Coğrafi işaretli ürün · Çankırı
Çankırı’nın Çerkeş ilçesindeki farklı çiçeklerin nektarından üretilir. Yörenin bitki örtüsüne özgü kokusu ve kıvamlı, akışkan yapısıyla ayrılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Çerkeş Çiçek Balı nedir?
Çerkeş Çiçek Balı; zengin bitki florasına sahip olan Çerkeş ilçesindeki bitki örtüsünde yetişen çiçekli bitkilerden salgılanan nektarların, bal arıları tarafından toplanmasıyla üretilen multifloral bir çiçek balıdır.
Üretimde Anadolu ve Kafkas arılarının yanı sıra melezleri ve yerel ekotipleri kullanılır. Sarıdan amber rengine değişen bal, kıvamlı ve akışkan yapıdadır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Arı ırkları
Çerkeş Çiçek Balı üretiminde genel itibariyle Anadolu Arısı (Apis mellifera anatoliaca), Kafkas Arısı (Apis mellifera caucasica) arı ırkı ve melezleri ile bu ırklara bağlı olarak gelişen ekotipleri kullanılır.
Bitki örtüsü ve polen profili
Çerkeş Çiçek Balında botanik kaynak olarak sekonder ve minör olabilen/bulunabilecek polenler ise; Apiaceae, Lamiaceae Boraginaceae, Rosaceae, Ranunculaceae, Rhamnaceae familyalarına ait türlerden oluşur.
Çiçek kaynaklı baldır; botanik kaynak ve polen koşulları aşağıdaki ölçütlerde ayrı tanımlanır.
Çerkeş florasından elde edilen çok çiçekli baldır. Başlıca botanik kaynak grupları baklagiller, gülgiller ve ballıbabagillerdir.
Sicil multifloral olarak tanımlar. Uygun iklim ve yetiştiricilik koşullarında baklagiller, gülgiller ve ballıbabagillerin toplam polen oranı en az %45’tir; bu oran tek bir bitkinin payı değildir.
Yörenin bitki örtüsüne özgü kokusu vardır.
Çeşitlere göre renk ve polen özellikleri
Başlıca bitkilerin ortalama çiçeklenme dönemleri sicildeki tabloda gösterilmiştir. Çerkeş Çiçek Balı şeffaf, sarıdan amber tonlarına değişen renkte, floraya özgü kokulu ve tatlıdır. Kıvamlı ve akışkan yapıdadır; uygun muhafazada geç kristalize olur.
Tablo-1: Sicildeki ölçü ve özellikler
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan sicildeki ölçü ve özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Balın botanik kaynağı
Sicilde izin verilen pazara sunum biçimidir; farklı bir botanik kaynak veya ayrı coğrafi ürün değildir.
Görünüm ve duyusal özellikler
Şeffaf görünümlüdür; sarı ve sarı-turuncu kehribar tonları arasında değişir.
Tatlıdır; ağızda ve boğazda yoğun acılık veya yanma hissi bırakmaz.
Kıvamlı ve akışkandır.
Kristalleşme özellikleri
Uygun muhafaza koşullarında geç kristalleşir.
Nasıl üretilir?
Arıcılık alanı ve koloni yönetimi
Çerkeş Çiçek Balı; Türk Gıda Kodeksi mevzuatında yer alan; süzme çiçek balı ve/veya petekli bal şeklinde üretilir ve tüketiciye arz edilir. Çerkeş Çiçek Balı üretimi, Çerkeş ilçesi ve çevresindeki genel itibariyle yüksek rakımlı alanlara kovanlar yerleştirilmek suretiyle gerçekleştirilir. Arıcılık faaliyetleri genellikle sabit arıcılık şeklinde yürütülür. Arı yetiştiricileri sahip oldukları bilgi birikimini ve pratik arıcılık uygulamalarını kuşaktan kuşağa aktararak bu bilgilerin devamlılığını sağlar.
