Coğrafi işaretli ürün · Hatay
Hatay sarısı yerel ipek böceğinin kremden turuncuya uzanan tonlardaki kozalarından üretilir. Delik kozalardan elde eğrilen veya deliksiz kozalardan sağılan lifler, ştapel ya da filament ipliğe dönüştürülür.
UNESCO ilişkisiİpekçilik ve Dokuma İçin Geleneksel İpek Üretimi ile ilişkiliSomut olmayan kültürel mirasla ilişkiUNESCO ile Yaşatılanlar →Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi
Hatay Sarısı İpeği nedir?
Hatay Sarısı İpeği, yerel Hatay sarısı ipek böceği ırkının renkli kozalarının filament veya uzun elyaf ştapel ipliğe işlenmesiyle elde edilir. Lif, beşinci dönem tırtılın salgısının havada sertleşmesiyle oluşur; renkler açık sarıdan turuncuya uzanır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yerel ırk ve kozanın yapısı
Hatay Sarısı İpeği, Hatay sarısı ipek böceği yerel ırkının başkalaşım döngüsü içerisinde, tırtıl döneminin beşinci aşmasındaki tırtıllar tarafından çıkarılan salgının hava ile teması sonucu sertleşen açık sarıdan turuncu renge kadar değişen ipek lifinden oluşan kozanın filament veya uzun elyaf ştapel formda ipliğe işlenmesi ile elde edilen üründür.
Larvaların beslenmeleri ve gömlek değiştirmeleri takip edilerek, sağlıklı gelişmeleri için düzenli temizlikleri ve besin takviyeleri yapılır.
Hatay Sarısı ipek böceğinde özellikle beşinci dönem yani son dönem larvaların morfolojik özellikleri çok önemlidir.
Hatay Sarısı ipek böceği larvaları ilkbahar aylarında kozalarından erken (mart ayı) çıkmaktadır. Bu durum, Hatay Sarısı ipek böceğinin gelişme evresi ile Hatay arasındaki bağı gösterir.
Hatay Sarısı ipek böceği kozasının ağırlığı tırtılın beslenme durumuna bağlıdır.
Hatay Sarısı İpeği kozasındaki ince liflerin sayısı beyaz ipek koza liflerine göre daha fazladır ve rengi daha sarıdır.
Hatay Sarısı İpeği liflerinin ince olanları bir arada toplu halde bulunur.
Hatay Sarısı İpeğinin en önemli özelliği kozasından itibaren başlar.
Hatay Sarısı İpeği kozasının en önemli ayırt edici özelliği şekli ve rengidir.
Kozalar yer fıstığı görünümünde olup orta kısımları içe doğru çöküktür.
Hatay ilinin kültüründe önemli bir yere sahiptir.
**Yörede ipek üretimi:** Hatay çok uzun yıllara dayanan ipek böceği yetiştirme ve ipek dokumacılığı ile bilinir.
Kozaların doğal renkleri
Hatay Sarısı, krem renginden turuncuya kadar çok farklı renk tonlarında ördüğü koza ile en dikkat çekici yerli ipek böceği ırkıdır.
Genellikle kavuniçi renginde olan Hatay Sarısı kozalarının krem rengi, açık sarıdan çok koyu sarı hatta turuncuya kadar yaklaşık 20 farklı renk tonunda da olabilir.
Renk özellikleri açısından en koyu rengi yumurta sarısına benzerken en açık rengi ise beyaz kozadan farklı olarak krem tonlarındadır.
Besleme ve larva özellikleri
Mart-nisan aylarından itibaren yumurta açılımından sonra çıkan larvalar koza örme aşamasına kadar dut yaprakları ile beslenir.
Larvaların beşinci dönem olmasından sonra çok uzun yıllardan beri doğadan katır tırnağı (Spartium junceum: Fabaceae) ve Fabaceae familyasından farklı bitkiler getirilerek üretim tezgahlarına yerleştirilir ve larvaların bu bitkinin ince dalları arasına koza örmesine imkân sağlanır.
İpek böceğinin temel besin kaynağı dut yapraklarıdır.
Meyvelerinin yanı sıra yaprakları da ipek böceği yetiştiriciliğinde kullanılır.
