Coğrafi işaretli ürün · Antalya
Alanya ve Gazipaşa’da yetişen Fuerte çeşidi, armut biçimli menşe adı avokadodur.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Alanya Avokadosu nedir?
Alanya Avokadosu, Antalya ilinin Alanya ve Gazipaşa ilçelerinde yetiştirilen Fuerte çeşidi avokadodur. Koyu yeşil ve hafif pürüzlü kabuğu, armuda benzeyen meyve biçimi, açık sarı-yeşilimsi meyve eti ve iri tek çekirdeğiyle tanımlanır.
Menşe adı korumasında ürünün nitelikleri ve üretim süreci, tanımlı coğrafi sınırdaki doğal koşullar ile yetiştiricilik uygulamalarına bağlıdır.
Hangi özellikleriyle ayrılır?
Fuerte çeşidi ve meyve biçimi
Alanya Avokadosunun çeşidi Fuerte’dir. Meyvenin kabuğu koyu yeşil, hafif pürüzlü ve kalındır; şekli armuda benzer, çekirdeği koniktir ve kolay soyulabilir.
Meyve eti ve ağırlık
Meyve eti açık sarı-yeşil renktedir. Sicilde ortalama meyve ağırlığı 210,97 gr olarak verilirken, ürün için 150–300 gr ağırlık aralığı da kayda geçirilmiştir.
Yağ ve kuru madde ölçütleri
Alanya ve Gazipaşa’da yetişen avokadolarda yağ oranı %12,22–17,28 aralığında gözlemlenmiştir; sicildeki ortalama yağ oranı %16,26, kuru madde değeri ise %29,77’dir. Tolerans değerleri bakımından yağ oranı %15’in, kuru madde oranı ise %25’in altına düşmemelidir.
Kayıtlı bileşim karşılaştırmaları
Sicil, Alanya-Gazipaşa örneklerinin besin kompozisyonu, mineral madde miktarları ve yağ asidi bileşimini farklı kaynaklardaki Fuerte verileriyle birlikte verir. Bu karşılaştırma tabloları, yörede yetişen ürünün morfolojik ve besinsel içerik bakımından farklılaştığına ilişkin sicil değerlendirmesinin dayanakları arasındadır.
Tablo-1: Besin kompozisyonu verileri
Tabloyu görüntüle · 7 kayıt
| Bileşen | (Biale & Young, 1971) | (Gomez & Lopez, 1998) | Alanya – Gazipaşa (Özdemir vd., 2003) |
|---|---|---|---|
| Su (%) | 65,70 – 83,50 | 84,24 – 87,41 | 73,75 – 78,12 |
| Enerji (kkal) | – | – | – |
| Protein (gr) | 0,90 – 1,80 | – | 1,63 – 2,42 |
| Lipid (gr) | 6,3 – 26,6 | 3,05 – 6,70 | 12,22 – 17,28 |
| Karbonhidrat (gr) | 1,52 – 7,80 | – | – |
| Lif (gr) | – | – | – |
| Kül (gr) | 0,64 – 1,60 | – | 0,94 – 1,27 |
Tablo-2: Mineral madde verileri (mg/100 gr meyve eti)
Tablo-3: Avokado meyvesinin yağının yağ asidi bileşimi (%)
Tabloyu görüntüle · 7 kayıt
| Yağ asidi | Frega vd. (1990) | Kurlaender (1996) | Knight (2002) | Alanya – Gazipaşa (Özdemir vd., 2003) |
|---|---|---|---|---|
| Palmitik | 14,5 – 22,8 | 9,0 – 13,0 | 7,2 – 25 | 15,35 – 22,26 |
| Palmitoleik | 4,7 – 10,7 | 2,8 – 4,0 | 0 – 8,3 | 6,33 – 10,88 |
| Stearik | 0,5 – 0,7 | 0,4 – 1,0 | 0,09 – 0,30 | |
| Oleik | 49,5 – 67,7 | 69,0 – 74,0 | 42 – 81 | 49,66 – 66,51 |
| Linoleik | 8,9 – 15,1 | 10,0 – 14,0 | 6,0 – 18,5 | 9,88 – 15,6 |
| Linolenik | 1,0 – 1,3 | 1,0 – 2,0 | – | 0,04 – 0,26 |
| Araşidik | – | İz | – | 0,42 – 0,89 |
Tablo-4: Alanya Avokadosunun meyve ve ağaç özellikleri
Tablo-5: Alanya ilçesi toprak özellikleri
Nasıl yetiştirilir ve hazırlanır?
