Coğrafi işaretli ürün · Bingöl
Guldar Domatesi; iri ve düzensiz dilimli meyvesi, kristalimsi iç yapısı, hafif ekşimsi tadı ve içten dışa olgunlaşmasıyla ayırt edilen sofralık bir domatestir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Guldar Domatesi nedir?
Guldar Domatesi, iri, kırmızı, düzensiz dilimli ve çekirdekli yapıda bir domatestir. İçindeki kristalimsi yapı ayırt edici özelliğidir. Sicilde Latince tür adı Lycopersicon lycopersicum L. olarak verilir.
Ayırt edici özellikleri
Meyve yapısı ve irilik
Meyve ağırlığı 274–326 g aralığındadır. Meyve uzunlamasına kesitte basıktır; damarlanması azdır ve yeşil omuzluk görülmez.
Tablo-1: Guldar Domatesinin Bitki ve Meyvesinin Morfolojik Özellikleri
Sicil belgesinin 4. sayfasında yer alan guldar domatesinin bitki ve meyvesinin morfolojik özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Domates elle ortasından parçalara ayrıldığında merkezinde konik biçimli, çekirdeksiz ve etli bir bölüm bulunur. Yörede göbek veya cücük denilen bu parça, sicilde ticari domateslerden ayrılan bir özellik olarak anlatılır.
Tablo-2: Guldar Domatesinin Fiziksel Özellikleri
Sicil belgesinin 4. sayfasında yer alan guldar domatesinin fiziksel özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
İkiye ayrıldığında iç kısmında buzlanma veya buğulanma görünümü oluşur. Sicil bu görünümü potasyum fazlalığıyla ilişkilendirir.
Tablo-3: Guldar Domatesinin Kimyasal Özellikleri
Sicil belgesinin 5. sayfasında yer alan guldar domatesinin kimyasal özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 6 kayıt
Sicil belgesinin 5. sayfasında yer alan guldar domatesinin kimyasal özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | En Az | En Çok |
|---|---|---|
| Toplam Azot (%) | 2,5 | 2,7 |
| Fosfor (%) | 0,55 | 0,69 |
| Potasyum (%) | 6 | 7,7 |
| pH | 3,9 | 4,2 |
| Suda Çözünür Kuru Madde (Briks) (%) | 5,6 | 6,3 |
| Titre Edilebilir Asit Miktarı (%) | 0,36 | 0,41 |
Tat ve olgunlaşma
Meyve eti hoş kokulu, sulu, kumlu yapıda ve kendine özgü hafif ekşimsi tattadır. İçten dışa doğru olgunlaşır.
Tablo-4: Guldar Domatesinin Renk Değerleri
Sicil belgesinin 5. sayfasında yer alan guldar domatesinin renk değerleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 5 kayıt
Sicil belgesinin 5. sayfasında yer alan guldar domatesinin renk değerleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | En az | En çok |
|---|---|---|
| Parlaklık (L) | 40 | 42 |
| A değeri | 26 | 29 |
| B değeri | 26 | 28 |
| Chroma değeri | 35 | 38 |
| Hue değeri | 48 | 50 |
Yerel tohum seçimi
Üreticiler, önceki hasatlardan ayrılan tohumları kullanır. Hastalıksız ve çürüksüz, canlı renkli, parlak, tam kızarmış ve iri meyveler tohumluk seçilir. Sicil, uzun yıllar süren bu seçimle %98 tohum safiyetine ulaşıldığını ve ürünün homojen köy tipi domates özelliği kazandığını belirtir.
Guldar Domatesi Nasıl Yetiştirilir?
Tohum Ekimi
20–25 m²’lik toprak hazırlanır ve ekilen tohuma koruma oluşturmak için etrafı tahta çitlerle çevrilir. Mart ayının ikinci yarısından, mayıs ayının ilk yarısına kadar fide üretim işlemi gerçekleştirilir. Ekim için hazırlanan toprağa yanmış çiftlik gübresi karıştırılır ve bu karışım elekten geçirilerek tohumun ekileceği alana serpilir. Tohum elle serpme şekliyle hazırlanmış toprağa atılır, tırmık yardımı ile karıştırılarak kürek yardımı ile hafifçe bastırılır ve ilk su verilir.