Hatay ilinin Türkiye’nin en güneyinde yer alması nedeniyle bu bölgedeki dut ağaçları kış dinlenmesinden erken çıkıp yapraklanır.
Yörede yaygın olarak yetiştirilen çeşitlerden Hatuni meyveleri mayıs ayı ortalarında, Yabani ise mayıs ayının son haftasında olgunlaşırken; Beyrudi ve Şami çeşitlerinin meyveleri haziranın ilk haftasında olgunlaşır.
Sadece erken yapraklanan dut çeşitlerinin yapraklarıyla beslenebilir.
Yörede yetiştiriciliği yapılan yerel dut çeşitleri genetik olarak da bölgeye uyum sağlamış ve erken yapraklandığı için Hatay Sarısı ipek böceği larvaları erken dönemde bu dut yapraklarıyla beslenir.
Koza örme işlemi tamamlandıktan sonra, kelebekler çıkar ve çiftleşerek yumurta bırakma süreci başlar.
**Larvanın sarı abdomen bacakları:** Hatay Sarısı ırkında bu dönemde abdomen bacaklarının parlak sarı renkli oluşu önemli bir ayırt edici özelliktir.
**Larva işaretleri ve koza ölçüleri:** Beşinci dönemde larvanın ikinci abdomen segmentindeki markaj parantezi andırır. Beşinci segmentteki yıldız noktası en belirgin durumdadır.
Sağlıklı bir kozanın ağırlığının ortalama olarak 131 mikrogram, uzunluğunun 29,0 mm, çapının 13,2 mm ve boğum çapının 10,6 mm üzerinde olması gereklidir.
Tablo-2: Hatay Sarısı İpeği kozası ve farklı tonlardaki Hatay Sarısı İpeği
Sicil s.3 dokuz koza ve lif fotoğrafını üç koyu sarı, üç orta sarı, iki açık sarı ve bir kırık beyaz örnek olarak gösterir. Fotoğraflar sicilde görülebilir.
Nasıl üretilir?
Hatay Sarısı İpeği, yerli bir ırk olan Hatay Sarısı ipek böceğinin kozasından elde edilir ve iki şekilde üretilir.
Elde eğirme için delik koza hazırlığı
Nisanda yumurtadan çıkan larvalar yaklaşık 40–45 günlük besleme ve koza örme süreci geçirir. Dört uyku ve beş yaş geçirerek beşinci yaştan itibaren koza örerler. Yaklaşık 10 günlük koza örmenin ardından kelebek çıkışı beklenir; yeni dönem için yumurta elde edilir. Delik kozalar elde eğirme yönteminde kullanılır.
Elde eğirmede 40 litre soğuk suda 100 g sodyum karbonat (Na₂CO₃, çamaşır sodası) çözülür. Kaynayınca 100 g delik sarı koza eklenir. Çok karıştırılmadan ortalama 25–30 dakika yumuşatılır.
Yıkama, kurutma ve elde eğirme
Kaynayan ve yumuşayan kozalar, bol soğuk suda yıkanır ve gölgede kurutulur. Kuruyan kozalar iplik elde etmek için, kozalar elde tiftilerek elyaf haline getirilir. Yörede kirman ya da iğ adıyla bilinen iplik eğirme aletleri ile eğirme işlemi yapılır. Bu aşamadan sonra iplikler dokumaya alınır.
Deliksiz kozadan sağım ve S veya Z büküm
Bu yöntem delik olmayan yani kelebeğin çıkmadığı, fırınlanmış kozalardan yapılan lif sağım yöntemidir. Burada eğirme yönteminden farklı olarak kozadan direkt iplik alınmaz, kozalardan uç çekerek ipliğin hammaddesi olan lif elde edilir. Kaynayan suyun içine koza atılır. İstenilen lif adedi kadar kozadan uç çekilir ve el çıkrığına sarılarak lif demetleri yapılır.
Bu lif demetleri daha sonra büküm makaraları ile “S” ya da “Z” büküm yönü verilerek iplik haline getirilir.
Yöreyle bağı nedir?
