Coğrafi işaretli ürün · Balıkesir
Gönen’de yetiştirilen, uzun taneli ve tebeşirimsi bölge içermeyen mahreç işaretli pirinçtir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Balıkesir Gönen Pirinci nedir?
Balıkesir Gönen Pirinci, Balıkesir’in Gönen ilçesinde yetişen Oryza sativa L. türü çeltikten elde edilen bir pirinçtir. Çeltiğin kavuzları soyulur; değirmenleme işlemleriyle embriyo, kabuk ve alöron tabakası kısmen veya tamamen uzaklaştırılır.
Ürün; uzun ve geniş taneli, camsı ve mat görünüşlü beyaz pirinç yapısıyla tanımlanır. Taneler tebeşirimsi bölge içermez.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Kayıtlı tohum ve çeltik yapısı
Üretimde Bonni X Shinei melezinden geliştirilen, Tarım ve Orman Bakanlığı Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğüne kayıtlı Gönen tohumu kullanılır. Bu tohum Gönen Ovasında yetişir. Sarı renkli ve uzun taneli çeltiğin bin tane ağırlığı 39–40 g, çeltik randımanı ise %55–65 aralığındadır.
Tane görünümü ve olgunlaşma
Elde edilen pirinç uzun taneli, geniş, camsı ve mat görünüşlüdür; bin tane ağırlığı 28,80–30,98 g aralığındadır. Çeltik 120–125 günde olgunlaşır ve tane yapısı nedeniyle uzun taneli pirinç, tip A grubunda yer alır. Beyaz tanelerde tebeşirimsi bölge bulunmaz.
Fiziko-kimyasal ölçütler
Ürünün jelatinleşme sıcaklığı, tane boyutu, hektolitre ağırlığı, kül, protein ve nem değerleri resmî tescil belgesindeki fiziko-kimyasal özellikler tablosunda tanımlanmıştır. Tablo, kırık veya toz kırık miktarını da 1,14 mm elekten geçen miktar üzerinden ölçüt olarak içerir.
Tablo-1: Balıkesir Gönen Pirincinin fiziko-kimyasal özellikleri
Yetiştirme yöntemi
Toprak ve tarla hazırlığı
Çeltik, Gramineae familyasındaki Oryza sativa L. bitkilerinden üretilir; Gönen’de pH değeri 6,50–6,82 olan topraklarda ve %1–4 eğimli arazilerde de yetiştirilir. Toprak işlemeye 15–30 Eylül tarihlerinde derin sürümle başlanır. Su altında yetiştirilecek tarlalarda taş, kök, bitki artığı ve diğer engeller temizlenir; arazi düzleştirilir, sulama kanalları açılır ve su akışı kontrol edilir. 1–20 Nisan tarihlerinde su tutulması için etrafı setli tava bölmeleri hazırlanır.
Tohum hazırlığı ve ekim
Seçilmiş, temiz ve sağlıklı tohumlar yıkanır; ekimden 2–3 gün önce çimlendirmek üzere tamamen örtecek su içinde 24 saat ılık yerde bekletilir. Su emerek şişen tohumlar 2–3 gün çimlendirildikten sonra, suyla doldurulup tabanı bulandırılmış tavalara serme yöntemiyle dekara 150–200 kg ekilir. Tavalara su doldurulur ve çeltik saçma yöntemiyle ekilir; Gönen’de ekim 30 Nisan–15 Mayıs arasında yapılır.
Sulama, gübreleme ve bitki koruma
Sulama, kesik ya da nöbetleşe sulama yöntemiyle ilk, ana, orta ve son sulama evrelerinde yürütülür. Ana sulama bitkiler 10–15 cm boya ulaştığında yapılır ve toprak nemi %70–80 arasında tutulur; orta sulamada %50–60, bitkiler olgunlaştıktan sonra başlayan son sulamada ise %40–50 nem yeterlidir. Gübreleme, kardeşlenme sırasında bitkinin büyümeye başlamasından yaklaşık 10–15 gün sonra yapılır. Yabancı ot, hastalık ve zararlılarla mücadelede kültürel, fiziksel ve kimyasal yöntemlerden yararlanılır.