Kovanlar ve koloni bakımı
Açık alanlarda ve kapalı alanlarda kışlatma olmak üzere iki şekilde kışlatma yapılabilir: 1- Açık alanda kışlatma yönteminin kullanıldığı durumda kovanlar, doğal şartlara/açık alanlara bırakılır. Sonbaharda kovanda biriken propolisler kovanın ısı kararlılığını koruduğu için temizlenmesi tavsiye edilmez. Birçok arı yetiştiricisi, zayıf popülasyonlarla kışa girmeye bağlı riskleri azaltmak için açık alanlarda kışlatmayı tercih eder. Kış aylarında nispeten sıcaklığın daha yüksek olduğu alanlar seçilir.
Bu nedenle arı yetiştiricileri genellikle bu alanlarda kışlatma yapmayı tercih eder. Kışlatma için uygun havalandırma koşullarının sağlanması, tabandaki polen tuzağının açık bırakılması ve kovan için etkili bir nem ve ısı izolasyonunun sağlanması önem arz eder. 2- Kapalı alanlarda kışlatma durumunda ise arı yetiştiricileri, arılarını kışlatmak için nem, ısı ve ışık bakımından iyi izole edilmiş özel kapalı alanları kullanır.
Bu kışlatma alanlarında hava akımı ve ışıklandırma olmamalıdır. Kışlatma odalarının, beton, kerpiç vb. sıcaklık değişimlerinden etkilenmeyen malzemelerden yapılması; kışlatma için karanlık, sessiz ve havalandırmalı bir ortama olanak sağlar. Ayrıca bu odaların içinde suyun donmayacağı ve iç sıcaklığının 4–8˚C aralığında olacağı şekilde tasarlanması uygun olur. İklim ve hava şartlarına bağlı olarak oda sıcaklığın artması durumlarına karşı odaya yeni hava girecek şekilde ortamın serinletilmesi uygun olur.
Böylelikle ortamın havalandırılması ve nem seviyesinin kontrol altında tutulması sağlanır. Kışlatma odasının, gürültü ve titreşimlerden etkilenmemesi, sıcaklık durumunun ise düzenli aralıklarla kontrol edilmesi uygun olur. Kovanlar, duvarlara fazla yaklaşmayacak şekilde, zeminden yüksek raf vb. üzerine yerleştirilir. Üst üste en fazla üç sıra kovan konulması sicilde önerilen uygulamadır. Kovanlar dizilirken güçlü koloniler en altta zayıf koloniler ise ortada olacak şekilde sıralama yapılır.
Bunun nedeni zayıf kolonilerin soğuğa karşı daha hassas olmasıdır. Ayrıca kış dönemince kovan içinde oluşabilecek nem kaynaklı suyun dışarı atılabilmesi için de kovanların öne doğru biraz eğimli bırakılması uygun olur.
Kışlatma ve mevsimlik bakım
Sonbahar bakımı sırasında kovanlarda biriken propolis kovan içerisindeki sıcaklık dengesinin sağlanmasına yardımcı olduğu için temizlenmez. Propolis temizliği, arıların doğaya çıktığı bahar aylarında yapılır. Bu dönemde kovanların içi detaylı bir şekilde temizlenir ve uygun olmayan petekler yenileri ile değiştirilir. İlkbaharda havaların ısınmasıyla birlikte arıların bakım ve besleme işlemleri başlar. Arıların ilkbaharda arılar için hazırlanan kek ve şekerli şurup verilerek beslenmesi, güçlenmesi sağlanır.
Genellikle mart ayında ağaçların/bitkilerin çiçeklenmeye başlaması ile birlikte bakım ve besleme işlemlerine başlanır. İlerleyen zamanlarda nektar akımının durumuna göre kolonilerin geliştirilmesine yönelik bakım besleme işlemlerine mayıs ayı sonuna kadar devam edilerek bal arıları üretim sezonuna hazırlanmış olur. Arı yetiştiricileri ilkbahar faaliyetlerine mart ayında başlar. Bu dönemde arı ve kovan kontrolleri yapılır.