Alanya Avokadosu açık alanda yetiştirilebilir; bahçe arazisinin kuvvetli rüzgârlardan görece korunmuş ve soğuk olmayan bir konumda seçilmesi gerekir. Meyvenin ağaç üzerinde kalma durumu uzun olup 5–6 ay olarak kaydedilmiştir.
Çoğaltım materyalinin hazırlanması
En çok kullanılan çoğaltım yöntemi aşıdır; ürün genellikle çöğür anaçlar üzerine göz ve kalem aşısı yapılarak çoğaltılır. Tohum meyveden çıkarıldıktan hemen sonra ekilir; kabuk çıkarılıp kotiledonların birleşme yerinin altından veya üstünden ince bir tabaka kesilerek çimlenme desteklenir.
Tohum; yastık, polietilen torba, saksı veya doğrudan fidanlık arazisine, sivri ucu toprak düzeyiyle aynı seviyede ve geniş kısmı aşağıda kalacak biçimde ekilir. Ekim aralığı yastıkta 10 × 10 cm, fidanlıkta 40 × 90 cm’dir; torba veya saksıda her kaba bir tohum konur.
Torba ve saksı üretiminde yarı gölgeli ortam kullanılır; tohumların kasalarda 3–4 hafta katlanması çöğür çıkışını destekler. Ekim ortamı 3:1:1 torf, kum ve perlit karışımından oluşur ve ortam pH’sı 6,5–7,0 arasında tutulur.
Çöğür gelişimi ve aşılama
Fidan yetiştiriciliği tamamen yarı gölgede ya da başlangıçta serada, ardından yarı gölgede yapılır. Yarı gölgede fidan yetişmesi 2–2,5 yıl sürerken, sera başlangıçlı yöntemde bu süre yarıya iner; ekilen tohumlar 1–6 ayda çimlenerek çöğür hâline gelir.
Çöğürler 5–6 yaprak olduklarında gübrelenir; fidanlıktan bahçeye şaşırtılacak çöğürlerde süzek toprak aranır ve sulama 7–10 gün arayla yapılır. Çok sıcak ve kuru rüzgârlı günlerde sulama aralığı kısaltılır; hastalık ve zararlılarla mücadele bitki sağlığı mevzuatı ile entegre mücadele ilkelerine göre yürütülür.
Fidanlıkta her metre sıraya 10 gr saf azot amonyum sülfat biçiminde, torba ve saksılara ise 20–25 gr amonyum sülfat uygulanır; uygulama sayısı çöğür gelişimine göre ayarlanır. Ürün demir noksanlığına ve özellikle kirece bağlı kloroza hassas olduğundan, uygun demirli preparatlar demir kileyti hâlinde verilir.
Fidanlıktaki sonbahar ekiminden sonra çöğürler genellikle aynı yılın sonbaharında aşılama kalınlığına ulaşır; sera koşullarında bu süre 6 aydır. Göz aşıları sonbahar veya ilkbaharda kabuk verme döneminde T ya da yama aşı olarak uygulanabilir; kalem aşılarında ilkbahar, özellikle Nisan–Mayıs dönemi daha yüksek başarı sağlar.
Dilcikli İngiliz, yarma, kakma, kabuk ve yan kalem aşıları uygulanabilir. İlkbahar aşıları aynı yılın sonbaharında, sonbahar aşıları ise ertesi yılın sonbaharında bahçeye dikilecek büyüklüğe gelir; seradaki çöğürler tohum ekiminden 5–6 ay sonra aşılanabilir duruma ulaşır.
Yarma veya dilcikli İngiliz aşısında çöğür tepesi toprak seviyesinden 12–15 cm yukarıdan kesilir. Aşı kalemi çöğürle aynı kalınlıkta ve 3–4 gözlü sürgünden seçilir; aşı yeri plastik bağla bağlanır, kalemin üstüne aşı macunu sürülür.
Aşıdan 2–3 hafta sonra tutan aşıların yaprak sapları düşer; anaç filizleri temizlenir ve kalemden süren sürgünler 10–15 cm olduğunda en iyi gelişen sürgün bırakılır. Kalan sürgün hereğe bağlanarak tek gövde büyütülür, aşı bağları 8–10 hafta sonra alınır.
Gelişen fidanlara 3 hafta arayla azot-fosfor-potasyumlu gübreleme yapılır; demir noksanlığı gösterenlere demir şelat eklenir. Fidanlar 7–10 gün arayla sulanır; sıcak ve kuru rüzgârlı yaz günlerinde aralık kısaltılır ve bu yöntemle yetişen fidanlar tohum ekiminden 1 yıl sonra bahçeye dikilebilir.