Hasat ve hasat sonrası işlemler
Hasat olgunluğu
Hasat zamanı yaklaşırken çeltikte nem oranı %25–30 aralığına yükselir; hasat için uygun nem oranı %18–22’dir ve bu değere ulaşmak için havalandırma yapılır. Çeltik, salkımların %80’i saman rengini aldığında ve alt kısımlardaki daneler sertleştiğinde, 1 Eylül–15 Ekim arasında biçerdöver veya orakla hasat edilir.
Temizleme ve kurutma
Hasat edilen çeltik önce temizlenir; kabuk, sap, taş ve diğer yabancı maddeler uzaklaştırılır. Temizlenen çeltikler yıkanarak kir ve tozdan arındırılır; yıkama sırasında nem oranı da düşürülür. Yıkamanın ardından çeltikler güneşte veya özel kurutma makinelerinde kurutulur.
Değirmenleme ve ambalajlama
Kurutulan çeltiğin kabukları ayrılır; istenmeyen ve kırık taneler, toz ve diğer yabancı maddeler ayıklanır. Tanelerin ince tabakasını uzaklaştırmak için parlatma uygulanır; bu işlem pirincin beyazlamasını ve daha parlak görünmesini sağlar. Parlatılmış pirinç; boyut, şekil, renk, kırıklık, tat ve koku özelliklerine göre sınıflandırılır. Pirinç, %12–14 nem değerinde paketlenerek satışa sunulur veya diğer gıda ürünlerinde kullanılmak üzere işlenir; ambalajlamada polietilen torba ya da karton kutu kullanılabilir ve ambalaj üzerinde marka, üretici, parti numarası ile üretim tarihi bilgileri yer alır.
Coğrafi sınırla bağı nedir?
Balıkesir Gönen Pirincinin coğrafi sınırı Balıkesir ili Gönen ilçesidir ve ürünün tüm üretim aşamaları bu sınır içinde gerçekleştirilir. Gönen’de temmuz ayında 512,8 cal/cm², ağustos ayında 447,5 cal/cm² olan güneşlenme değerleri, Oryza sativa danelerinde kuru madde birikimini artırır. Ürünün Gönen ilçesinde uzun bir geçmişe sahip olması ve coğrafi sınırın tarım ekonomisindeki yeri, ürün ile yöre arasındaki ün bağını oluşturur.
Pirinç taneleri hijyenik, havalandırılmış ve kuru ortamda 20–25°C sıcaklıkta depolanır; depo güneş ışığı ve yağmurdan korunur, temiz tutulur ve böceklerle kemirgenlerin girişi önlenir. Nem oranı %12–14 olan pirinç, bu koşullarda 1 yıl süreyle depolanır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
Balıkesir Gönen Pirinci, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 19 Mart 2021’den itibaren korunmak üzere 6 Mayıs 2025 tarihinde mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Balıkesir Gönen Pirinci ibareli logo ve mahreç işareti amblemi ürünün veya ambalajının üzerinde yer alır. İbarenin ve amblemin ürün ya da ambalaj üzerinde kullanılamadığı durumlarda, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulmaları gerekir.
Denetim yapısı
Denetimler, Gönen Ziraat Odasının koordinasyonunda; Gönen Borsası, Gönen Çeltik Üreticileri Birliği, Gönen İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ve Gönen Ziraat Odasını temsilen uzman kişilerin katıldığı dört kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Denetim yılda bir kez düzenli olarak, gerekli görülen hâllerde ve şikâyet üzerine ise her zaman yapılır. Denetimde fiziko-kimyasal özellikler, üretim yöntemi, hasat, ambalajlama ve depolama koşulları ile ürün ibaresi, logo ve mahreç işareti ambleminin kullanımı kontrol edilir. Denetim mercii, denetim sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da uzman gerçek ve tüzel kişilerden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir; tescil ettiren hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.