Coğrafi işaretli ürün · Kütahya
Kütahya ilinde beyaz seramik gövdenin motiflerle bezenip sırlanması ve yeniden pişirilmesiyle üretilir. Sır altı tekniği, canlı renkleri ve lale, karanfil gibi çiçek motifleriyle tanınır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Kütahya Çinisi nedir?
Kütahya Çinisi, kil, kaolin, kuvars, feldspat ve kalker gibi inorganik hammaddelerden elde edilen beyaz seramik gövdenin dekorlanıp sırla kaplanması ve ikinci kez pişirilmesiyle üretilen çinidir. Kullanım eşyası ve duvar karosu biçimlerinde yapılır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Ak çini ve motifler
Kütahya çinisi “ak çini” olarak anılır. Alüminesi %17’yi aşmayan kaolin, silis, kil ve kalsiyumla farklı reçetelerde gövde hazırlanır. Şeffaf camsı sır kuvars-soda karışımlı, kurşunlu veya borlu olabilir.
Sicil motif ile desen ilişkisini nota ile beste ilişkisine benzetir. Anonim motifler arasında lale, gül, karanfil, çiğdem, zambak ve sümbül bulunur; desenler bu motiflerle oluşturulur.
Dört desen ve üslup yaklaşımı
Sicil dört desen ve üslup yaklaşımı tanımlar. Naif anlayışta desen doğrudan forma aktarılır; özellikle karanfil ve lale motifleri helezoni dallarla bağlanır. Başlangıcı ve bitişi belirgin olmayan çok eksenli desenlerde çini renklerinin tümü kullanılabilir. İkinci yaklaşım, 16. yüzyılın anonim klasik çini desenlerini asıllarına bağlı kalarak uygulamaktır.
Üçüncü yaklaşım, klasik üslupta yeni desenler tasarlamaktır. Yeni form ve desen ilişkileri sanata zenginlik katar. Dördüncü yaklaşım, ustaların ve sanatçıların kendilerine özgü geliştirdikleri üslup ve anlayışlardır.
Usta yorumları ve ebru
Sicilde Sıtkı Usta’nın yorumları, Alopaşalı’nın turkuaz sırı öne çıkaran dekor ve form anlayışı, desenden önce rengi vurgulayan Milenium anlayışı ve ebru sanatının çiniye uygulanması örnek verilir. Bu yaklaşımlar Kütahya çinisinin kimliğine katılır. Geleneksel sanat cami, türbe, saray ve konakları süslemiştir.
Gövde ve camsı sır
Çini, kil, kaolin, kuvars, feldspat, kalker gibi inorganik maddelerin uygun oranlardaki karışımlarının öğütülmesi, susuzlandırılması, şekillendirilmesi ve uygun sıcaklıkta pişirilmesi ile elde edilen beyaz renkteki çini yarı mamulün dekorlandıktan sonra saydam veya renkli sır ile kaplanıp ikinci defa pişirilmesinden sonra elde edilen üründür.
Çini sırı, çini bünyenin yüzeyine kaplanan renkli, saydam, parlak veya donuk (mat), genellikle kuvars, feldspat, kalker, bor, kurşun gibi inorganik maddelerin uygun oranlarda karışımından oluşan, çeşitli pigment, renk veren oksit, veya spinellerle renklendirilebilen, sır altı renklendirme ve dekorlama teknikleri ile uygulanabilen, uygun sıcaklıkta pişirilen camsı tabakadır.
Renkler ve teknik özellikler
Beyaz gövde ve beyaz astar üzerine sır altı desen uygulanır. Renkler kırmızı, yeşil, turkuaz, kobalt mavisi, sarı ve mordur. Teknik özellikler kaynak yazımlarıyla aşağıdaki tabloda gösterilir.
Sicildeki teknik özellikler
Sicil belgesinin 2. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Nasıl üretilir?
Forma uygun çamur hazırlama
Duvar karoları kuru preslemeyle, tabaklar tornada alçı üzerine sıvamayla biçimlendirilir. Vazo ve biblo gibi dik formlar alçı kalıba dökümle veya tornada elle şekillendirilebilir. Üretim, bu yöntemlere uygun çamurun hazırlanmasıyla başlar.
