Coğrafi işaretli ürün · Ankara
Gölbaşı’na özgü, tek yıllık ve yelpaze görünümlü çiçekleriyle ayırt edilen süs bitkisidir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Gölbaşı Sevgi Çiçeği nedir?
Gölbaşı Sevgi Çiçeği, bilimsel adı Centaurea tchihatcheffii olan, Asteraceae familyasında yer alan tek yıllık bir süs bitkisidir. Gövdesi yatık veya dik büyüyebilir; tabanda dallanan yapısı 5–50 kapitulum taşıyabilir. Bitki, halk arasında peygamber çiçeği ve kırmızının farklı tonlarını yansıtmasına gönderme yapan yanardöner çiçeği adlarıyla da anılır.
tabanda morumsu, üst kısımları yeşilimsi, tümüyle çizgili, tabanda dallanan, alt kısımları flokkoz – tomentoz, üst kısımları piloz tüylü, yatık veya dik büyüyen, 5 – 50 kapitilumludur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Bitkisel yapı
Bitkinin 4–21 cm uzunluğundaki kökü kazık kök yapısındadır ve ince, uzun yan dallar taşır. Gövde 4–50 cm boya ulaşır; çoğunlukla tabanda morumsu, üst kesimlerde yeşilimsi, çizgili ve tabanda dallanmış görünür. Gövdenin alt bölümleri flokkoz-tomentoz, üst bölümleri ise piloz tüylüdür.
Yapraklar değişken morfolojidedir; taban yaprakları ovat ile lirata, orta gövde yaprakları oblong ile lobata, üst yapraklar ise dar şeritsi ile lirata arasında değişebilir. Yaprakların üst yüzleri genellikle daha az tüylüdür; buruşuk ve sarı renkli lamina yüzeyinde yalnız orta damar belirgindir. Kalınlaşmış lamina kenarları yapraklara etlimsi bir görünüm verir; yapraklar gövde boyunca kapitulumun altına kadar yayılır ve 8–16 adet bulunur.
Çiçek yapısı ve renklenme
Çiçek durumu 12–18 × 7–20 mm ölçülerinde, geniş kampanulat biçimlidir; pedonkülü belirgin biçimde genişlemiş ve içi boştur. Brakteler 5–8 sıralı ve 7 damarlıdır; kahverengi apendajların kenarlarında beyaz siller yer alır. Apendajlar 12–20 mm uzunluğundadır ve silllerin sayısı 9–11 arasında değişir.
Kenardaki çiçekler açık ya da koyu kırmızı, pembe, morumsu veya beyazımsı renklerde; 12–22 mm uzunlukta ve hunimsi yapıdadır. Bu çiçekler kapitulum başına 7–12 adet bulunur; üstten görünüşleri boyuna çizgili yelpazeyi andırır ve çoğunlukla açılmış yelpaze biçimi gösterir. Ortadaki çiçekler küçük, kırmızı-pembe renkte, 25–55 adet ve hermafrodittir; anter tüpleri düzdür.
Tohumların ayırt edici görünümü
Akenler 2–4 mm uzunluğunda, kahverengi ve uzun plumoz tüylerle kaplıdır. Tohum hilumu tabanda ve yanda bulunur; parlak, sarımsı ve tüysüzdür. Bir kapitulumda 7–37 tohum bulunur; tohumların ucundaki iki sıralı pappusun iç sırası daha uzundur.
Koruma gerektiren yayılış alanı
Sicilde, türün Dünya Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği tehlike kategorilerinde Critically Endangered, yani çok tehlikede kategorisinde yer aldığı belirtilir. Yayılış alanının daralması nedeniyle türün doğal yetişme alanında korunması, tanıtılması ve geliştirilmesi amaçlanmıştır.
Üretim nasıl yapılır?
Açık alanın hazırlanması
Açık alandaki üretimde, bitkinin rekabete gireceği yabani otların bulunmadığı ve zirai ilaçlama yapılan arazilerden uzak bir alan seçilir. Çimlenmeyi ve gelişmeyi engelleyebilecek yabani otlar, tohum ekiminden önce alandan uzaklaştırılır. Toprak çapalanarak havalandırılır; büyük molozlar uzaklaştırıldıktan sonra ekime uygun düz bir yüzey için tesviye yapılır.
Açık alanda ekim ve örtüleme
Uygun koşullarda bekletilen tohumlar Ekim ayında elle serpme yöntemiyle ekilir. Ekilen tohumların üzeri, yabani ot çıkışını önlemek üzere ilaçlanmış, yanmış ve elenmiş hayvan gübresiyle 1–2 cm kalınlık oluşturacak biçimde kapatılır. Üretimde devamlılığın sağlanması için bitki tohumları Gölbaşı Belediyesi tarafından temin edilir.
Gelişme ve saksıya alma
Bitki Nisan başlarında çimlenmeye başlar; gelişim döneminde ot çıkışını önlemek ve toprağı havalandırmak için bitki dipleri çapalanır. Açık alanda yetişen bitkiler, dipleri çapalandıktan sonra kökleri dağılmadan saksıya alınır. Bitki, kökleri korunacak şekilde kürekle çıkarılır ve 12 × 10 ölçülerindeki 0,79 litrelik plastik saksılara yerleştirilir.