Daha sonra üstü gıda temasına uygun güneş ışığını geçirebilir nitelikte plastik örtüyle örtülür. Kapalı kalma süresi 3–4 gün sürer. 3–4 gün sonra üzeri açılır ve ikinci su verilir. Daha sonra üretim alanının üzeri gıda temasına uygun plastik örtüyle sera şeklinde örtülerek yağmur, dolu vb. hava olaylarından zarar görmesi önlenir. Ortalama 40–45 gün içerisinde tohum ekime hazır fide haline gelir.
Sonbahar gübrelemesi ve dikim öncesi toprak hazırlığı
Sonbaharda toprağın organik madde oranını yükseltmek için dekara ortalama 3–4 ton yanmış ahır gübresi uygulanır; kimyasal gübre kullanılmaz. Fide dikimine yönelik toprak hazırlığı mayıs ayında yapılır. Toprak, fide dikiminden bir ay önce 25–30 cm derinlikte bellenir.
Fide Dikimi
Mayıs ayının üçüncü haftasından itibaren haziran ayının ikinci haftasına kadar fide dikim işlemi gerçekleştirilir. Dikim işleminde çiçek açmış fideler ve makine kullanılmaz, elle dikilir. Sıra usulü dikim yapılır. Sıra araları ortalama 120–150 cm ve fide dikim aralığı ise ortalama 35–40 cm olacak şekilde yapılır. Fide dikim işlemi akşamüstü serin havada gerçekleştirilir.
Başparmak ve/veya dikim çubuğu yardımı ile yaklaşık ¼’ü toprağa gömülmek suretiyle fideler dikilir ve ilk su verilir.
Çapalama işlemi
Fidelerin dikim işlemini takiben 12–15 gün sonra ilk çapalama işlemi yapılır ve çapayla birlikte yanmış çiftlik gübresi her fideye ortalama bir avuç miktarı olacak şekilde fidenin toprakla buluştuğu kısmına uygulanır. İlk çapalamayı takiben 10–12 gün sonra ikinci çapalama işlemi yapılır. İkinci çapalama sırasında boğaz doldurma işlemleriyle beraber yabancı ot temizliği de yapılır.
Hastalık kaynağı olmaması açısından, toprak altında kalan ve toprağa temas eden ve sararmış yapraklar koparılarak tarladan uzaklaştırılır. İkinci çapalamayı takiben 7–10 gün sonra üçüncü çapalama yapılır ve bu çapalamada bitki köklerini beslemek ve köklerin suyla doğrudan temasını önlemek amacıyla bitki kökünün etrafı toprak ile kapatılır.
Fide gelişimi devam ederken yağış durumuna bağlı olarak ek bir yağmur çapası, bitki kökünü yağmur sonrası oluşabilecek toprak pasından korumak amacıyla yapılır. Ayrıca her çapalamadan en geç 24 saat sonra sulama işlemi yapılır.
Sulama işlemi
Fide döneminde dikim alanı periyodik (haftalık) olarak sulanır. Kolay sulanabilme açısından sulama karıklar halinde sulama şekliyle yapılır. Ayrıca Guldar Domatesi hasat edildikten veya toplandıktan hemen sonra verim kaybını önlemek için dikili alan tekrar sulama işlemine tabi tutulur. Sulama yapılırken budama, yabancı otları ayıklama ve hasat gibi işlemler de aynı anda yapılabilir.
Budama özellikleri
Tarlada çürüyen, kuruyan ve sarılaşan bitki dalları ve yaprakları hastalık ve zararlıların çoğalmasını engellemek amacı ile ortamdan uzaklaştırılır. Aynı zamanda gereğinden fazla güçlenen 1,5 metre ve üzeri dallar uç kısımlarından koparılarak gelişmeleri engellenir ve diğer dallara gelişim imkânı sağlanır. Ayrıca alt yaprakların dibinden çıkan filizler daha küçükken alınır ve böylece fidelerin 2–3 dal şeklinde büyümesi sağlanır.
