Coğrafi işaretli ürün · Bursa
Bursa’nın İznik ilçesinde kuvars içerikli hamurun ahşap kalıpla elle biçimlendirilmesiyle üretilir. Beyaz astar üzerine elle işlenen renkli motifler, şeffaf sırın altında canlı görünüm kazanır.
UNESCO ilişkisiGeleneksel Çini SanatıSomut olmayan kültürel mirasla ilişkiUNESCO ile Yaşatılanlar →Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗İznik Çinisi nedir?
İznik Çinisi, kuvars içeren seramik gövdenin beyaz astarla kaplanıp sır altı boyalarla elle bezenmesi ve şeffaf sırla pişirilmesiyle elde edilen çinidir. Hamur, tülbent üzerinde ahşap kalıplarla tapatap yöntemiyle biçimlendirilir.
Geleneksel motiflerle süslenen çininin içi ve dışı veya tek yüzü parlak sırlıdır. Kullanım eşyalarına evani, duvar karolarına kaşi adı verilir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Desen tasarımları alegorik ve sembolik değerler yanında, ülkemiz flora ve faunasını yansıtır.
Kitabeler ve yazılar genellikle anlam olarak iddialı ve kişiyi yücelten metinleri içermez, İslam düşüncesi ve felsefesini yansıtır. Mimari yapılarda çini bezemeler diğer özelliklerle bütünleşmiş, ancak aşırılıktan uzak; göze hoş gelen ama mütevazi ölçülerde tutulmuştur.
Hammadde tabloları ve tane iriliği
Sicilin kuvars, beyaz illitik kil, sülyen ve cam tozuna ilişkin teknik verileri aşağıdaki tablolarda aktarılmıştır. Kuvars için plaka hamurunda 0,5–1,0 mm, astar ve sırçada 0,1–0,3 mm tane iriliği verilir. Cam tozunun tane boyutu yaklaşık 0,3–0,5 mm, elek karşılığı 16–20 DIN olarak belirtilir.
Cam tozunun gövdedeki işlevi
Cam tozu, camın kırılıp öğütülmesiyle elde edilen anorganik ve özsüz bir hammaddedir. Yüksek sıcaklıkta akışkanlaşır; soğurken ağdalı, ardından sert yapı kazanır. Önce kendisi erir, sonra diğer hammaddelerin erimesine katılarak bileşimi oluşturur.
Teknik tablolardaki kaynak belirsizlikleri
Sicilin kil tablosunda aynı “Aralık Ortalama” başlığı iki kez kullanılır; farkın açıklaması verilmez. Sülyen satırında M.A alanına yazılan 6 ve kil tablosundaki A.Z. satırının 100.3 değeri aynen korunmuştur. M.A, S ve Y kısaltmaları da kaynak biçimindedir. Bu kayıtlar açıklama olmadan yeni teknik sınırlar olarak yorumlanmamıştır.
Beyaz illitik kilin sicildeki fiziksel bilgileri
Kaynak: TÜRKPATENT sicil belgesi, sayfa 3. Boş hücreler uzun çizgiyle gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Hammadde | Kimyasal formül | M.A | S | Y |
|---|---|---|---|---|
| Beyaz illitik kil | K₂O·2CaO·2Al₂O₃·9SiO₂·2H₂O | 1022 | 2 | 2.7 |
Beyaz kilin kimyasal analiz aralıkları
Kaynak: TÜRKPATENT sicil belgesi, sayfa 3. Boş hücreler uzun çizgiyle gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 8 kayıt
Kaynak: TÜRKPATENT sicil belgesi, sayfa 3. Boş hücreler uzun çizgiyle gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Analiz | Aralık (%) | Aralık ortalama (ilk sütun) | Aralık ortalama (ikinci sütun) |
|---|---|---|---|
| Al₂O₃ | 7–20 | 13.5 | 12.5 |
| CaO | 3–7 | 5.00 | 4.6 |
| SiO₂ | 65–80 | 72.5 | 67.0 |
| K₂O | 0.5–5 | 2.75 | 2.6 |
| Na₂O | 0.3–3 | 1.75 | 1.6 |
| Fe₂O₃ | 1–2 | 1.5 | 1.4 |
| MgO | 0.5–3 | 1.75 | 1.6 |
| A.Z. | 5–15 | 10.0 | 100.3 |
Kuvarsın sicildeki fiziksel özellikleri
Kaynak: TÜRKPATENT sicil belgesi, sayfa 4. Boş hücreler uzun çizgiyle gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Hammadde | Kimyasal formül | Mol ağırlığı (gr) | Sertlik (mohs) | Yoğunluk |
|---|---|---|---|---|
| Kuvars veya çakmaktaşı | SiO₂ | 60 | 7 | 2.67 |
Sülyenin sicildeki kimyasal bilgileri
Kaynak: TÜRKPATENT sicil belgesi, sayfa 4. Boş hücreler uzun çizgiyle gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Hammadde | Kimyasal formül | M.A | S | Y |
|---|---|---|---|---|
| Sülyen | Pb₃O₄ | 6 | — | — |
Cam tozunun sicildeki kimyasal bilgileri
Kaynak: TÜRKPATENT sicil belgesi, sayfa 4. Boş hücreler uzun çizgiyle gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Hammadde | Kimyasal formül | Mol ağırlığı (gr) | Sertlik (mohs) |
|---|---|---|---|
| Soda camı | Na₂O·CaO·0,5MgO·6,7SiO₂ | 543 | — |
Kuvars içerikli üç tabaka
Sicil bir bölümünde %85 kuvars oranını vurgular; hamur, astar ve sırdan oluşan kuvars içerikli üç tabakanın birleşimini ürünün ayırt edici yapısı olarak açıklar. Bu yapı, iç mekânın yanı sıra dış cephe kullanımına da bağlanır.
