Coğrafi işaretli ürün · Çanakkale
Çanakkale’nin Merkez ve Ezine ilçelerindeki Batak Ovasının tescilli köylerinde yetiştirilir. İri, dilimli ve sulu sofralık meyvesi hafif mayhoştur; açık tarlada orta mevsim ve geççi üretim yapılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Çanakkale Domatesi nedir?
Çanakkale Domatesi, coğrafi sınırında açıkta yetiştirilen, iri ve dilimli, tat ve aroma yönünden zengin, sulu bir sofralık domatestir.
Meyve ağırlığı 200–240 g arasındadır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Sayısal özellikler
Meyve etinin sertliği yöre üreticilerinin kalsiyum gübrelemesiyle ilişkilendirilir.
Düşük şeker içeriği ve yüksek sitrik asit miktarı nedeniyle Çanakkale Domatesi kendine özgü çok hafif bir mayhoş tada sahiptir.
Kalsiyum, hücre duvarlarının orta lamelinin en önemli maddesidir.
Sıcaklıkla beraber güneş ışığı domatesin gelişmesini doğrudan etkiler, iyi bir gelişim ve kalite için minimum ışık yoğunluğu 2500 lüx’tür.
Işık yoğunluğu arttıkça Vitamin C sentezi, karoten ve antosiyanin sentezi artar.
Meyve ve bileşim ölçümleri sicilin aşağıdaki değerleriyle verilir.
Meyvenin pomolojik ölçümleri
Sicil belgesinin 3. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu görüntüle · 7 kayıt
Sicil belgesinin 3. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Kaynak değeri |
|---|---|
| Meyve boyu (mm) | 64 ± 4 |
| Meyve çapı (mm) | 70,8 ± 3 |
| Meyve ağırlığı (g) | 200 ± 40 |
| Meyve et kalınlığı (mm) | 4 ± 2 |
| Tohum yuvası sayısı (adet) | 4 ± 3 |
| Kabuk rengi (Hue°) | 47,58 ± 2,5 |
| Kabuk rengi (Chroma) | 21,43 ± 3,3 |
Biyokimyasal ölçümler
Sicil belgesinin 3. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu görüntüle · 6 kayıt
Sicil belgesinin 3. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Kaynak değeri |
|---|---|
| Meyve sertliği (kg) | 2,4 ± 0,2 |
| Suda çözünebilir madde (%) | 4,5 ± 0,2 |
| Toplam şeker (g/100 g) | 3,4 ± 0,3 |
| Titre edilebilir asitlik (sitrik asit g/100 g) | 0,5 ± 0,1 |
| Askorbik asit (Vitamin C ml/10ml) | 9,65 ± 1,52 |
| Likopen (μg/g) | 7,39 ± 0,95 |
Aşağıdaki tablo, sicilin ilgili sayfasındaki değerleri gösterir.
Tablo-1: Sicildeki ölçü ve özellikler
Sicil sayfa 4’teki aroma bileşenleri tablosudur. Kaynakta toplam ester oranı “2027”, toplam terpen konsantrasyonu “50,13” olarak yazılmıştır. Bu değerler tablo toplamlarıyla tutarsız görünmektedir; kaynak değerleri değiştirilmemiştir ve nicel yorumda kullanılmamalıdır.
Tabloyu görüntüle · 6 kayıt
Sicil sayfa 4’teki aroma bileşenleri tablosudur. Kaynakta toplam ester oranı “2027”, toplam terpen konsantrasyonu “50,13” olarak yazılmıştır. Bu değerler tablo toplamlarıyla tutarsız görünmektedir; kaynak değerleri değiştirilmemiştir ve nicel yorumda kullanılmamalıdır.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Aroma (koku) bileşenleri | Aroma bileşenleri konsantrasyonu (µg/kg) | Aroma bileşenleri (%) |
|---|---|---|
| Toplam aldehit | 639,79 | 93,07 |
| Toplam alkol | 21,4 | 3,11 |
| Toplam ester | 15,61 | 2027 |
| Toplam terpen | 50,13 | 0,75 |
| Toplam keton | 5,51 | 0,80 |
| Genel toplam | 687,44 | 100 |
Hammadde ve çeşit özellikleri
Çanakkale Domatesi; coğrafi sınırda açıkta, geççi ve orta mevsim yetiştirme modeli ile sofralık olarak yetiştirilen, meyve büyüklüğü iri (200–240 g), dilimli, tat ve aroma yönünden zengin ve sulu bir domatestir.