Hasat ve toplama
Hasat dönemi temmuz ayının son haftası itibariyle başlar ve ekim ayının sonuna kadar devam eder. Ürün, tam kızarmadan hafif kırmızımsı haldeyken dalından elle tek tek toplanır. Ürün gıda ile temasa uygun toplama kaplarına ezilmeyecek şekilde yerleştirilir. Karıkların iç kısmı yaş iken hasat yapılmaz.
Tohumluk Üretimi
İlk ve son hasat arasındaki hasatlarda tarlanın içinde hastalıklı veya çürük olmayan canlı renkli ve parlak olan yani mat olmayan, tam kızarmış, iri ve büyük olan en iyi ürünler seçilerek tohumluk olarak ayrılır. Tohumluk olarak ayrılan domatesler gövdelerinden ikiye ayrılır ve elle sıkılarak süzgeç vasıtasıyla tohumlar alınır ve gıda temasına uygun bir örtü üzerinde 7 gün boyunca güneşte kurumaya bırakılır.
Kurutulan tohumlar cam kavanozlar içine alınır ve ağzı hava almayacak şekilde kapatılır. Kavanozlar serin, kuru ve güneş ışığı görmeyen bir ortamda 4–8 °C’de bir sonraki yılın fide üretimine kadar muhafaza edilir.
Muhafaza koşulları
Normal hasat sonrası depolama
Meyvesini yerken rahatsız etmeyen ve dile damağa yapışmayan bir kabuk kalınlığına (inceden kalına doğru hafif şekilde kalın kabuklu) sahip olan Guldar Domatesinin diğer köy tipi domates çeşitlerine göre hem raf ömrü daha uzundur hem de nakliyeye daha dayanıklıdır. Toplama kapları gıda temasına uygun gıda kâğıdıyla üzeri kapatılarak satışa kadar serin, kuru, rutubetsiz ve ışık almayan 4–8 °C’de depolanır.
Son hasatta yeşil toplanan ürün
Ekim ayının ilk haftasından itibaren yani ‘son hasat’ denilen sonbaharın ilk donları başlamadan önceki dönemde ürün yeşil iken dalından elle tek tek toplanarak altına ve üstüne saman, kuru ot ve kuru meşe yaprakları yerleştirilerek serin, kuru, rutubetsiz ve ışık almayan 4–8 °C’de 90–100 günlük saklama dönemi boyunca muhafaza edilir.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Sicil, yüksek gece–gündüz sıcaklık farkını ve hasadın son dönemlerindeki düşük sıcaklıkları meyvenin düzensiz, kıvrımlı ve iri yapısıyla ilişkilendirir.
Yetişme ortamı ve yerel uygulamalar
Sicile göre coğrafi sınırda 1500–1600 m yükseklikte ve yıllık yağış miktarın 700 mm üzerinde olduğu 6,3 pH’ı olan killi-tınlı toprakta yetiştirilen Guldar Domatesinin tarımının yapıldığı bölge, çalı şeklinde meşe ormanlarının yoğun olduğu bitki örtüsü ile kaplı olup, etrafının dağlarla çevrili oluşu ve topografik yapısı ile mikro klima özelliği gösterir. Coğrafi sınırdaki toprakların potasyum oranı yüksektir. Söz konusu potasyum fazlalığı Guldar Domatesinin tadını, lezzetini, nefasetini ve kokusunu oluşturur.
Sulamanın doğal kaynak sularıyla yapılması, zirai mücadele ilacı ve suni gübre kullanılmaması, yalnızca yanmış çiftlik gübresi kullanılması, coğrafi sınıra yakın alanda aktif ve ağır sanayinin bulunmaması, dikim ve hasadının elle gerçekleştirilmesi ise ürüne ayırt edici özelliklerini kazandıran beşeri unsurlardır. Toprak özellikleri: Guldar Domatesi yetiştiriciliğinin yapıldığı yöredeki topraklar %35,56 oranında kum, % 29,28 oranında silt ve % 35,16 oranında kil içermektedir.