Kuru presleme için hammaddeler uygun oranlarda karıştırılıp sulu öğütülür. Çamur püskürtmeli kurutucuda granül hâline getirilir; nemi %4–7 olur.
Döküm ve torna çamuru
Döküm çamurunda hammaddeler elektrolit ilavesiyle sulu olarak bilyalı değirmende öğütülür; kuru madde oranı %60–70 olur. Tornada şekillendirme için karıştırılıp sulu öğütülen çamur filtre preste susuzlandırılır.
Tornada kullanılacak %20–30 nemli çamur kekleri vakum presten geçirilerek havası alınır; sucuk biçimindeki çamur şekillendirmede kullanılır. Çamurun kimyasal bileşimi aşağıdaki kaynak tablosunda gösterilir.
Çini çamurunun kimyasal bileşimi
Sicil belgesinin 3. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu görüntüle · 6 kayıt
Sicil belgesinin 3. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Sicildeki değer |
|---|---|
| SiO₂ | %65–80 |
| Al₂O₃ | %13–17 |
| CaO | %2,5–3,5 |
| MgO | 1,0–1,5 |
| Na₂O | %1,5–2,5 |
| K₂O | %0,5–1,0 |
Pres, döküm ve tornada şekillendirme
Kuru preslemede %4–7 nemli granül çamur preslerde karo biçimine getirilir. Alçı kalıba dökümde çamur istenen et kalınlığını oluşturuncaya kadar bekletilir; fazlası boşaltılıp kalıpta kalan kısım kurutulur.
Kuruyarak kalıptan ayrılan yarı mamul çıkarılır. Tornada sucuk biçimindeki çamur, alçı kalıba sıvanarak veya çarkçı tornasında elle şekillendirilir. Ustanın becerisi görünümü, kaliteyi ve şekillendirme kaybını etkiler.
Fırında pişirme
Şekillendirme sonrası çiniler kamara fırınlarda 1050 ile 1100 °C arasındaki sıcaklıklarda 12–20 saat süre ile pişirilirler. Bunun sonunda bisküvi adı verilen çini yarı mamul elde edilir. Bu aşamadan sonra çiniye adeta bir kıyafetin giydirildiği dekorlama işlemi başlar. Bu aşama emek yoğun bir aşamadır. Desen, çini motif bilgisi ve hâkimiyetine sahip usta ve eğitimli eller tarafından hazırlanır.
Desen kâğıdına çoğaltılan motifin çizgileri iğneyle sık aralıklarla delinir. Delikli kâğıt üzerinden kömür tozlu torbacıkla desen bisküviye aktarılır. Ardından bütün konturlar fırçayla çizilir; bu işlem tahrir olarak adlandırılır.
Boyama işlemi
Tahrir konturlarının içi canlı çini renkleriyle boyanır. Boyalar sır, bünye, pigment ve renk veren oksitlerin uygun oranlarda karıştırılıp bilyalı seramik değirmende öğütülmesiyle hazırlanır. Dekorlu yüzey sırla kaplanarak sırlı pişirime alınır.
Çini Sırının Kimyasal Bileşimi
Sırın kimyasal bileşimi kaynak tablosunda gösterilir. Her üretim aşamasında çini ve dekorlama ustalarının becerisi gerekir. Kamara fırında sırlı pişirim 900–1000 °C’de 8–12 saat sürer.
Sicil belgesinin 3. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu görüntüle · 7 kayıt
Sicil belgesinin 3. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Sicildeki değer |
|---|---|
| SiO₂ | %30–35 |
| Al₂O₃ | %4,5–5,5 |
| PbO | %30–40 |
| CaO | %2,0–3,0 |
| MgO | %1,0–1,5 |
| Na₂O | %1,5–2,0 |
| B₂O₃ | %8–13 |
Pişirme işlemi sonunda çini, beyaz bünyesi, kendine özgün motifleri, canlı renkleri, parlak ve şeffaf sırrı ile ortaya çıkar. Dekorlama işleminin sır altı olması zamanla dekorun ve boyaların solması veya bozulmasını önler ve çiniler aynı güzellikleriyle yüzyıllar boyu yaşarlar.
