Coğrafi işaretli ürün · Sakarya
En az yarısı Sakarya’da yetişen süpürge darısıyla üretilir. Galvaniz telle sarılan sapı ve tekleme-çiftleme dikişli gövdesiyle tanınır; el veya makine imalatı çeşitleri bulunur.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Sakarya Süpürgesi nedir?
Sakarya Süpürgesi, süpürge otu veya süpürge teli de denen süpürge darısının yöre ustalarının tekniğiyle işlenmesiyle yapılır. Süpürge darısı (Sorghum vulgare var. technicum), sorghum bitkisinin dört ana çeşidinden biri olan tek yıllık, sert saplı bitkidir; kurutulmuş çiçek salkımları süpürgeye dönüşür.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yerel darı ve bitki
Üretimde en az %50 oranında Sakarya’da yetiştirilen süpürge teli kullanılır. Ustalar, Sakarya Nehrinin etkilediği verimli topraklarda yetişen teli kolay temin edilmesi, parlak, elastik ve dayanıklı olması düşüncesiyle tercih eder.
Hammadde bitkisinin boyu genel tanımda 0,5–2,5 m arasında verilir.
Sicil süpürgeyi geri dönüşüme uygun ve çevre dostu ürün olarak tanımlar.
Süpürge darısının salkım dalları hemen hemen eş uzunlukta ve odunsudur; lifleri kopma ve kırılmaya dayanıklıdır.
Süpürge darısı ülkemizde çiçek salkımından (panikulalarından) süpürge yapmak için yetiştirilmektedir.
Sap, çatal ve dikiş yapısı
İnce sap el ve avuçla rahat kavranır. Genel tanımda çeşidine göre 4–9 boğum belirtilir; Koca Kafa Battal çeşidinin özel kaydında 3–4 boğum verilir. Çeşitlere ait ölçüler aşağıda kendi adlarıyla korunmuştur.
Sakarya Süpürgesi sap, gövde, süpürge ve çatal kısımlarından oluşur.
Her boğum paslanmaz galvaniz tel ile en az 3 defa çevrilir/sarılır.
“Tekleme”, gövdede tek aralığa sahip, birbirine paralel, dağılmayı önleyen, üzerinde tutucu dikiş vuruşları olan 2 adet yatay dikişe, “Çiftleme” ise gövdede iki aralığa sahip, birbirine paralel, dağılmayı önleyen, üzerinde tutucu dikiş vuruşları olan 3 adet yatay dikişe denir.
Sakarya Süpürgesinin çatallı çeşidinin kendine has özelliği “çatal” kısmıdır.
Bu “çatal” kısmı sap ile gövde arasında yer alıp, 3 bölümden oluşan süpürgenin dağılmasını önler ve süpürgeye sağlamlık, mukavemet verir.
Bu tekleme ve çiftleme dikişlerin kullanımı süpürge çeşitlerine göre değişir.
Bu dikişler boyuna 1–1,5 cm aralıklara sahiptir.
El imalatı çeşitleri
Tekleme dikiş genişliği 18–20 cm, çiftlemede 22–24 cm ölçüsündedir.
Süpürge telleri bir araya getirilir.
Bir araya getirilmiş süpürge telleri “Yavru” olarak adlandırılır.
Çatallı El Süpürgesi 600–800 g ağırlığında, 60–70 cm boyunda, 7–9 boğum sap, bir “tekleme” ve bir “çiftleme” olarak toplam 5 yatay dikiş.
Küçük Süpürge 200–350 g ağırlığında, 30–45 cm boyunda, 4–6 boğum sap, 3 yatay dikiş (çiftleme).
Koca Kafa Battal Süpürge 600–1000 g ağırlığında, 55–65 cm boyunda, 3–4 boğum sap, bir “tekleme” ve bir “çiftleme” olarak toplam 5 yatay dikiş.
Dikişlerde, enine teklemede 8–12 adet, çiftlemede 14–18 adet dikiş vuruş sayısı bulunur.
Çatallı el süpürgesi üretimi için iki “yavru” birleştirilerek taslak oluşturulur ve arasına “çatal” olarak adlandırılan bölüm ilave edilir.
Makine imalatı çeşitleri
Sakarya Süpürgesi el ve makine imalatı olmak üzere iki farklı yöntemle üretilebilir.
Makine üretimi süpürgelerin farkı, tüm üretim süreçleri aynı olup sadece gövde kısmı makineyle yapılmasıdır.