Sicildeki kuvars oranlarının kapsamı
Belgenin özellikler listesinde hamur–astar–sır karışımı için %75–85 kuvars–kuvarsit aralığı verilir. Bir önceki bölümdeki %85 ifadesiyle bu aralık birlikte korunmuştur. Sicil, mücevher yapımında da kullanılan bu malzemenin güç işlendiğini belirtir.
Şeffaf sır altındaki renkler
Kullanılan renkler yarı değerli taşların renklerinden etkilenmiştir. Örneğin; Mercanın kırmızısı, Malahit veya Firuzenin yeşili, Lapis Lazuli'nin koyu mavisi gibi. İznik çinisini diğerlerinden ayıran en önemli özelliği aynı şeffaf sırın altında el dekoru ile yapılmış motiflerdeki renklerin (kobalt mavisi, mercan kırmızısı veya domates kırmızısı diye anılan renk, firuze, turkuaz, mor, zetuni siyah kontur rengi, göz akı beyazlığındaki astar zemini) çok güzel canlı bir şekilde elde edebilme başarısıdır.
Mercan kırmızısı ve beyaz astar
Kabarık mercan kırmızısı ve göz akı beyazlığındaki çivitlenmiş astar, İznik çinisinin renk özelliklerindendir. Sicil, mercan kırmızısına ilişkin araştırmalara değinir; geometrik örgülü desenleri gökyüzü, insan ve kozmik düşünce ilişkisiyle açıklar.
Sır yüzeyinin
Sicil, çinilerin iklim değişikliklerine ve dona dayanımını, parlak ve geçirimsiz sırın su tutmamasını vurgular; bakteri ve küf oluşumunu engellediği ifadesini kullanır. Bu nitelemeler kaynak anlatımıdır. Dış cephe ve ıslak hacim kullanımıyla ilişkilendirilir. Belge, sırın ışıkla ilişkisini renklerin canlı görünmesi ve mekânın ferah algılanması üzerinden açıklar.
Nasıl üretilir?
Gövde, astar ve dekor hammaddeleri
Gövdeyi şekillendiren illitik kil, iskelet oluşturan kuvars ve taşlaştırıcı frit (sırça) veya cam tozu birlikte kullanılır. Süzülüp yıkanmış kil süspansiyonunda illit %25–33 olarak belirtilir. Sicilin notunda kimyasal analiz için %85–95 silisyum ifadesi yer alır. Astar, ince taneli ve temiz kil, kuvars ve frit içerir.
Sır altı boyalar ve sır hammaddeleri
Sır altı dekor için demir, kobalt, krom, mangan, bakır, zirkon, kalay ve titan oksitleri sayılır. Sicilde demir Fe₂O, Fe₂O₃, Fe₃O₄; kobalt CoO, Co₂O₃, Co₃O₄; krom Cr₂O₃; mangan MnO₂; bakır CuO, CuO₂; zirkon ZrO₂; kalay SnO₂ ve titan TiO₂ biçiminde yazılmıştır. Sır bölümünde silisyumdioksit, kalay oksit, soda, sülyen ve üleksit bulunur. Formüller kaynak yazımıdır.
Fritin hazırlanması
Sırçalaştırma, eriterek cama dönüştürmedir. Fırın veya potada akıcı hale gelen cam hamuru suya dökülerek çatlatılır; öğütülür, elenir ve kurutulur. Bez torba veya çuvallarla ambalajlanıp kullanılana kadar depolanır.