Çanakkale Domatesi tohumları, basık şekilli olup, üzerinde yoğun hav tabakası bulunur, meyve içinde yer alan karpel loplarındaki peltemsi sıvı içinde bulunur.
Çanakkale Domatesi olarak nitelendirilen çeşitler yer domatesi olduğu için bitki gövdesi 40–50 cm yükseklikte ve oluklu bir yapıya sahip olup gövdenin üzeri tüylerle kaplıdır.
Gövde üzerinde yapraklar ve çiçek salkımları almaşık olarak yer alır.
Çanakkale Domatesinde çok sayıda yaprakçıktan meydan gelen yapraklar bileşik yaprak modelindedir.
Yaprakların sayısı fazla olduğu gibi yaprak ayaları da geniş ve üzeri tüylerle kaplıdır Bu çeşitlerde salkımların yapraklar altında oluşması nedeniyle yazın aşırı sıcaklarda meydana gelen çiçek dökümleri ve meyvelerde güneş yanıklığı görülmez.
Bu çeşitlerin çiçekleri erselik yapıda olup, çiçekte 5 adet çanak, 5 adet taç yaprak, 5 adet erkek organ ve 1 adet dişi organ bulunur.
Duyusal ve fiziksel özellikler
Çiçekler boğum aralarından meydana gelen bir salkım üzerinde yer alır.
Çanakkale Domatesi meyveleri uluslararası UPOV standartlarına göre large (7) değeri, iri, büyük (beaf) sınıfına girmektedir.
Meyveler gelişme ve olgunlaşma döneminde çok az belirgin bir omuz oluşumu gösterir.
Meyvelerin omuz kısmında renk bozukluğu yoktur, tüm meyveler homojen şekilde sıvama parlak, koyu kırmızı renkte olup, omuz kısmında görülen dilimlilik meyvenin altına doğru kaybolur.
Çanakkale Domatesi meyvelerine ait bazı pomolojik özelliklere ait sınır değerler aşağıda verilmiştir.
Bu değerlere göre meyve boyu / meyve çapı olarak tanımlanan meyve şekli (<1) değeri ile meyveler basık-yuvarlak olarak nitelendirilir.
Diğer yandan Çanakkale Domatesi diğer domates meyvelerine göre daha ince et kalınlığı ve daha fazla tohum yuvası (lokus) sayısı nedeniyle tüketici tarafından sofralık tüketimde tercih edilir.
Chroma ve Hue° değerleri meyve kabuğunun renk tonunu gösterir. Pomolojik ölçümler aşağıdaki tabloda korunmuştur.
Duyusal ve fiziksel özellikler · 2
Çanakkale Domatesinde Chroma ve Hueo değerlerinin düşüklüğü meyve renginin tam bir bayrak kırmızısı değerine karşılık gelir.
Renkte kırmızıya dönüşün göstergesi olan Hueo değeri 50’nin ve Chroma değerinin 25 değerinin üzerinde olması meyve renginin oluşmadığının göstergesidir.
Tam kırmızı olgunluktaki Çanakkale Domatesi meyvelerinde C vitamini miktarı 9,65 ± 1,52 ml/100 ml’dir.
Çanakkale Domatesinde meyveye kırmızı rengi veren likopen miktarının yüksek olması, bu maddenin sentezinde önemli rol oynayan ışık şiddetinin coğrafi sınırda çok yüksek olmasından (8000–8500 lüx) kaynaklanır.