Plastik Saplı Süpürge 500–700 g ağırlığında, süpürge boyu 55–70 cm, ağaç sap üzerine plastik geçirme, 10–13 cm sap uzunluğunda.
Yürütme Süpürge Ağaç sap üzerine örme, ince saplı, 600–800 g ağırlığında, 55–70 cm boyunda, 8–9 boğum sap, 10–13 cm sap uzunluğunda.
Saplı Tavan Süpürgesi (Örümcek Süpürgesi) Süpürge boyu 30–40 cm süpürge boyunda, sapı 120–150 cm uzunluğunda, toplam 150–190 cm, 3 yatay dikiş (çiftleme).
Sopalı Ayak Süpürgesi Süpürge boyu 55–60 cm, sap 100–120 cm, toplam 155–180 cm, bir “tekleme” ve bir “çiftleme” olarak toplam 5 yatay dikiş.
Nasıl üretilir?
Dört ana işçilik aşaması
Sakarya Süpürgesi üretimi dört bölümden oluşur. Zahire işçiliği kısmında süpürge telleri ayıklanır, ayrılır, boyları istenen ölçülerde kesilir ve ebatlarına göre gruplanır. Taslak işçiliği bölümde süpürge ham halde şekillendirilir. Tepe çevirmesi işleminde sap kısmı ve bu bölümdeki boğumlar oluşturulur ve son olarak dikiş aşamasında süpürgenin gövde kısmı oluşturulur ve bu bölümdeki tekleme çiftleme dikişlerin atılır.
Darının ekimi ve hasadı
Genellikle sulanmadan yetişen darının kısa tipi 1–1,5 m, uzun tipi 2–2,5 m boyundadır; kalınlıkları yaklaşık 1,5–2 cm’dir. Ekim nisanın ilk iki haftasında yapılır; mibzerle tohumlanan karıklar arası yaklaşık 30 cm’dir.
Çapalanma için boyunun 50 cm olması en elverişli zamanıdır. Mısıra benzeyen bitki yeterli boya ulaştıktan sonra teller(kelle) çıkarmaktadır. Bu tellerin ucundaki tohumlar sararıp olgunlaştıktan sonra (ki bu durum yaz mevsimi sonuna doğru gerçekleşir) orak veya bıçak vb. kesici aletler kullanılarak el yardımıyla, ya da traktörün önüne eklenen bir ekipman yardımıyla ağustosta biçilir.
Genellikle dördüncü ayda (Nisan) ekimi yapılan bitki, sekizinci ayda da (ağustos) hasadı yapılır. Köylülerin ifadesi ile “ayva sarısı” veya “tatlı yeşil” gibi olunca biçilir.
İlk kurutma ve ikinci kesim
Biçildikten sonra 2–3 gün arazi üzerine serilerek güneşte kurutulur. Güneş altında 2–3 gün kurutulan ve nemi alınan otlar daha sonra toplanarak bağ yapılır. Bu bağlar da traktör veya kamyonetlerle köy içinde bulunan uygun yerlere ya da çiftçilerin evlerinin önündeki avlulara taşınır.
“Süpürge Otu” veya “Süpürge Teli” burada (harman yerinde) kesici aletler yardımıyla veya elle tek tek soyularak sapından ayrılır, boyları kısaltılır ve tel uzunluklarına göre ayrı ayrı bağ yapılır. Buna ikinci kesim de denir. Üst üste yığılan soyulmuş süpürgeler, süpürge tohumu ayrıştırma makinesinde yine el yardımı ile işlemden geçirilir.
Tohum ayırma ve günleme
Bazen beden (el) gücüyle yandaki kolu çevrilerek dönen, çoğunlukla da traktöre takılan mile bağlı çalışan bir makine yardımı ile deste halindeki süpürge otlarının tohum ve sapları birbirinden ayrılır. Süpürge tellerinin başında bulunan tohumlar yere dökülür, sonra da bunlar ayrıca bir yerde toplanır. Geri kalanlar ise genelde yarma yapılarak hayvan yemi (özellikle kuşyemi) olarak değerlendirilmekte olup piyasaya sürülmek üzere torbalanır.
Tohumları ayıklanan süpürge otları (aralarından kötü olanları ayıklanarak) hazırlanıp bir kenara yığılır. Daha sonra bunlar bol güneş alan düz bir arazi yüzeyine yayılarak kurumaya, diğer bir deyimle, günlenmeye bırakılır. Buradaki amaç yeni hasat edildiği için hala yaş ve ağır olan süpürge otunun kurutularak nemden arındırılması ve bu yolla hem hafifletilmesi hem de doğal yolla bir an önce sarartılmasıdır. İdeal kurutulma işlemi yapılmaz ise ürün çürür.