Kışlatma ve mevsimlik bakım: Uygulama koşulları
Kovandaki besin durumu, ana arı ve yumurtlama durumu, işçi arı sayısı, kovanda hastalık olup olmadığı kontrol edilir. Kovan dip tahtalarının bakım ve temizliği yapılır, uygun olmayan malzemeler/kısımlar var ise değiştirilir. Arı yetiştiricileri, kovanlarını ilkbaharda özellikle nektar veriminin iyi olduğu bölgelerde/alanlarda konaklatmayı tercih ederler. Konaklama yerlerinin seçiminde kovanların yerleştirildikleri çevre şartlarının ve kovanlar arası mesafelerin uygunluğuna dikkat edilir.
Çerkeş Çiçek Balı üretimi için; arı yetiştiricileri tarafından nektar akışı verimliliğine/kalitesine göre kovanların/arılıkların yeri değiştirilebilir. Bu iş ve işlemler; üretim döneminde düzensiz yığınlaşma olmamasına dikkat edilerek, ilgili mevzuat ve Arıcılık Kayıt Sistemi (AKS) dikkate alınarak Çerkeş İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünün koordinasyonunda yapılır. Bal hasadında, arıların kışın beslenmesi ve bu ayları rahat geçirmesi için, kovanlara yeteri kadar bal bırakılır.
Ayrıca hava şartlarına bağlı olarak kış mevsiminin uzaması ihtimaline karşı tedbir olarak sonbahar beslemesi yapılması ve genellikle besleme faaliyetlerinin akşamüzeri saatlerinde gerçekleştirilmesi sicilde önerilen uygulamadır. Arıların nektar ve polen toplamaya başladığı zaman ve sonrasında destek beslemesi yapılmaz. Arıcılık faaliyetlerinde, arılar polen ve nektar toplamaya başladığında veteriner ilaçları vb. herhangi bir kimyasal uygulanmaz.
Bitki örtüsü ve polen kaynakları
Nektar ve polen toplama süresince arı kovanlarının önüne, yeterli su kaynağı yoksa uygun şekilde temiz su konularak arıların su ihtiyacının karşılanmasına yardımcı olunur.
Zararlı Mücadelesi
Arılarda oluşabilecek hastalık ve zararlılara karşı ilgili mevzuata uygun ruhsatlı ilaçlar kullanılır. Bu ilaçların kullanımında ilgili prospektüslere uyulur.
Kışlatma ve mevsimlik bakım: İşlem ayrıntıları
Çerkeş Çiçek Balı üretimi; genellikle mart-nisan ayları itibariyle çiçeklenmeye başlayan bitki florasındaki çiçek özlerinin/nektarların arılar tarafından toplanması ile gerçekleşir. En iyi nektar akışı ve dolayısıyla üretim sezonu haziran-temmuz aylarında başlar. Yapılan arıcılık faaliyetleri genellikle uygun ahşap, plastik, strafor vb. taşımacılığı kolay malzemelerden üretilen kovanlar kullanılarak gerçekleştirilir.
İklim ve yetiştiricilik koşullarına bağlı olarak Çerkeş Çiçek Balı hasadına genellikle temmuz ayı sonunda ana nektar akımının bitmesini takip eden hafta içerisinde başlanır. Bal hasadı belirgin olarak balların arılar tarafından sırlanmasından sonra yapılır. Peteklerin en az üçte ikisinin ya da tamamının sırlanmış olması istenir. Çünkü balların sırlanmasından önce yapılan hasat işlemi, nem oranının yeterince düşürülememiş olmasından dolayı balın bozulmasına neden olur.
