Bursa İpeği / Bursa İpek İpliği

İpekböceği yumurtaları ve yetiştiricilik

Bursa İpek İpliğin üretim aşamaları şu şekildedir:

• İpek böceği tohumu temini
• Yumurtadan çıkan ipekböceği larvalarının beslenmesi
• Askıya alma
• Koza örme
• İplik çekme

**Yumurtanın niteliği:** Yüksek verimli ve kaliteli koza ile kaliteli ipek çekimi için başlangıçta üstün nitelikli ipekböceği yumurtaları kullanılır.

**Polihibrit yetiştiricilik:** Melez ipekböceği (Polihibrit) yetiştiriciliği Japonya’da yaygınlaşan; Avrupa ve Çin’de bulunan türlerin birleşimi ile oluşturulmuştur.

**Tohum temini:** Bursa İpeği / Bursa İpek İpliği üretiminde uzak doğudan ithal edilen bu tohumlar kullanılır.

**İthal tohum türü:** İthal edilen tohum türü değişiklik gösterebilir.

**Hastalığa dirençli yeni tür seçeneği:** Hastalıklara karşı dirençli yeni bir tohum türünün oluşması halinde bu da ipek iplik üretiminde kullanılabilir.

Larvaların gelişmesi ve beslenmesi

**İnficar: yumurtadan larva çıkışı:** Bir yıl süreyle kışlıklarda bekletilen ipek böceği yumurtalarından belirli çevre şartlarında ipek böceği larvalarının çıkmasına inficar denir, ipek böceği inficarı, ipek böceklerinin larva devresindeki gelişmesine ve dolayısıyla koza verim ye kalitesine önemli derecede etki eder.

**İpekböceğinin gelişme döngüsü:** Koza Özellikleri İpek böceği dut yaprağı yiyen bir böcek olup pul kanatlılar sınıfının Bombycidae familyasının Bombyx cinsinin Bombyx mori türüne ait; yumurta- tırtıl-krızalit- kelebek halinde değişim gösteren evcil bir böcektir.

**Larvaların beslenmesi:** Yumurtadan çıkan larvaların beslenmesi ve koza örmesiyle koza elde edilir.

**Beş yaş ve dört uyku dönemi:** Yumurtadan çıkıp kozasını örene kadar 5 yaş ve 4 uyku geçiren ipek böceği 25–30 günlük bu süreçte sadece yüksek miktarda dut yaprağı yer.

**Besleme ve bakım süresi:** Tohumların inficarından askıya alınmasına kadar geçen 25–30 günlük süre ipek böceği larvalarının besleme ve bakım sürecini oluşturur.

**İlkbahar ve sonbahar yetiştiriciliği:** Bursa’da besleme ve bakım ılık ve nemli ilkbahar ve sonbahar mevsimlerinde yapılır.

Besleme yerinde temizlik, hava ve nem

**Besleme yerinin temizliği:** Öncelikli olarak besleme yapılacak yerin dezenfekte edilmesi hastalığa yakalama tehlikesini önleme açısından önemlidir.

**Temiz hava gereksinimi:** Besleme sırasında ipek böcekleri temiz havaya ihtiyaç duyar.

Bu nedenle havasız dar bir ortamda yapılan besleme ipek böceğinin gelişimini olumsuz etkileyebilir.

**Sıcaklık ve nemin dengesi:** Besleme sırasında sıcaklık ve rutubet kontrol altında tutulmalı aşırı dalgalanmalara izin verilmemelidir.

Askıya alma ve koza örme

**Askıya alma:** İpek böcekleri beslenme sürecinden sonra kozalarını örmek üzere askıya alınır.

Bunun yanı sıra uzun ömürlü olması, dezenfeksiyon kolaylığı, işçilikten tasarruf, kozadaki ipek miktarının fazlalığı ve çift koza oranının düşüklüğü özelliklerinden dolayı plastik askı da kullanılabilir.

**Bitkisel askıların tek kullanımı:** Bir defa kullanılan bu bitkiler işlem sonrasında yakılarak imha edilir.

**Deri değiştirme ve koza örme:** Bursa’da yetişen dut ağaçları ile beslenen tırtıllar yeteri kadar beslenmesinin ve 4 kez deri değiştirdiği dönemin ardından ağzından salgıladığı sıvı ile kozasını örer.