Sera kasalarının hazırlanması
Sera üretiminde tohum kasaları 25 × 40 cm ölçülerinde ve en az 8 cm derinlikte hazırlanır; kasalar plastik ya da ahşap olabilir. Drenajın sağlanması için kasaların altında delikler bulunur. Tohum ekiminden önce kasalar hastalık ve zararlılara karşı dezenfekte edilir.
Sera ortamında ekim
Çimlenme harcı, elenmiş torf ile perlitin 2:1 oranında karıştırılmasıyla hazırlanır ve tohum kasalarının üçte ikisi bu harçla doldurulur. Harç yüzeyi tokmakla düzeltilerek tohumların eşit dağılması ve su birikiminin önlenmesi sağlanır. Tohumlar elle serpme yöntemiyle kasaya atılır, yerlerinden oynamamaları için bastırılır ve üzerleri elenmiş torfla kapatılır. Torf yeniden bastırılır, can suyu sisleme biçiminde verilir ve kasa yüzeyi kurumaya başladığında hava sıcaklığına göre günde bir kez sulama yapılır.
Sera fidelerinin şaşırtılması
Tohum kasasında çimlenen, 4–5 cm boya ulaşan ve 3–4 dal oluşturan bitkiler son aşamada şaşırtılır. Şaşırtma işlemi, en az 12 × 10 ölçülerindeki 0,79 litrelik plastik saksılara alınarak tamamlanır.
Tohumlar nasıl toplanır?
Solan çiçek başlarından tohum alma
Gölbaşı Sevgi Çiçeği Temmuz ayının başlarına kadar çiçek açar. Temmuz ayında solan çiçeklerden toplanan çiçek başları kurutulur ve içlerindeki tohumlar ayıklanır. Ayıklanan tohumlar, saklama koşullarına alınmadan önce kurutulur.
Çiçeklenme ve tohum evresi ne zaman gerçekleşir?
Çiçeklenme ve olgunluk dönemi
Çiçeklenme Nisan ayının son haftasından Temmuz ayının ilk haftasına kadar sürer; bitkinin en olgun dönemi Mayıs sonu veya Haziran başıdır. Bu dönemden sonra kapitulumlar kuruyup içlerini boşaltır; sıcaklık ve yağış koşullarına bağlı olarak tarihler 1–2 hafta öne ya da geriye kayabilir. Bitki normalde Mayıs ortalarında çiçeklenmeye tek kapitulumla başlar; Haziran başında çiçek sayısı, dallanma ve boy gelişimi artar.
Tohum evresi ve saklama koşulları
Çiçeklenmenin sona ermesinden sonra kalan yaklaşık 9 aylık dönem tohum evresinde geçer. Temmuz ayında toplanıp kurutulan ve ayıklanan tohumlar, rutubetsiz bir ortamda +4 °C’de ve karanlıkta saklanır. Temmuz ayının ilk haftasında toplanan tohumlar uygun koşullarda 4 ay bekletildikten sonra Ekim ayında ekilir.
Gölbaşı ile coğrafi bağı nedir?
Gölbaşı Sevgi Çiçeğinin coğrafi sınırı Ankara ili Gölbaşı ilçesidir ve ürün menşe adı olarak tescillidir. Sicilde tanımlanan üretim, Gölbaşı ilçesi Eymir Mahallesi imarının 770 ve 773 adaları arasında bulunan 1.750 m²’lik alanda açık alanda veya sera ortamında yapılabilir. Türün doğal yetişme alanında korunması, tanıtılması ve geliştirilmesi, daralan yayılış alanına ilişkin sicil yaklaşımının parçasıdır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
Gölbaşı Sevgi Çiçeği, 412 tescil numarasıyla 4 Şubat 2019 tarihinde menşe adı olarak tescil edilmiştir. Coğrafi işaret, 9 Şubat 2018 tarihinden itibaren korunmak üzere 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında tescil edilmiştir. Satış ve tanıtımda kullanılacak tüm ürünlerde coğrafi işaret ibaresi yer alır; tanıtım amacıyla yapılan sergi ve festivallerde de Gölbaşı Sevgi Çiçeği ibaresi kullanılır.
Denetim yapısı ve kapsamı
Denetim mercii, Gölbaşı Belediyesi koordinatörlüğünde Gölbaşı Belediyesi Zabıta Müdürlüğü, Ankara Gölbaşı Ziraat Odası ve Gölbaşı İlçe Tarım Müdürlüğünden birer uzmanın katılımıyla oluşur. Denetim yılda bir kez rutin olarak yapılır; tohum saklama koşulları, üretim ve rezerv alanlarının güvenliği, ekim ve yetiştirme koşulları ile piyasaya arzı karşılayacak tohum üretimi denetlenir. Denetim mercii gerekli gördüğünde veya şikâyet üzerine ayrıca denetim gerçekleştirebilir. Denetim mercii, denetimin yürütülmesinde kamu veya özel kuruluşlardan ve uzman gerçek ya da tüzel kişilerden faydalanabilir veya hizmet satın alabilir; coğrafi işaret haklarının korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.