Hatay ili iklim ve bitki örtüsü bakımından büyük bir ipek böcekçiliği potansiyeline sahiptir. Meyvelerini erken olgunlaştıran bu çeşitler yıllara ve iklim koşullarına bağlı olarak şubat sonu-mart ayı başlarında yapraklanır. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunur.
Hatay ilinde uzun bir geçmişe sahip olan, yetiştiriciliği ve üretim aşamaları emek isteyen Hatay Sarısı İpeğinin, üretiminde kullanılan Hatay Sarısı ipek böceğinin yetiştirilmesi (beslenmesi, koza oluşturması) ve kozanın ipliğe işlenmesi ile ilgili üretim aşamaları Hatay ili sınırlarında gerçekleştirilmelidir.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Antakya’daki ipek böcekçiliğinin tarihi 12. yüzyıla kadar dayanır. Osmanlı Dönemine ait kaynaklarda ise yörede dokumacılığın izlerine 16. yüzyılda rastlanır. Coğrafi sınırda uzun bir geçmişe sahip olan Hatay Sarısı İpeği özellikle üretim metodu bakımından ustalık becerisi gerektirir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Hatay Sarısı İpeği ibaresi ve mahreç işareti amblemi ürün veya ambalaj üzerinde bulunur. Burada kullanılamadığında işletmede kolayca görülecek şekilde gösterilir.
Sicil koza ağırlığı için 2. sayfada “ortalama 131 mikrogram üzerinde”, 3. sayfanın tablosunda ise “150–484 mikrogram” değerlerini verir. Mikrogram birimi PDF görüntüsünde de bulunur; başka ağırlık birimine dönüştürülmemiştir.
Hatay Sarısı İpeği ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır.
Denetimler; Hatay Valiliğinin koordinatörlüğünde, Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, Hatay Valiliği ve Hatay İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nden konuda uzman birer kişinin katılımıyla 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından düzenli olarak yılda bir defa, gerekli görülen hallerde ve şikâyet üzerine ise her zaman gerçekleştirilir. Denetim mercii, Hatay Sarısı İpeği ibaresi ile mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğunu, üretim metodu bölümünde belirtilen hususlara uygun üretim yapılıp yapılmadığını denetler.
Denetim kriterleri ürünün fiziksel özellikleri ve coğrafi sınırda üretim olarak belirlenmiştir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
Tablo-1: Hatay Sarısı ipek kozasının boyut özellikleri
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan hatay sarısı ipek kozasının boyut özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 4 kayıt
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan hatay sarısı ipek kozasının boyut özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | En az | En çok |
|---|---|---|
| Koza ağırlığı (mikrogram) | 150 | 484 |
| Koza uzunluğu (mm) | 29,0 | 46,1 |
| Koza çapı (mm) | 13,3 | 22,1 |
| Kozanın boğum çapı (mm) | 10,7 | 20,6 |
Tablo-3: Hatay Sarısı İpeğinin renk özellikleri
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan hatay sarısı i̇peğinin renk özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 5 kayıt
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan hatay sarısı i̇peğinin renk özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Renk Özelliği | En az | En çok | VK(%) |
|---|---|---|---|
| L* (parlaklık) | 77,02 | 85,89 | 2,47 |
| a* (+kırmızı, -yeşil) | -6,00 | -0,46 | 30,11 |
| b* (+sarı, -mavi) | 30,18 | 69,13 | 20,70 |
| C* (doygunluk) | 34,24 | 69,13 | 17,52 |
| Hue açısı | 92,04 | 104,02 | 2,38 |
UNESCO ile bağlantısı
İpekçilik ve Dokuma İçin Geleneksel İpek Üretimi ile ilişkili: Hatay Sarısı İpeği, aynı adı taşıyan yerel ipek böceği ırkının kozalarından elde edilir. Dut yapraklarının erken gelişmesi, yöredeki böcek yetiştirme dönemiyle ilişkilidir. UNESCO bağlantısı, ipek böceği yetiştiriciliği ve dokumacılık için geleneksel ipek üretimi mirasına dayanır. Bağlantının kapsamı, yukarıda belirtilen UNESCO ilişkisiyle sınırlıdır.