Sırçalaştırmanın sicildeki gerekçeleri
Sicil; suda çözünen maddelerin çözünmez silikatlara dönüştürülmesini, zehirli maddelerin diğer maddelerle bağlanmasını, daha düşük pişme sıcaklığı elde edilmesini ve boyar oksitlerin daha iyi dağılmasını gerekçeler arasında sayar. Bunlar belge anlatımıdır; bitmiş ürün için ayrıca yapılmış bir güvenlik testinin sonucu olarak sunulmaz.
Sırın dayanımı ve homojenliği
Belge, sırçalaştırmayla dayanımın, yüzeye uyumun, parlaklığın, düzgün gelişmenin ve homojenliğin arttığını; ham sır akışkanlığının ve sır hatalarının azaldığını belirtir. Uygun genleşme katsayısı elde edilir. Kristal suları, karbonatlar, sülfatlar ve organikler fritleşmede bünyeden ayrılır. Gerekçelerden biri veya birkaçı bulunduğunda uygulanabilir; hata azalmasıyla maliyetin ham sırdan düşük olabileceği de aktarılır.
Sırça sıcaklıkları ve tane iriliği
Sırçalaştırma sıcaklığı 950–1000 °C’dir. Sicil gelişme sıcaklığını, “5–8 illitik ilavesi” ifadesiyle birlikte 870 ± 10 °C olarak verir; ilave miktarının birimi bu satırda açıklanmaz. Hamur ve sırda tane iriliği 0,3–0,5 mm; astarda 0,1–0,3 mm olarak belirtilir.
Gövdenin hazırlanması ve şekillendirilmesi
Gövde akışında silika, soda ve kurşun içeren hammadde kırılıp küçültülür, reçeteye göre tartılır, 24 DIN elekten geçirilir ve harmanlanır. Sicil, eski uygulamada bezden geçirme yapıldığını da belirtir. Hamur ahşap kalıpla, tapatap yöntemiyle elle biçimlendirilir; doğal ortamda kurutulur.
Gövde rötuşu, astar, sır ve el dekoru
Kuruyan gövde tıraşlanıp kalibre edilir, rötuşlanır ve tozu alınır. Daldırma veya akıtmayla astarlanır; kurutma ve astar rötuşunun ardından ilk pişirim yapılır. Astarın hazırlanmasında reçete belirlenir; hammaddeler 24–30 DIN elenir, tartılır, harmanlanır, suyla karıştırılır ve dinlendirilir.
Sır akışında silika, kurşun, soda ve kalay oksit hazırlanır; tane boyutu ayarlanır, reçeteye göre tartılır ve harmanlanır. Fritleştirmeden sonra sırça öğütülüp elenir. Kitre veya un bulamacıyla kıvamlandırılır; daldırma veya akıtma tekniğiyle uygulanır. Rötuştan sonra 900–940 °C’de pişirilir. Hamurun ahşap kalıp aracılığıyla tülbent üzerinde tapatap yöntemiyle elle biçimlendirilmesi yöresel bir özelliktir.
Dekor aşamasında ise tüm aşamaların elle dekorlanması da önemli bir özelliktir.
Geleneksel iki pişirimli astar yolu
Geleneksel çini üretiminde deri sertliğindeki ham ürün astarlanır, kurutulur ve rötuşlanır. İlk pişirimden sonra fırın boşaltılır, bezeme ve sırlama yapılır. İkinci pişirim ve fırından çıkarma bu yolu tamamlar.
Şemadaki diğer astar uygulamaları
Şema, aynı hazırlık sonrasında bezeme ve ilk pişirimle bisküvi stok oluşturulan normal veya zinter astar kolunu da gösterir; sırlama ve ikinci pişirimle tamamlanan yol bazı özel atölyelerle ilişkilendirilir. Vitrifiye kolunda bezeme ve sırdan sonra tek pişirim vardır. Pişmiş ürün üzerine astarlama kolu ise kurutma, rötuş, bezeme, sırlama ve pişirimden oluşan özel uygulamadır. Bu alternatifler geleneksel çininin tek bir zorunlu sırasına birleştirilmemiştir.
Gövdenin elektrikli fırında pişirilmesi
Açık gözenekli çini gövdesi elektrikli fırında yaklaşık 850–950 °C’de pişirilir.