Aroma, beş bileşen grubundaki 24 uçucu bileşenden oluşur: beş aldehit, sekiz alkol, beş ester, dört terpen ve iki keton. Biyokimyasal ölçümler aşağıdaki tabloda verilir.
Meyveler tam kırmızı oluma ulaştığı zaman yine aldehit grubu bileşenler hissedilir özgün aroma bileşeni olurken kısmen yeşil çimen ve yeşil domates kokusuna ek olarak hafiften Z-3-hexen-1-ol bileşeni olan alkol kokusu hissedilir.
Sıcaklık ve işlem koşulları
Düşen nem ve sıcaklık domates için uygun gelişme sıcaklıklarını sağladığı gibi özellikle meyve olgunlaşması sırasında gece gündüz sıcaklık farkını artırarak kaliteyi yükseltmektedir.
Ca gübrelemesi yörede yetiştirilen domates meyvelerin daha sert, daha dayanıklı olmasını sağladığı gibi, yetiştirme döneminde ortaya çıkan çiçek evi kararması olarak bilinen fizyolojik bozulmanın da önüne geçer.
10 000 lüx ışık yoğunluğunda meyve tutumu yüksektir.
Dolayısıyla, bu yörede yetiştirilen domates meyvelerinde kırmızı renk oluşumu, karoten ve C vitamini içeriği çok yüksektir.
Hammadde ve bileşim
Coğrafi sınırda en fazla kullanılan çeşitler Elegro F1, Yekta F1 ve Stdv8033 F1’dir.
Bu bileşenler arasında dikkati en çok çeken ve majör uçucu bileşen; en yüksek oranla ve konsantrasyonla (yaklaşık %80–95 arasında bir oranla) Z-3-hexenal bileşenidir.
Çanakkale Domatesine ayırt edici karakteristik özellikler sağlayan diğer bir faktör de kullanılan sulama suyudur.
Bu bileşenin hâkim olması kırmızı oluma kadar güçlü yeşil çimen kokusu ve keskin yeşil domates kokusu algılamasıyla karakterize edilir.
Nasıl yetiştirilir?
Kalsiyumlu gübreleme toprak analiz sonuçlarına göre ilki çiçeklenme öncesi ikincisi meyve tutumundan sonra olmak üzere iki aşamada yapraktan yapılır. Çanakkale Domatesinin ayırt edici özelliklerinin oluşumunda önemli bir faktör de yöredeki iklim koşullarıdır. Yörede domates yetiştirilen haziran-ekim ayları arasında hava sıcaklık değerleri minimum 10–18°C; en yüksek 20–30°C ve ortalama sıcaklık 20–24°C değerleri olup, domates bitkisinin iklim istekleri tamamıyla bire bir örtüşür.
Hazırlama işlemleri
Çanakkale Kumkale (Batak Ovası) yöresinde orta mevsim ve geç turfanda olarak fide ile yetiştiricilik yapılır. Domates fideleri, üretici tarafından olanaklara göre sıcak, ılık ve soğuk yastıklarda, cam ve plastik seralarda yetiştirilir. Fide yetiştiriciliğinde sıraya veya serpme ekim yapılarak yastıklara 4–5 g/m² tohum kullanılır. Ekimden sonra 1 cm örtü toprağı (harcı) konularak sıkıştırılır, nemlendirilir.
Ekim ve çimlendirme
Ekilen tohumlar 7–15 gün içinde çimlenir.
Fide dikimi
Kotiledon olarak isimlendirilen ilk yapraklar gelişmelerini tamamladıktan sonra yere paralel olduğu dönemde (ekimden 25–30 gün sonra yaklaşık olarak 10–15 cm boyunda) fideler sökülerek asıl üretim tarlalarına (şaşırtma) dikilir. Tarlaya dikimde 160–200 cm genişliğe sahip masuralar üzerine 50 cm sıra üzeri olacak şekilde dikilir. Dekara ortalama 1000–1250 adet fide kullanılır. Dikimden 2 hafta sonra birinci çapa, birinci çapadan 2–3 hafta kadar sonra da ikinci çapa yapılır.