Bahçe tesisi ve dikim
Bahçe 6 × 6 m veya 7 × 7 m dikim aralıklarıyla kurulur. Tozlaşma için Fuerte ile A grubu çiçek yapısındaki Hass veya Wurts çeşitleri 1:9 oranında birlikte dikilir.
Dikim, soğuk tehlikesi kalktıktan sonraki ilkbahar aylarının erken dönemlerinde yapılır. Plastik tüp köklere zarar vermeden çıkarılır; kıvrılmış veya zarar görmüş kökler kesilir, dikim tuvaleti budaması yapılır ve aşı yeri toprak üstünde kalacak biçimde fidan çukura yerleştirilir.
Dikimden hemen sonra can suyu verilir ve fidan hereklerle bağlanır. Alanya koşullarında damlama sulama ile tava usulü sulama yaygındır; tava sulamada genel aralık 7–20 gün, damla sulamada ise ağacın durumuna bağlı olarak 1–7 gündür.
Damla sulamada su, sık aralıklarla yalnız kök gelişim ortamına verilir; bitki sırası boyunca ıslak şerit oluşurken sıra arası kuru kalır. Tava sulama, seddelerle çevrili düz parsellerde adi tava biçiminde veya eğim yönünde uzun şeritler hâlinde uygulanabilir; en yoğun sulama Temmuz ve Ağustos aylarındadır.
Gübreleme ve budama
Genç ağaçlarda azotlu gübreleme her yıl artan miktarda yapılır; gübre gövdeye temas ettirilmeden taç izdüşümünde, gövdeden yaklaşık 20–50 cm uzakta uygulanır ve ardından az, kontrollü sulama yapılır. İlk dört yılda ağaç başına yıllık saf azot miktarı sırasıyla 50, 100, 150 ve 200 gr olarak düzenlenmiştir.
Verime yatmış ağaçlarda ağaç başına 3–4 kg amonyum sülfat, 500 gr triple süper fosfat ve 750 gr potasyum sülfat kullanılır. Fosforlu ve potaslı gübreler dördüncü yıldan itibaren Kasım–Aralık döneminde uygulanır; toprağın fiziksel ve kimyasal yapısını iyileştirmek için her 3–4 yılda bir dekara yaklaşık 2–3 ton ahır gübresi verilir.
Dikim sırasında dikim tuvaleti budaması, sonraki dönemlerde ise doruk dallı budama uygulanır. Taç, eşit kuvvette üç ana dal ve ortalarındaki doruk dalından oluşturulur; ilk şekil Temmuz–Ağustos aylarında verilir ve en uygun budama dönemi hasat sonrasından gelişimin başladığı zamana kadar, yani Şubat–Nisan aralığıdır.
Nasıl hasat edilir ve muhafaza edilir?
Hasat, paketleme ve depolama
Aşılı ağaçlarda hasat dikimden 3–4 yıl sonra başlar ve Kasım–Nisan arasındaki dönem hasat için uygundur. Meyveler elle veya toplama aletiyle, sapıyla birlikte alınır; zedelenmeden taşıma kaplarına yerleştirilir ve uzun saplar ambalajlamaya uygun biçimde kısaltılır.
Paketlemeden önce meyveler sınıflandırılır, yıkanır ve derecelendirilir. Meyveler kâğıda sarılır, özel karton kutulara tek sıra hâlinde yerleştirilerek paketlenir.
Ürün, 21 °C oda sıcaklığında 6–12 günde, 5 °C’de ise 30–40 günde yumuşar. Muhafaza 5–6 °C arasında yapılmalı ve depolama süresi 3 haftayı geçmemelidir.
Hasat ve yetişme takvimi nedir?
Çiçeklenme dönemi
Küçük, yeşil-sarımtırak çiçekler salkımlar hâlinde açar. Çiçeklenme, ağacın çeşidine bağlı olarak sonbahardan yaz başına kadar sürebilir.
Hasat ve budama dönemi
Optimum hasat dönemi Kasım başından Nisan sonuna kadardır. Budama, hasattan hemen sonra başlayıp gelişimin başladığı döneme kadar sürer; bu dönem Şubat–Nisan aralığı olarak belirtilir.
Coğrafyayla bağı nedir?
Toroslar ve deniz etkisi
Alanya ve Gazipaşa’da Toros Dağları, dar ova şeridinin ardından denize paralel yükselir. Doğu, batı ve kuzeydeki dağlar iç kesimlerden gelen soğuk hava ile rüzgârları keser; denizin yumuşatıcı etkisiyle birlikte yörede mikroklima oluşur.