**Koza örme süresi:** 2 ila 4 gün arasında değişen bir süre sonunda koza örme evresini tamamlayan ipek böceği bu süreçte iplik üretimini tamamlar.

**Krizalite dönüşüm:** İpek böceği larvası, kozasını 2–3 günde şekillendirir ve krizalit haline dönüşür.

Koza toplama, kurutma ve uç bulma

**Kozaların toplanması ve ayıklanması:** Kullanılacak tohumlardan çıkan larvaların Bursa’da yetişen dut yapraklarıyla beslenmesi ve askıya alınmasının ardından ipek böceği kozasını örmeye başlar. Kozaların askılardan toplanması askıya çıkış tarihinden sonraki 8–10 gün içinde yapılır. Kozalar toplanmadan önce askıdaki zayıf ve lekeli kozalar toplanarak sağlam kozaları lekelemeleri önlenir. Askıdan toplanan kozaların üstüne pamuğa benzeyen ipek böceğinin kozasını yerleştirmek için ördüğü, koza pamuğu olarak adlandırılan ipek iplikçikler vardır.

Kozalar toplandıktan sonra koza pamuğu alınır. Koza örme bitince ipekböceği koza içinde başkalaşım geçirerek larvadan krizalite dönüşür. Ortamın sıcaklığına bağlı olarak bu evre 6–10 gün sürer. İpek iplik üretimi için koza içindeki krizalit kelebeğe dönüşmeden önce öldürülür. Bu işlemin ismi koza boğmadır.

**Kozanın kurutulması ve çekim sistemleri:** Ardından koza kurutulur ve ipek çekimi işlemine başlanır. İpek böceğinin ördüğü ipek ham ipektir. Ham ipek doğrudan kullanılamaz, bu nedenle çekilerek iplik haline getirilir. İplik çekimi, istenen numarada iplik elde edilmesi için belli sayıdaki kozadan gelen ipek tellerinin bir araya getirilerek sarılmasıdır.

İpek çekilmesinde günümüzde en çok iki sistem kullanılır: Fransız sistemi: Bu sistemde iki grup kozadan gelen teller alınır, iki kere bükümde geçtikten sonra 2 ayrı porselen kılavuzdan geçerek çıkrıklara sarılır. İtalyan sistemi: Bir grup kozadan gelen teller bir filament iplik hâlinde ve kendi üzerinde büküm aldıktan sonra çıkrıklara sarılır. Kozalar kaynatıldıktan sonra ve kaynatma sırasında ipek çekiminin yapılabilmesi için lif uçlarının bulunması gerekir.

**Karışık liflerin uzaklaştırılması ve uç bulma:** Uç bulma işlemi hem ipek çekimini sağlamak hem de koza üzerinde bulunan karışık hâldeki ipek liflerini kozadan uzaklaştırmak için yapılır. Koza üzerindeki karışık hâldeki bu liflere kamçıbaşı denir. Bunların kozadan uzaklaştırılması gerekir. Aksi hâlde ipek çekimi zorlaşır ve iyi kalite lif elde edilemez. Kozadan uç bulma işlemi elle veya mekanik olarak iki şekilde yapılır.

Uç bulma tavası içine konan kozalar 90–95 °C’deki suda yumuşadığından basit olarak çubuk veya süpürge ile uçları bulunur. Mekanik uç bulma yarı otomatik veya tam otomatik cihazlarla yapılır. Bu cihazda, uç bulma tavası üzerine kendi etrafında ve aşağı yukarı hareket eden bir fırça bulunur.

**Yarı otomatik uç bulma cihazı:** Yarı otomatik uç bulma cihazı, ipek çekim makinesinin yanında bulunur.

Koza lifinin çekimi ve denye ayarı

**Mekanik uç bulma, çekim ve sarım:** Tava içinde bulunan su ve kozalar alttan su buharı vermek sureti ile kaynatılır. Özel bir düzenek ile hareket eden ve tava genişliğinde olan fırça, tava içine indirilir. Koza uçları fırçanın sağa sola hareketi ile tutulur. Genellikle 20–25 dönüş hareketinden sonra fırça yukarı kaldırılır. Fırçaya takılmış olan karışık lifler, bir işçi tarafından toplanır ve kozadan temiz ve düzgün lif sağlanıncaya kadar çekilir.