Hasat ve olgunlaşma
Hasatta soğuk hava şartlarının olduğu günler, balın petekten ayrılması zor olduğu için tercih edilmez. Hasat edilen bal, kovanın ballık kısmından alınır, kuluçkalık bölümünden alınmaz. Arılar ballarını olgunlaştırdıkları petekleri, çerçevenin üst çıtasından başlayarak aşağı doğru sırlarlar. Eğer ballı bir peteğin en az 2/3'ü bal dolu gözlerle sırlanmışsa petek balının olgunlaşmış ve balın hasat edilmeye hazır olduğu kabul edilir.
Hasat yapıldıktan sonra en kısa sürede sağım kolaylığı için süzme işlemine geçilir. Süzme işlemi; balın akıcılığını kaybetmemesi, hastalık ve zararlı etmenlere meydan vermemek için en kısa sürede yapılması gerekir. Bal hasadının arıların daha sakin olarak kabul edildikleri sabahın erken saatlerinde, havanın sıcak olduğu zamanlarda yapılması sicilde önerilen uygulamadır. Kovana genellikle duman verilip sonrasında kovan açılır.
Süzme ve balın ayrılması
Ballıktaki sırlı petekli çerçevelerin arıları alt kata indirilir ya da silkelenerek toplanır. Süzme için ayrılan çerçeveli balların sırları; sır tarağı, elektrikli bıçaklar vb. ile kullanılarak alınır. Daha sonra elle veya santrifüj özelliğine sahip bal süzme makinelerine yerleştirilerek petekli balların süzme işlemi yapılır. Süzülen ballar gıda işletmecileri tarafından gıda ile temasa uygun dinlendirme tanklarına alınır. Bu tanklara alınan ballar birkaç gün süreyle dinlendirilir.
Böylelikle parçacık, kabarcık vb. istenilmeyen unsurların çöküp balın homojen bir görünüm kazanması sağlanır. Dinlendirilen ballarda bulunabilecek parçacık, kabarcık vb. ayrıştırılması için ayrıca ince eleklerden geçirilerek balın süzme işlemi tamamlanır. Böylelikle bal içerisinde bulunabilecek yabancı maddeler tankın yüzeyinde kalır ve balın istenilen kendine has rengi ve görünümü sağlanır.
Piyasaya Arz
Çerkeş Çiçek Balı; Türk Gıda Kodeksine uygunluğu kontrol edildikten sonra süzme bal ve/veya petekli bal şeklinde, gıda işletmecileri tarafından belirlenen gıda ile temasa uygun ambalajlara konulur. Çerkeş Çiçek Balı; gıda ile temasa uygun ambalajlarda ilgili mevzuata uygun etiket bilgileri ile tüketiciye/piyasaya arz edilir.
Nasıl muhafaza edilir?
Çerkeş Çiçek Balı; ambalajlama/dolum noktasından tüketiciye ulaştırılana kadar tüm aşamalarında temiz ve kuru ortamlarda, kokulardan ari biçimde, doğrudan güneş ışığına maruz kalmayacak ve 25 °C’yi aşmayacak şekilde muhafaza edilir. Çerkeş Çiçek Balı; hemen tüketiciye arz edilmeyip doluma geçilmeyecek ise daha uzun süreli depolanabilmesi için serin ve güneş görmeyen ortamlarda depolanır ve muhafaza edilir.
Üretildiği yöreyle bağı nedir?
Çerkeş Çiçek Balı üretimi; düşük rakımdaki alanlardan yüksek rakımlardaki alanlara doğru ilkbahar aylarında başlar, nihai balın elde edileceği yaz aylarının sonuna doğru azalır ya da son bulur. Bu arılar; ideal dil yapısı ve morfolojik özellikleri sayesinde derin tüplü çiçeklerden kolaylıkla nektar toplama yeteneğine sahip olup Çerkeş ilçesinin karasal iklimi ve coğrafi konumuna uyum sağlamışlardır.