Sicildeki uzun yıllar iklim verilerinde yıllık ortalama hava sıcaklığı 19 °C, en sıcak ay Ağustos 27 °C ve en soğuk ay Ocak 12 °C olarak yer alır. Kışları yağışlı ve nemli, yazları kurak ve sıcak Akdeniz iklimi görülür; sıcaklığın -2,8 °C’ye düşmesi üründe zarara yol açabilir.
Toprak niteliği ve muhafaza koşulu
Yetiştiricilik için iyi drene edilmiş, derin, organik maddece zengin, killi-kumlu, gevşek ve reaksiyonu nötr toprak gerekir. Alanya toprağına ilişkin kayıtta bu nitelikler yöre toprağının özellikleri arasında gösterilir.
Menşe alanında yetiştirilen ürün için kayıtlı hasat sonrası muhafaza koşulu 5–6 °C aralığıdır. Bu sıcaklık aralığında depolama süresi 3 haftadan fazla olmamalıdır.
Yöredeki gelişimi nasıl şekillendi?
Tescil belgesindeki tarihsel anlatıma göre Fuerte, Hass, Bacon ve Zutano çeşitleri 1970’li yıllarda Türkiye’ye getirilmiş; FAO aracılığıyla Antalya–Mersin kıyı kesiminde dikimlerine başlanmıştır. Aynı anlatım, kıyı kesiminin avokado için elverişli olduğunun belirlendiğini ve sonraki yıllarda Türkiye’de avokado üretiminin önem kazanarak arttığını kaydeder.
Tescil belgesinde yer alan döneme ait üretim verilerinde, Türkiye avokado üretiminin %80’inin Antalya’da gerçekleştiği; Antalya üretiminin %80’inden fazlasının ise Alanya ve Gazipaşa’da 4 bin dekar alanda 60 bin ağaçta yapıldığı belirtilir. Bu veri, belgenin düzenlendiği döneme ait bir kayıt niteliğindedir.
Tescil ve denetim nasıl yürür?
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
Alanya Avokadosu, 386 numarayla menşe adı olarak 15.10.2018 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 14.07.2015 tarihinden itibaren korunmak üzere tescile bağlanmıştır.
Tescil ettiren Alanya Ticaret ve Sanayi Odasıdır. “Alanya Avokadosu” ibaresi, marka unsuru ile birlikte ürünün üzerinde kullanılabilir.
Denetim mercii ve kapsamı
Denetim, Alanya Ticaret ve Sanayi Odası koordinatörlüğünde; Alanya Ziraat Odası ile Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Alanya İlçe Müdürlüğünden birer uzman olmak üzere üç kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Mercii, ürünün yetiştirilmesi, depolanması, taşınması ve pazarlanmasında ayırt edici niteliklere ve üretim tekniğine uygunluğu denetler.
Denetim yılda bir kez düzenli olarak, ihtiyaç veya şikâyet hâlinde ise her zaman yapılır ve sonuçları raporlanır. Raporlar Alanya Ticaret ve Sanayi Odası tarafından her yıl Türk Patent ve Marka Kurumuna gönderilir; denetim mercii gerektiğinde kamu veya özel kuruluşlardan ve uzmanlardan yararlanabilir ya da hizmet satın alabilir.
Kontrol ölçütleri ve izlenebilirlik
Kontroller öncelikle meyve şekli, ağırlığı ve kabuk rengi gibi dış görünüm ile gözleme dayalı özelliklerden başlar. Çeşidin Fuerte olması, suda çözünür kuru madde oranının en az %25, yağ oranının %15–20 ve meyve ağırlığının en az 150 gr olması aranır.
Suda çözünür kuru madde, meyve sıkıldıktan sonra elde edilen sıvının el refraktometresinde okunmasıyla; yağ oranı ise Soxhelet ekstraksiyon cihazıyla belirlenir. Meyveler sapıyla birlikte elektronik hassas terazide tartılır.
Bahçenin Alanya veya Gazipaşa ilçe sınırlarında bulunması, üretim alanının Çiftçi Kayıt Sistemi’ne kayıtlı olması ve Üretici Kayıt Defterinin tutulması denetimde incelenir. Analizler Alanya İlçe Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü Analiz Laboratuvarında yapılır.
Denetim mercii, coğrafi işareti koşullara aykırı veya haksız kullananlar hakkında yasal takibat başlatır ve hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür. Ayrıca üretici, oda ve dağıtım-pazarlama aktörlerine tescil gerekleri konusunda bilgi vererek farkındalık oluşturur.