Pişirim Rejimi
Elektrikli fırın tali baca kapağı açıkken çalıştırılır. Cehennemlik sıcaklığı 600 °C’ye ulaştığında tali baca kapatılır ve gazların işlem ağzından çıkması sağlanır. İç sıcaklık hedef değere yükseltilir; işlem yaklaşık 8–10 saat sürer.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
Pano ve mimari uygulamalar
Geleneksel ve modern desenlerle pano ve mimari uygulamalarda kullanılır. Sicil, bu kullanımın çininin yeniden tanınmasına katkısını anlatır. Saf beyaz astar, sert sır ve sır altı bezeme birlikte değerlendirilir.
Yöreyle bağı nedir?
Üretim alanı İznik ilçesi sınırlarıdır. Sicil, yerel malzeme, teknik ve tarihî üretim kanıtlarını menşe bağı içinde değerlendirir.
İznik illitinin çıkarıldığı alan
Sicil, İznik illiti yatağını Elbeyli yakınlarında Kutluca Kırıntı ile Hacıosman köyleri arasında gösterir. Belgenin düzenlendiği dönemde Eczacıbaşı ve Uludağ Üniversitesi İznik Meslek Yüksekokulunun bu yataklardan yararlandığını belirtir.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Sicilde örnek verilen koleksiyon ve müzeler arasında Sadberk Hanım Müzesi, İslam Eserleri Müzesi, Gülbenkyan koleksiyonu, British Museum ve Victor Albert Museum bulunur.
Çini sözcüğü ve tarihî merkez
Belge, çiniyi Çin’den gelme anlamındaki Osmanlıca–Farsça sözcükle açıklar; Hakkı İzzet’in 1958’de sözcüğü Türkçede seramik yerine kullandığını belirtir. İznik’i Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde kuvars çinileriyle tanınan bir kültür merkezi olarak anlatır.
Saraylara uzanan üretim
İznik, özellikle 15–17’nci yüzyıllarda önemli bir çini ve seramik üretim merkezi olarak gelişmiştir. Burada üretilen çiniler İstanbul’daki saray duvarlarını süslemiştir.
Nakkaşhane ve İznik atölyeleri
İznik çinisi ise İznik sınırları içinde üretilmiştir. Bu konu ile ilgili yazılmış tüm kaynaklarda da belirtildiği gibi İstanbul Topkapı Sarayında bulunan Nakkaşhaneye hizmet eden İznik çini ustaları çinilerini İznik te üretmişlerdir. Günümüzde de hala kazıları devam eden İznik çini fırınları kazısı da bunun doğruluğunu gösterir.
Araştırmalarla yeniden üretim
Sicil, 16. yüzyıl İznik çini sanatının yaklaşık 400 yıl aradan sonra araştırma ve deneylerle yeniden üretildiğini anlatır. Çini Vakfı, küçük sanat atölyeleri ve Uludağ Üniversitesinin geleneksel yöntemleri geliştirerek bu sürece katıldığını belirtir.
Saraydan koleksiyonlara
İznik çinileri İstanbul’daki saray duvarlarını süslemiştir. Sicil, ürünü yöredeki malzeme ve teknolojiyle ilişkilendirir; müzayedelerde diğer seramiklerden ayrı olarak İznik çinisi adıyla sunulduğunu belirtir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
137 tescil numaralı İznik Çinisi menşe adı olarak 30 Aralık 2009 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret koruması 27 Aralık 2004 tarihinden itibaren geçerlidir.
Coğrafi işaretin denetimi konu ile ilgili uzman kuruluşlarca yürütülecektir. Oluşturulan Denetim Komisyonunda; 1- İznik Çok Programlı Lise Müdürlüğünden bir temsilci 2- İznik Ticaret ve Sanayi Odasından bir temsilci bulunacaktır. Komisyon, ilçe genelinde kurulu bulunan çini üretim atölyelerinde coğrafi işaretin kullanımı bakımından ayda bir, Türkiye genelinde coğrafi işaretin taklit edilip edilmediğinin kontrolü amacı ile üç ayda bir denetim yapacaktır.
Denetim sonuçlarında numune alımı gerçekleştirilirse, bu numuneler analize tabi tutulacaktır. Şikâyet halinde ise, her zaman denetim yapılabilecektir. Coğrafi işaret markalama şeklinde kullanılacaktır.
UNESCO ile bağlantısı
Geleneksel Çini Sanatı: İznik Çinisinin sicilde tanımlanan el biçimlendirme ve sır altı bezeme pratiği, UNESCO’nun 2016 tarihli Geleneksel Çini Sanatı unsuru ile ilişkilidir. Ürünün kendisi için bağımsız UNESCO tescili değildir. Bağlantının kapsamı, yukarıda belirtilen UNESCO ilişkisiyle sınırlıdır.