**Çekim banyosu ve denye ayarı:** Elle veya mekanik olarak uçları bulunan kozalar, çekim işlemi için çekim banyosuna alınır. Çekim makinesinin tipine göre çekilecek ipeğin denyesi makine tarafından otomatik olarak veya çekilen koza sayısına göre işçi tarafından ayarlanır. İstenilen denyeye göre birkaç kozanın ipeği birleştirilerek önce iplik kılavuzundan geçirilir. Bu kılavuz porselenden yapılmış bir düğme veya iç içe geçmiş iki tüpten (jette boute) ibarettir. Bunlardan içteki tüp sabit, dıştaki ise hareketlidir.

Bu iç içe iki tüp, otomatik çekim makinelerinde bir iplik yakalayıcısı ile birleştirilmiştir. Bu kısımdan veya kılavuzdan geçen ipek, kendi üzerinde büküm kazandıktan sonra çıkrığa sarılır. Kılavuzdan geçen ipek, önce birinci sonra ikinci makaradan geçtikten sonra büküm verilerek üçüncü makaradan ve daha sonra dağıtıcı kılavuzdan geçirilerek çıkrığa sarılır. Bu tip çekimdeki büküme taveleta (tavelletta) büküm denir.

**Çekime yeni koza lifinin eklenmesi:** Elle çekilen ipeğin denyesini sabit tutmak için ucu bulunmuş yeni bir kozanın ipeği, çekim banyosundaki ipek balonuna elle verilmek sureti ile yapılır. Makine ile çekimde ise ucu bulunmuş koza, elle veya mekanik bir sistemle çekim banyosuna verilerek yeni uç çekilen ipeğe yakalayıcı kılavuz tüp ile bağlanır. Çekim sırasında ham ipeğin büküm kazanması, ipeğin kılavuzdan geçtikten sonra makaralardan geçerken birbiri üzerine sarılması ile oluşur.

Liflerin bükülmesi ve son sarım

**Bükümle liflerin birleştirilmesi:** Çekilen ipeğe verilen büküm, kozalardan gelen her bir ipek lifinin bir arada düzgün, serisin ile birlikte sıkı bir şekilde tutulmasını ve çekim banyosundan gelen suyla doymuş durumdaki ipek liflerinin suyunun uzaklaştırılmasını sağlar. Eğer ham ipeğe büküm verilmezse gevşek bir biçimde tutulan liflerde kopma meydana gelerek dokuma ve iplikte hoş görülmeyen havlara neden olur.

**Suyun uzaklaştırılması ve şambon büküm:** Suyun uzaklaştırılmamasından dolayı çıkrığa sarılan ipekte serisin kalıntılarının oluşturduğu sert bölgeler meydana gelir. Kısacası büküm ipeğin birbirlerine bağlanmasını sağlar ve parlaklık kazandırır. İpekte şambon (chambon) ve taveleta (tavelletta) olmak üzere iki tip büküm vardır. Bunlardan şambon tipi büküm iki ayrı kılavuzdan geçen iki ayrı ipek ipliği bir birleri ile birkaç kez sarıldıktan sonra ayrı dağıtıcı kılavuzlardan geçerek çıkrığa sarılır.

**Sicildeki şambon yönü açıklaması:** Şambon bükümüne ilişkin sicil cümlesinde “sol iplik kılavuzundan sağ çıkrığa” yönü iki kez yinelenmiştir. Bu tekrar, ikinci yön tahmin edilerek tamamlanmamıştır. Sicil, bu bükümü el ve ayak gücüyle çalışan çekim sistemleriyle ilişkilendirir; modern makinelerde ipliğin kendi üzerinde sarıldığı tavelletta bükümünün kullanıldığını belirtir.

**Çıkrık ölçüleri ve son sarım:** İpek çekim işleminde son işlem, ipeğin dağıtıcı kılavuzdan geçtikten sonra çıkrık veya makara üzerine sağa sola hareket ile sarılmasıdır. Çıkrık veya makaralar direkt çekim yapan makinelerde 148–150 cm çevreye sahiptir. Diğer makinelerin çevresi ise 60–65 cm’dir. Daha ilkel çekim makinelerinde ise çıkrık çevresi değişik olabilir. Bunlar tahta, alüminyum veya sert plastikten yapılmışlardır.

**Çekimin tamamlanması:** İpek çekim işlemi, koza liflerinin çeşitli kademelerden geçtikten sonra çıkrığa (makaraya) sarılması ile tamamlanır.