Uygun iklim ve yetiştiricilik koşullarında Çerkeş Çiçek Balının sağlandığı başlıca yaygın bitki florası/botanik kaynağı özellikle Fabaceae, Rosaceae ve Lamiaceae familyalarından oluşur. Bu familyalara ait toplam polen oranı Çerkeş Çiçek Balında en az %45’dir. Uygun iklim ve yetiştiricilik koşullarında Çerkeş Çiçek Balında prolin miktarı en az 600 mg/kg’dır.
Hangi biçimlerde sunulur?
Süzme ve/veya petekli bal olarak, gıda ile temasa uygun ambalajlarda sunulur.
Çerkeş Çiçek Balı; kaynağına göre çiçek balı sınıfında, üretim ve/veya pazara sunuş şekline göre süzme ve/veya petekli bal şeklinde üretilir ve tüketiciye sunulur. Tüketildiğinde ağızda ve boğazda yoğun acılık ve yanma hissi bırakmaz.
Yöredeki geçmişi
Çerkeş Çiçek Balı; arıcıların geçmişten günümüze kadar yaygın bir şekilde yürüttükleri arıcılık faaliyetleri sonucunda Çerkeş ilçesi ile özdeşleşen ve bilinen bir çiçek balıdır.
Çerkeş Çiçek Balının üretimi yüzyıllar öncesine dayanır.
Tescil ve denetim
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1811 tescil numaralı Çerkeş Çiçek Balı menşe adı olarak 7 Ocak 2026 tarihinde tescil edilmiştir. Çerkeş Çiçek Balı ibaresi ve menşe adı amblemi, ürünün ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Çerkeş Çiçek Balı ibaresi ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Kovanlar ve koloni bakımı: Uygulama koşulları
Denetimler; Çerkeş Belediyesi koordinatörlüğünde; Çerkeş Belediyesi, Çerkeş İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ile Çerkeş Bal Üreticileri Birliğinin katılımıyla en az üç kişiden oluşan denetim merci tarafından gerçekleştirilir. Çerkeş Çiçek Balı ile ilgili arı yetiştiricileri ve gıda işletmecileri; Çerkeş Bal Üreticileri Birliği ile Çerkeş İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü tarafından liste halinde kayıt edilir.
Yerinde kontrollerde kovan sayısı, arılık yerleri, konaklama noktasının uygunluğu ve bölgenin bitki örtüsünün çeşitliliği kayıt altına alınır. Bu ürünü üreten arıcılar, her yıl Çerkeş İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne arılık yerleri, koloni sayıları vb. bilgileri içerecek şekilde bildirimde bulunur.
Bu kayıtlar ürünün izlenebilirliğinin sağlanması için Çerkeş Bal Üreticileri Birliği ile Çerkeş İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü tarafından muntazam şekilde kayıt altında tutulur.
- Çerkeş Çiçek Balı coğrafi işareti kullanım biçiminin uygunluğu,
- Üretim metoduna uygunluk,
- Arılık yerlerinin bildirimdeki alanlarda olup olmadığı,
Denetim düzeni
- Hasat döneminde yapılan işlemlerin uygunluğu,
- Çerkeş Çiçek Balının ambalajlama, muhafaza ve depolama koşullarının uygunluğu,
- Çerkeş Çiçek Balının piyasaya arzının uygunluğu.
Denetim merci tarafından gerekli görülmesi halinde, Çerkeş Çiçek Balından tekniğine uygun olarak bal numunesi alınması ve analiz edilmesi sağlanır. Denetim sırasında tespit edilen uygunsuzluklar ile alınması gerekli tedbirler, denetlenen ilgili kişi, kurum veya kuruluşa bildirilir. Denetimler yılda en az 1 kez yapılır. Şikâyet üzerine veya gerekli görülen hallerde ayrıca denetim yapılabilir.
Yapılan denetimler; 6769 Sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca raporlanarak her yıl düzenli olarak Çerkeş Belediyesi tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna sunulur. Denetim merci, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasındaki hukuki süreçleri yürütür.