Toprağın hazırlanması
Yörede domates yetiştirilecek parseller, erken ilkbaharda toprak derin sürüldükten sonra 3–4 ton/da olacak şekilde çiftlik gübresi ve taban gübrelemesi ile toprak analiz sonuçlarına göre NPK (genel olarak 25–30 kg/da Azot (N), 15 kg/da süper fosfat, 60 kg/da potasyum sülfat) verildikten sonra diskaro yardımıyla toprağa karıştırılarak dikime hazırlanır.
Gübreleme işlemi
Azotlu gübreler dikim öncesi ve büyüme/gelişme döneminde olmak üzere 2–3 defada bölünerek, fosforlu ve potasyumlu gübrelerin tamamı dikim öncesi verilir. Gelişme döneminde azotlu gübrenin kalan kısmı ile iz elementleri içeren sıvı gübreler damlama sulama ile verilir.
Sulama ve çapalama
Çanakkale Domatesi yetiştiriciliğinde sulama, damlama sulama sistemi ile yapılır ve sulama boruları iki sıra arasına bitki gövdesi ile temas etmeyecek şekilde yerleştirilir.
Gübreleme — 2. aşama
Yörede tüm üreticiler domates yetiştiriciliğinde damlama ile sulama ve sulama suyuyla sıvı gübreleme yapmaktadır.
Sulama ve çapalama — 2. aşama
Dikimden sonra sulama sıklığı iklim koşullarına göre değişir. Büyük alanda yapılan yetiştiricilikte sıra araları makina ile çapalanırken sıra üstleri ve küçük alanlarda el çapası yapılır. Yabancı ot için kesinlikle kimyasal ilaç kullanılmaz. Yörede ticari anlamda önemli olan mantari ve bakteriyel hastalıklara (kök çürüklüğü, mildiyö, külleme vb.) ve zararlı böceklere (yaprak bitleri, beyaz sinek, tuta güvesi vb.) karşı Tarım ve Orman Bakanlığından ruhsatlı kimyasallar kullanılır.
Mücadele programları Çanakkale Ziraat Odası ve Çanakkale İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün birlikte yönettiği erken uyarı sistemi ve entegre mücadele yöntemleri ile yapılır.
Hasat işlemi
İklim koşullarına göre değişmekle beraber genel olarak ekimden 120–125 gün sonra hasat yapılır. Çanakkale Domatesinde meyveler yakın ve uzak pazarlara gönderilme durumlarına göre açık kırmızı veya kırmızı olgunlukta, 3–4 defa seçmeli hasat yapılarak toplanır. Meyveler saplı hasat edilir ve iki sıralı plastik kasalar içinde pazara gönderilir.
Nasıl hasat edilir?
Coğrafi sınırda tüketici istekleri ve pazar uzaklığına göre pembe olum, açık kırmızı ve tam kırmızı olum safhasında hasat edilirler. Olgunlaşma ile meyve sapında oluşan kopma tabakasından ters yönde kıvrılarak saplı hasat edilirler.
Sunum ve kullanım
Uzak mesafedeki pazarlara taşınacak meyveler, taşıma sırasında yumuşaması dikkate alınarak biraz daha sert ve daha açık renkte toplanır.
Üretim dönemi ve muhafaza koşulları nelerdir?
Çanakkale Domatesi çeşitleri büyük (beaf) domates olarak sınıflanan çok iri, dilimli, kendine özgü parlak koyu kırmızı renkli, özgün tat, koku ve aromaya sahip olup, depolama ve taşımaya dayanıklı, raf ömrü uzun çeşitlerdir. Kalsiyum gübrelemesi ile elde edilen bu özellik nedeniyle, diğer bölgelerde de yetiştirilen aynı domates çeşitleri bu bölgede yetiştirildiği zaman daha uzun süre depolanabilmekte ve daha uzun raf ömrüne sahip olabilmektedir.