Tepelik ve işlik seçimi
Üretim “Süpürge Otu” veya “Süpürge Teli” süpürge yapımı için tohumları ve yaprakları ayrıldıktan sonra süpürge telleri süpürge yapımına uygun uzunlukta kesilir. Kalın, dolgun ve etli olanlar tepelik, ince ve cılız teller ise işlik olarak ayrılır. Kısa boylu, kırık, tam olgunlaşmamış, ya da rengi bozuk olan süpürge telleri ayıklanır. (Bunlar küçük el süpürgesi, battal ya da sopalı süpürge yapımında değerlendirilir).
Islatma ve kükürtleme
Süpürge üretimi için evlere veya işyerlerine getirilen “Süpürge Otu” veya “Süpürge Teli” önce yumuşak olması ve rahat işlenmesi için ıslatılır. Daha sonra süpürge tellerinin üretim esnasında renginin bozulmaması ve üretim aşamalarında esneklik kazanması daha kolay işlenmesi için kükürtlenir. Yüzlerce süpürge bir araya getirilerek üzerleri muşambalarla sıkı sıkıya kapatılmakta ve yandaki bir boşluktan içeriye kükürt bırakılmaktadır.
Bu haliyle süpürgeler 3–6 saat üzeri kapalı ortamda kükürte maruz bırakılır ve ardından uçucu özelliği bulunan kükürtün etkisini kaybetmesi ile birlikte muşambanın üzeri açılarak süpürgeler havalandırılır. Islatma ve kükürtleme işinden sonra tel tel ayrılan süpürge otları sarıcı adı verilen kişiler tarafından süpürge tellerini bir araya toplayarak taslak hale getirilir. Bu taslak iki ayrı süpürge teli grubundan meydana gelir. Bu gruplara “yavru” denir.
Taslak, tepe bağlama ve dikiş
İki yavrunun birleşiminde bir taslak oluşur. Bu metod “çatal” türünün yapılmasına imkân verir. Çatallı olmayan çeşitlerde bu uygulama yapılmaz. Süpürge ustası süpürgeyi ana hatları ile çattıktan sonra bağlayıcıya verir. Bağlayıcı tokmak veya ayaklık denilen bir ucu (beline veya) belinin arkasındaki tezgâha bağlı, bir ucu da sağ ayağına koyduğu tahtaya bağlı olan tel, ip veya zincir yardımıyla süpürgeyi boğarak tel ile bağlar.
Makine üretiminde bağlama makinesi kullanılır. Sapı toplu, diğer kısmı yayvan taslağı dikici yelpaze gibi açar; çuvaldızla veya makineyle dikerek son biçimini verir.
Üretim araçları
İlk araç grubu şöyledir:
- Yerde tezgâh: ustanın oturup sırtını dayayarak ayağını uzatabildiği düzenek.
- Süpürge bıçağı: yaklaşık 20 cm, saplı ve keskin kısmı orak biçimli.
- Biz: boğum sarım telini sapa batıran alet.
- Ayakçılık-özengi: tahtaya çakılmış demir kancaya bağlanan tel veya iple taslak ve tepeyi sıkar.
Diğer araçlar şöyledir:
- Zincir: ayakçılık-özengiyle sıkarken ustayı sabit tutar.
- Çıkrık: tepe sarım telinin dağılmasını önler.
- Tokmak: yamuk sapları vurarak düzeltir.
- Bağlama makinesi: gövdenin makineyle yapılmasını sağlar.
- Dikiş makinesi: tekleme ve çiftleme dikişini yapar.
Tohumlukların ayrılması ve saklanması
Ayrılan tohumların bir kısmı bir sonraki seneye yeni ürün için iyice kurutulup “tohumluk” olarak saklanır.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
Sakarya Süpürgesi döküntüleri, kaba çöp ve kırıklar gibi atıkları süpürerek ortadan kaldırmaya toplamaya yarar.
Taneleri, özellikle kanatlı hayvanların beslenmesinde kuşyemi olarak kullanılır.
Nasıl saklanır?
Ürünün muhafazası
Bu şartlarda muhafaza edilen ürünler, su görmemesi ve haşereye maruz kalmaması şartı ile 5–10 yıl dayanır.
Süpürgeler hava ve rüzgâr alan yerde depolanır; üretimden nemli çıkan ürünlerin kuruması sağlanır.