Taş çini ve genel üretim anlatımı
Sicil, Kütahya’da taş çini adıyla üretilen farklı gövdede %80 kuvars ile kil ve sır karışımı bulunduğunu belirtir. Genel sır altı anlatımında döküm, pres veya plastik yöntemle şekillendirilen çamur kurutulur; yaklaşık 1.000 °C’de bisküvi pişirimi yapılır. Parşömen kâğıdına çizilip delinen desen kömür tozuyla forma aktarılır.
Genel anlatımdaki sır pişirimi
Sicilin genel çinicilik anlatımında, samur fırçayla çizilen konturların oksit pigmentlerle boyanıp sırlanmasından sonra yaklaşık 870–950 °C’de ikinci pişirim verilir. Bu genel anlatım, üretim metodundaki 900–1000 °C ve 8–12 saat tarifinden ayrı korunur; desen ve renk camlaşan sır altında kalır.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
Sicile göre sırında kurşun bulunan çini eşya sofra eşyası olarak kullanılamaz; dekoratif ve süs eşyası olarak kullanılabilir.
Yöreyle bağı nedir?
ÜRETİM ALANI: Kütahya ili Kuzeyinde Bursa, Bilecik, Doğusunda Eskişehir, Afyon, Batısında Manisa, Balıkesir ile Güneyinde Uşak illeri ile çevrilidir.
Sicil, Kütahya ilinde Merkez, Aslanapa, Altıntaş, Dumlupınar, Hisarcık, Çavdarhisar, Domaniç, Emet, Gediz, Şağhane, Pazarlar, Simav ve Tavşanlı olmak üzere 13 ilçe sayar. Şağhane adı belgedeki yazımıyla korunmuştur.
Kullanılacak olan Coğrafi işaret genel olarak tarif edilen bu sınırlar içerisinde ve Kütahya merkez ve tüm yerleşim yerlerinde üretim yapılacak olan üreticiler tarafından kullanılacaktır.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Çini adının ve geleneğin geçmişi
Sicil çini sanatının geçmişini yaklaşık bin yıl önceki Uygurlara bağlar. Tarihî belgelerde kullanılan kaşi adını ve 18. yüzyıl sonları ile 19. yüzyıl başlarından itibaren Çin işi anlamındaki çini adının yaygınlaşmasını anlatır. Tabak, vazo ve kâse gibi kullanım eşyasına evani, duvar kaplamalarına kaşi denildiğini belirtir.
Sicil çininin Anadolu’ya Selçuklularla geldiğini anlatır; Konya, Sivas, Kayseri, Malatya ve Erzurum’daki mimari örneklere değinir. Yapıya gereken çinilerin o yerde üretilip monte edildiğini, bu dönemde yerleşik bir merkez bulunmadığını belirtir. Mimari bezeme geleneğinin Selçuklulardan Osmanlılara geçerek geliştiğini aktarır.
Saray ve Kütahya atölyeleri
Fatih Sultan Mehmet dönemi denebilir ki çinide ilk yerleşik dönemdir. Çünkü sarayda 'Ehli Hiref Örgütü' (Sanatçılardan oluşan örgüt) kurulmuştur. Birçok sanat ve zanaat dalında ustalar yetişmiştir. Bunlardan biri çini mesleğini öğreten kaşibaşı, deseni öğreten nakkaşbaşı ve diğer sanat erbapları idi. Fatih döneminde Kütahya önemli çini üretim merkezlerindendir.
Kütahya zaman, zaman saray siparişlerini karşılamış, diğer zamanlarda piyasaya dönük çalışmalarla birçok camii, kilise ve havraların çinileri Kütahya'da imal edilerek bu eserler süslenmiştir. Tarihi süreç içinde Kütahya kesintisiz olarak Çini üretim merkezi olmuş, ancak çini üretilen diğer yerlerde üretimler durmuş ve yok olmuştur.
Üretimi canlandırma girişimleri
Sicil, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın 18. yüzyılda çiniciliği canlandırma girişimiyle Tekfur Sarayı’nda kısa süreli üretim yapıldığını ve burada Kütahyalı ustaların çalıştığının söylendiğini aktarır. İkinci Abdülhamit’in Yıldız Çini ve Porselen Fabrikasını kurdurmasını da bu girişimler arasında sayar.