Hasattan sonra hemen pazarlanmayacak meyveler 8°C sıcaklık ve %85–90 oransal nem içeren soğuk depolarda 4 hafta kadar kalitelerinde minimum kayıpla muhafaza edilir. Çanakkale Domatesinin raf ömrü, depolama yapılmışsa 7–10 gün, doğrudan pazarlanan meyvelerde 15–18 gündür.
Üretim yeriyle bağı nedir?
Üretim yeri ve çevresi
Çanakkale Domatesi kazık köklü olup, dallanarak ikincil kökleri oluşturur ve köklerin çok büyük kısmı genel olarak toprağın 0–25 cm derinliğinde yer alır. Çanakkale Domatesi; dayanıklılık, sululuk, sertlik, aroma ve tat yönünden diğer bölgelere göre farklılık gösterir ve bu durum coğrafi sınırın sahip olduğu ekolojik koşullar (toprak, su ve iklim) ile üreticilerin yetiştiricilik konusunda sahip oldukları tecrübeye dayanır.
Domates yetiştiriciliği açısından en uygun iklim ve toprak faktörleri Çanakkale ilinin belirtilen coğrafi sınırında bulunur. Ayrıca besin elementlerince zengin toprak ve su yapısı, meyve aromatik bileşiklerinin oluşmasında önemli rol oynar. Eski adı Batak Ovası olan Kumkale Ovası ve çevresi Küçük Menderes’in Kaz Dağları’ndan taşıdığı mineral zenginliği gösteren alüvyonlardan oluşmaktadır.
Üretim yeri ve çevresi · 2
Besin elementlerince zengin toprak ve sulama yanında bahsi geçen rüzgârlar domates meyvelerinin tadının ve aromasının yüksek olmasını sağlar. Yöredeki alüviyal toprak yapısının oluşumunda uzun yıllar içinde Kazdağları’ndaki pınarlar ve yağışlar sonucu yüzey akışlarıyla Kumkale ovasında denize ulaşan Karamenderes ve Dümrek nehirlerinin taşıyıp getirdiği mineral elementlerce zengin sedimentler önemli rol oynamıştır. Diğer yandan, bölgedeki toprak tekstürü genel olarak domates yetiştiriciliğinin en iyi yapılabileceği tınlı bünyeye sahiptir.
Keza bölge topraklarının pH değerleri ve toprakların organik madde içeriğinin yüksek olması domates yetiştiriciliği için en uygun şartları oluşturur. Genel olarak birinci sınıf tarım toprağı olarak nitelendirilen yöre toprakları, kireç yönünden fakirdir. Özellikle domates yetiştiriciliğinde kaliteyi etkileyen en önemli toprak özelliklerinden olan kireç oranının yetersiz olmasının bilincinde olan yöre domates üreticileri yetiştiricilik döneminde kalsiyum (Ca) gübrelemesini rutin bir yetiştiricilik uygulaması olarak gerçekleştirir.
Üretim yeri ve çevresi · 3
İklim faktörlerinden güneş ışığı fotosentetik aktif radyasyon ve ışıklanma süresi ile domates meyvelerinde rengin oluşumunu sağlar. Çanakkale iklim verilerinden özellikle yörede domates yetiştirilen haziran-ekim ayları arasında güneş ışık yoğunluğu günün saatlerine yani güneş ışığının geliş açısına göre ortalama 8000–8500 lüx’tür.
Gece–gündüz sıcaklık farkı meyve tadını oluşturan şeker/asit dengesinin sağlaması yanında meyvenin kokusunu oluşturan aromatik bileşiklerin sentezini artırır.
Yaz rüzgârları
Coğrafi sınır, özellikle yaz aylarında esen kuzey ve batı rüzgârları nedeni ile serinlemektedir.