Yöreyle bağı nedir?
Hazırlık ve üretim ustalığı Sakarya’da uzun yıllarda gelişmiş, babadan oğula ve ustadan çırağa aktarılmıştır. Sicil altyapı, teçhizat ve ustalık nedeniyle işlemlerin Sakarya’da yapılmasını belirtir; devamında tanım ve üretim metoduna uygun koşullar oluştuğunda her yerde üretime de izin verir.
Bu diğer yöre üretim izni, tanım ve üretim yöntemine uygunluk koşuluna bağlıdır; en az %50 Sakarya teli kullanımı ürün tanımının parçası olarak korunur.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kaydı ve işaret kullanımı
Sicilde kullanım biçimi markalama olarak belirtilir.
350 tescil numaralı Sakarya Süpürgesi mahreç işareti olarak 14.05.2018 tarihinde tescil edilmiştir. Sakarya Süpürgesi üreten firmalar her yılın ilk dört aylık döneminde, ticaret sicil kayıtlarından ve Sakarya Ticaret Borsası (STB) kayıtlarından tespit edilir.
Denetim mercii ve kontrol kapsamı
Dört üyeli denetim merciine Sakarya Ticaret Borsası, Borsanın Süpürge Komitesi, Sakarya Tarım İl Müdürlüğü ve Sakarya Bilim Sanayi ve Teknoloji İl Müdürlüğünden birer üye katılır. Merci Sakarya Ticaret Borsası himayesi ve başkanlığında toplanır.
Denetim merci tarafından yılda en az bir defa denetim yapılır ve neticeleri rapor haline getirilir. Denetim mercinin belirlenmesinde, şekillenmesinde, görevlendirmede ve görevi sonlandırmada mevzuatlara uygun biçimde, Sakarya Ticaret Borsası gerekli gördüğünde değişikliğe gidebilir. Denetim mercinin görevleri, markalamayı denetlemek ve 6769 nolu SMK ve ilgili diğer mevzuattaki denetim görevlerini yerine getirip denetimlerle ilgili sonuçları rapor halinde coğrafi işareti tescil ettirene sunmaktır.
Denetim merci tarafından yılda en az bir defa denetim yapılacak ve neticeleri rapor haline getirilecektir. Şikâyet üzerine veya gerekli görülen hallerde de her zaman denetim yapılabilir. Yapılacak denetim sırasında numune alınması gerekiyorsa bu işlem numune alma konusunda geçerli mevzuata ve standartlara bağlı kalınmak şartıyla denetim merci üyelerinden en az birisinin katılımı ile yapılır. Tespit edilen firmalar her yıl en az 1 defa denetlenir.
Tescil ettirenin gerekli görmesi durumunda denetim masrafları denetlenenlerden talep edilebilir. Sakarya Ticaret Borsasına şikâyet edilen üreticiler ise şikâyet tarihinden itibaren 1 ay içerisinde denetlenir. Denetim sonucunda hazırlanacak olan rapora, raporun tebliğden itibaren 1 ay içerisinde itiraz edebilir. İtirazlar denetim merci tarafından incelenip karara bağlanacaktır.
Sicile aykırı üretim tespitinde Sakarya Ticaret Borsası yasal yollara başvurur. Denetim, üretim süreçleri ve bitmiş ürünlerden örnekleme, numune alma veya numuneyi inceleme ile “Coğrafi İşaret Denetim Kriterleri ve Raporu” formu üzerinden yürütülür. Çeşide göre işçilik, kalite ve görünüm uygunluğu değerlendirilir.
Diğer kriterler hammaddenin ve imalatın çeşide özgü tanım/üretim metoduna uygunluğu ile bitmiş ürünlerin havadar, kuru, haşeresiz yerde tutulmasıdır. Uygun işletmeye coğrafi işaret uygunluk belgesi verilir. Uygunsuzlukta düzeltme için bir ay tanınır.
Uygunsuzluk bulunan işletmeler bu süre sonunda tekrar denetlenir. Uygunsuzluğun giderilmemesi durumunda coğrafi işaret uygunluk belgesi iptali kararı verilir. Bu belgenin süresi 1 yıllık olup, her yıl yapılacak denetimlere göre yeniden düzenlenecektir. Coğrafi işaret uygunluk belgesi geçerli olan işletmelerin listesi Sakarya Ticaret Borsası internet sayfasında güncel olarak yayınlanacaktır.
Denetim merci, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim merci hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