Sicil, Yıldız’daki ustaların büyük bölümünün Kütahya’dan gittiğini ve yörede usta-çırak ilişkisinin sanatçı yetiştirdiğini anlatır. 13 Temmuz 1766 tarihli çini işkolu sözleşmesini dünyadaki ilk toplu iş sözleşmesi olarak niteler. Cumhuriyet döneminin başlangıcında çini üretiminin yalnız Kütahya’da sürdüğü ve ilin ders kitaplarında çinileriyle tanıtıldığı bilgilerini verir.
İhracat ve mesleki eğitim
İkinci Dünya savaşında uzak doğunun savaşta olması nedeniyle o zaman ihtiyaç duyulan bir takım çini fincan ve tabakların Kütahya'da üretilip ihraç edildiği bilinir. Milli Eğitim Bakanlığınca bu sanatın eğitim ve öğretimi Kütahya Fatih Lisesinde ilk defa eğitim ve öğretime alınmıştır. Sonra Milli Eğitim Bakanlığınca mesleki eğitim kapsamında ilk defa Kütahya Endüstri Meslek Lisesinde 1984 yılında eğitim ve öğretime başlamıştır.
Belgenin düzenlendiği dönemde Dumlupınar Üniversitesi, Endüstri Meslek Lisesi, Çıraklık Eğitim ve Halk Eğitimi merkezlerinde çini eğitimi verildiği belirtilir. Sicil çiniciliği yörede önemli bir istihdam kaynağı olarak tanımlar; çamur, sır, form ve dekor atölyeleriyle fırın ve makine üreten tesisleri birlikte anlatır. Geleneğin Kütahya’da yaklaşık altı asırlık geçmişini vurgular.
Bir mimari eserin yapımında taş, ahşap, atölyeleri yanında çini atölyesi de kurulur.
Mimari bezeme ve kültürel anlam
Osmanlı Çini Sanatında (SIRALTI) tekniği ile ölümsüz eserler meydana gelmiştir. Türk-İslam düşüncesinin gözler ve gönüllerde yaşamasına, içinde yaşadığı toplumları birleştirerek inanç dolu gönüllerin sükûn içinde bütünleşmesine ve toplumları ayakta tutan en önemli değer yargılarından biri olduğunu herkese inandırmıştır.
İşte Kütahya Çiniciliği bu özelliği ile sadece bir renk, bir çizgi ve bir motif sıralamasından çok, ölümsüzlüğü ile hem Kütahya içinde hem de Kütahya dışında sayısız mimari eserleri süslemiş ve günümüze kadar ulaşabilmiştir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Sicil gözenek büyüklüğünü “Min. %0,15 mm”, kurşun çözünürlüğü birimini “mgidm2” olarak yazar; tek çini boyutlarına birim koymaz. Çamur bileşiminde MgO satırında yüzde işareti yoktur. Bu kaynak yazımları tahminle düzeltilmemiş veya başka birime çevrilmemiştir.
Markalama, baskı veya kakma mühürle bisküvi ya da diğer şekillendirme aşamasında nemli çamura yapılır; işaret sır altında kalır. Coğrafi işaret üretici firma adı veya markasıyla birlikte kullanılır.
77 tescil numaralı Kütahya Çinisi mahreç işareti olarak 30.01.2006 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret koruması 25.04.2005 tarihinden itibaren geçerlidir.
Coğrafi işaretin denetimi konu ile ilgili uzman kuruluşlarca yürütülecektir. Oluşturulan Denetim Komisyonunda; 1- Kütahya Valiliği Kültür ve Turizm Müdürlüğünden bir temsilci, 2- Dumlupınar Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesinden bir temsilci, 3- Kütahya Belediye Başkanlığından bir temsilci, 4- Kütahya Ticaret ve Sanayi Odasından bir temsilci, 5- Çiniciler Esnaf Odasından bir temsilci bulunacaktır.
İl genelindeki çini atölyelerinde işaret kullanımı ayda bir, Türkiye genelinde taklit kontrolü üç ayda bir denetlenir. Alınan numuneler sanatsal açıdan ilgili kuruluşlarca; fiziksel ve kimyasal özellikler açısından Dumlupınar Üniversitesi Seramik Mühendisliği laboratuvarlarında incelenir.
