 mm arasında olurken, erkek taraklarında bu derinlik 12–25 mm arasındadır. Sakal tarağının derinliği 12 mm’dir. Plaka, makine üzerindeki kolun ucuna dikkatli bir şekilde yerleştirilir.
Seyrek diş açılacak tarak için 3 manivela, sık diş açılacak tarak için de 1–2 manivela hareketi yaptırılarak tarağa şekil verilir. Her bir manivela hareketinde, dişler arasında 1–1,5 mm boşluk bırakılır.
İkinci tesviye, rendeleme ve iyeleme
Diş açma sırasında oluşan çapaklar, ilk tesviyelemede kullanılan zımpara taşından daha ince olan başka bir zımpara taşı ile temizlenir.
İkinci tesviyeleme sırasında yeterince giderilmemiş pürüzlerin temizlenmesi ve tarağa parlak bir görünümün kazandırılması için bıçakla kazınarak rendeleme yapılır. Kazınan tarakların diş uçları ise sivrileştirilmek üzere iyelenir. Bu işlemler sırasında oluşan pürüzler ise sıfır zımpara kâğıdı ile temizlenir.
Keçe ve cilayla parlatma
Sivas Kemik Tarağı, keçeye cila sürülüp parlatıldıktan sonra satışa hazır hale getirilir.
Yöreyle bağı nedir?
Geçmişi eskiye dayanan Sivas Kemik Tarağı, ilin ekonomisinde ve el sanatlarında önemli yere sahiptir. Sivas ile ün bağı bulunan ürünün bütün üretim aşamaları Sivas ili sınırlarında gerçekleştirilir.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Sivas ilinin ekonomisinde ve el sanatı ürünleri içinde önemli bir yere sahiptir.
Sivas Kemik Tarağı, eskiden tamamen el işçiliğiyle yapılmakta ve Kızılırmak’tan alınan çamurla parlatılmakta ise de günümüzde makine ve cila kullanılır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1358 tescil numaralı Sivas Kemik Tarağı mahreç işareti olarak 17 Mayıs 2023 tarihinde tescil edilmiştir. Sivas Kemik Tarağı ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Sivas Kemik tarağı ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetim Sivas İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü koordinasyonunda yürütülür. Sivas Demirciler Esnaf ve Sanatkârlar Odası, Sivas Halk Eğitim Merkezi ve koordinatör Müdürlükten birer uzmanla üç kişilik merci oluşur. Yılda bir kez düzenli, gerektiğinde ve şikâyette her zaman denetim yapılır.
Denetim mercii tarafından; üretimde kullanılan boynuzların uygunluğu; üretim metoduna uygunluk ile Sivas Kemik Tarağı ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu denetlenir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