Rüzgâr kaynakları
Rüzgâr kaynağı ise Çanakkale Boğazı ve yörenin hemen kuzey ve kuzeydoğusunda kalan Kaz Dağları’dır.
Bu rüzgârlar yöre ve yakınında hava sirkülasyonunu hızlandırmakta ve nem miktarını yaz aylarında düşürmektedir.
Sicildeki su kaynakları açıklaması
Bölgenin tüm yer altı ve yer üstü suların kaynağı Kazdağları olup, sadece bu yörenin değil kuzeyde Kapıdağ Yarımadası, güneyde Ayvalık, doğuda Balıkesir Kepsut ve batıda Gökçeada’nın tüm su kaynaklarının çıkış yeridir.
Karamenderes ve Dümrek
Çanakkale Domatesi coğrafi sınırdaki Karamenderes ve Dümrek nehirlerinin çıkış noktası da Kazdağları silsilesi içerisinde yer alan Ağı Dağı olup, değişik çaylarla beslenerek Batak Ovasında Ege Denizi’ne dökülür.
Sulama suyunun niteliği
Burada domates yetiştiriciliği için dikkat çeken bir nokta Kazdağlarından beslenen bu suların yörede hiç sanayi tesisinin olmaması nedeniyle temiz olmasıdır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil ve denetim
Sicilde C vitamini anlatımda ml/100 ml, ölçüm dökümünde ml/10ml birimiyle yazılıdır. Aroma tablosunda ester oranı 2027, terpen konsantrasyonu 50,13 olarak basılıdır; bunlar tahminle düzeltilmemiştir. Anlatımdaki 200–240 g ile pomoloji dökümündeki 200 ± 40 g değerleri de kendi bağlamlarında korunmuştur.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1410 tescil numaralı Çanakkale Domatesi menşe adı olarak 13 Temmuz 2023 tarihinde tescil edilmiştir. Çanakkale Domatesi ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Çanakkale Domatesi ibareli logo ve menşe adı amblemi işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetim düzeni
Denetimler, Çanakkale Ticaret Borsası koordinatörlüğünde, Çanakkale Ticaret Borsası, Çanakkale Ticaret ve Sanayi Odası, Çanakkale İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Çanakkale 18 Mart Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü, Çanakkale Ziraat Odası ve Ezine Ziraat Odasından ürün konusunda uzman en az 6 kişiden oluşacak denetim mercii tarafından yılda 2 defa (üretim ve hasat dönemlerinde) gerçekleştirilir. Şikâyet olması halinde ya da gerekli hallerde her zaman denetim yapılabilir.
Denetimde kontrol edilen hususlar:
- Yetiştirme sürecinde uygulanan kültürel işlemler (fide dikimi, sulama, gübreleme, mücadele işlemleri, hasat teknikleri vb) ile yukarıda üretim başlığı altında verilen teknik esasların kontrolü.
Denetim düzeni · 2
- Üretici tarafından hasadı yapılan domateslerde olgunluk durumu, tadım testi ve pomolojik özelliklerin uygunluğu ve pazarlanacak ürünlerde ambalaj şeklinin uygunluğu. (Tadım testi denetim mercii üyeleri tarafından, kırmızı olgunluktaki domates meyvelerinde dış görünüm, yeme özelliği (dişle ısırma şeklinde), tadı (şeker / asit dengesi), tadımla birlikte algılanan özgün koku, aroma seviyesi ve meyve iç yapısının özelliği (damarlılık, tamamen kırmızı-beyaz olması) ve meyve içindeki jelimsi yapının oluşması gibi özellikler dikkate alınarak puanlama ile gerçekleştirilecektir.) Pazarlama aşamasında ambalajlarda Çanakkale Domatesi ibareli logo ile menşe adı ambleminin kullanımın kontrolü.
Denetim merciinin çalışmaları sırasında ihtiyaç duyulan kırtasiye, araç ve gerekli ekipman Çanakkale Ticaret Borsası tarafından sağlanacaktır.
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