Toprak ve mineral özellikleri
Bu özellikler bölgenin killi-tınlı toprak sınıfında ve %53,5’lik doygunluk oranı ile iyi kalitede drenaja sahip olduğunu ve bu ürün çeşidi için ideal toprak grubunda bulunduğunu gösterir. Toprağın EC (Suda Çözünebilen Tuzlar (ds/m)) değeri; 1,72 ds/m, ortalama pH değeri ise 6,73 olup bu değerler Guldar Domatesinin gelişiminde gerekli besin elementlerinin topraktan alınımını kolaylaştırır.
Sicile göre toprağın ortalama fosfor değeri 12,25 kg/da’dır. Belgede fosfor; enerji depolama ve taşınması, saçak kök oluşumu, çiçeklenme, meyve tutumu, çimlenme, olgunlaşma ve hastalıklara dayanıklılıkla ilişkilendirilir. Yöre toprağının % 0,06 tuzluluk oranı ve % 0,16 kireç oranıyla tuzsuz ve çok az kireçli toprak sınıfında olması Guldar Domatesinin toprakta bulunan suya kolay ulaşmasını sağlar.
Toprağın potasyum (K) oranı ortalama 88 kg/da olup fazla miktarda potasyum içeriğine sahip toprak olarak sınıflandırılır.
Söz konusu potasyum oranı ise Guldar Domatesinin yetiştirilmesinde, büyümeyi hızlandırıcı, verimi artırıcı, fotosentez ürünlerinin bitkinin ilgili kısımlarına taşınmasında dolayısıyla büyümenin hızlı olmasında, su dengesinin ayarlamasında, hastalık ve zararlılara karşı dayanıklılığının arttırmasında, bitkinin besleyicilik parametrelerinin (nişasta, yağ ve şeker düzeyinin artmasına) artmasında böylece koku, renk ve tat gibi özellikleri kazanmasında önemli rol oynar.
Sicildeki ölçüm ve karşılaştırmaların kapsamı
Sicil, yetişme ortamını anlatırken toprak pH değerini 6,3; toprak özellikleri bölümünde ise ortalama 6,73 olarak verir. Ölçümlerin örneklem ve zaman farkı açıklanmaz. Bu değerler meyvenin kimyasal tablosundaki pH 3,9–4,2 aralığından farklı bir nesneye, toprağa aittir.
Belgede yerel verim 5.600–6.100 kg/da, karşılaştırılan Türkiye ortalaması 3.600 kg/da olarak aktarılır; karşılaştırmanın yılı belirtilmez. Bu rakamlar güncel verim istatistiği olarak yorumlanmamalıdır.
Sicil, coğrafi sınır dışındaki üretimde verim, kalite, tat ve aroma kaybına ilişkin bilimsel kanıt bulunduğunu belirtir. Bu anlatımda araştırmanın künyesi verilmediğinden ifade burada sicilin değerlendirmesi olarak aktarılmıştır.
Nasıl kullanılır?
Guldar Domatesi daha çok sofralık olarak tüketilir.
Kökeni ve üretim geleneği
Sicil belgesinde, Guldar Domatesinin yörede 130 yılı aşkın süredir yetiştirildiği belirtilir. Meyve şekli, ağırlığı ve yapısı, nesilden nesile aktarılan yerel tohum ve fidelere bağlanır.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1422 tescil numaralı Guldar Domatesi menşe adı olarak 26 Temmuz 2023 tarihinde tescil edilmiştir. Guldar Domatesi ibaresi ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Guldar Domatesi ibaresi ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Bingöl İl Tarım ve Orman Müdürlüğü koordinasyonunda; Bingöl İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Bingöl Ticaret ve Sanayi Odası, Bingöl Ziraat Odası ve Bingöl Belediyesinden ürün hakkında bilgi sahibi birer uzmanın katılımıyla en az 4 temsilciden oluşan denetim mercii tarafından düzenli olarak yılda 2 defa, gerek duyulduğunda veya şikâyet halinde ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetime ilişkin raporlar, Bingöl İl Tarım ve Orman Müdürlüğü tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna her yıl gönderilir. Denetimlerde; tohum temininin uygunluğu; kültürel işlemlere ve üretim metoduna uygunluk; muhafaza koşullarının uygunluğu ile Guldar Domatesi ibaresi ve menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğu denetlenir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.