Coğrafi işaretli ürün · Aydın
Karacasu’ya özgü, kekik poleni ve aromasıyla ayırt edilen süzme çiçek balıdır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Dikmen Çiçek Balı / Dikmen Kekik Balı nedir?
Dikmen Çiçek Balı / Dikmen Kekik Balı, Karacasu’nun bitki örtüsündeki kekik ve diğer çiçekli bitkilerin nektarlarını arıların toplamasıyla üretilen bir çiçek balıdır. Ürün, tüketiciye süzme bal şeklinde sunulur.
Balın karakteristik duyusal yönü, bölgedeki farklı kekik türleriyle ilişkili kendine has kekik tadı ve aromasıdır. Ürünün iki adı, her yıl yapılan melissopalinolojik analizlerde belirlenen kekik poleni oranına göre kullanılır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Kekik ve geven poleni bileşimi
Balda farklı Thymus türlerinin polenleri ile geven (Astragalus spp.) poleni bulunabilir; kekik poleni yanında geven poleninin mevcudiyeti melissopalinolojik analizlerde öne çıkan özelliklerdendir. Bölgenin bitki örtüsünde kekik, geven, çam ve ardıç ormanları yer alır.
Polen oranına göre ürün adı
Bal Tebliği’nde, polen temsiliyeti düşük unifloral türlerin botanik kaynak adıyla anılabilmesi için en az %10 polen oranı aranır. Kekik poleni oranı %10 ve üzerindeki ballar, yapılan melissopalinolojik analizlere göre Dikmen Kekik Balı olarak son tüketiciye arz edilir. Kekik poleni oranı %3 ile %10’a kadar olan ballar ise Dikmen Çiçek Balı olarak sunulur.
Renk, koku ve akışkan yapı
Bal, koyu sarı ile kahverengi arasında değişebilen renkte; kendine özgü kekik kokulu, tatlı, kıvamlı ve akışkan yapıdadır. Kekik kokusu ve aromasının yoğunluğu, arıların konaklatıldığı alan, yıl, kekik hasadı ve bal hasadı dönemlerine göre değişebilir.
Fiziksel ve kimyasal ölçütler
Sicilde nem için en fazla %20, prolin için en az 500 mg/kg, diastaz sayısı için en az 8 ve pH için 3,5–5 aralığı belirlenmiştir. Serbest asitlik en fazla 50 meq/kg, toplam fenolik madde en az 300 mg GAE/kg, elektrik iletkenliği en fazla 0,8 mS/cm ve hidroksimetilfurfural en fazla 40 mg/kg olmalıdır. Fruktoz ve glukoz toplamı en az 60 g/100 g; fruktoz/glukoz oranı kekik poleni %10 ve üzerindeki ballarda 1–1,65, kekik poleni %3 ile %10’a kadar olan ballarda 0,9–1,4 olarak tanımlanır. Bal protein ve bal delta C13 değerleri arasındaki fark -1,0 veya daha pozitif, hesaplanan C4 şekerleri oranı ise en fazla %7’dir.
Üretim nasıl yapılır?
Kışlatma ve dönemsel besleme
Arıcılar kışlatmayı genellikle evler içinde oluşturdukları kapalı alanlarda yapar; bu alanların serin, kışa uygun ve nem ile sıcaklık yönünden iyi yalıtılmış olmasına özen gösterilir. Bal hasadında kovanların alt kısmında arıların kış beslenmesi için yeterli miktarda bölge florasından elde edilmiş bal bırakılır; başka yöre balıyla besleme yapılmaz. Hasattan sonra eylül ve ekim aylarında, hava koşullarına bağlı olarak kovan önüne yayvan kaplarda 1/1 oranında sulandırılmış bal veya 2/1 şeker/su oranındaki sakaroz şurubu eklenir; şurupla besleme genellikle akşamüzeri yapılır. İlkbaharda olumsuz hava şartları, uzayan kış veya nektarın geç oluşması nedeniyle kışlık bal ve polen biterse, şeker/su oranı 1/2 ya da 1/1 olan şurup ile besleme yapılabilir.
İlkbahar bakımı ve konaklama
Bahar faaliyetleri mart sonu ile nisan başında başlar; arı ve kovan kontrollerinde besin durumu, ana arı ve yumurtlama, işçi arı sayısı ile hastalık durumu incelenir, dip tahtalarının bakımı ve temizliği yapılır. Kışlatılan arılar genellikle nisan ayında yaylalara çıkarılır ve kovanlar özellikle kekiğin bol olduğu alanlarda konaklatılır. Konaklama yeri seçilirken çevre koşulları ve kovanlar arası mesafeler dikkate alınır; arıcılar ikinci hasadın yapıldığı ekim sonuna kadar bu alanlarda kalır ve nektar toplamaya başlayan arılara ilave besleme yapmaz.
Bal akımı ve zararlı mücadelesi
Arılar polen ve nektar toplamaya başladığında kimyasal veya ilaç uygulanmaz; kovan önüne günlük temiz içme suyu konur ve ballıklara steril balmumu çerçeveleri yerleştirilir. Varroa mücadelesi, ilkbahar bakımından sonra ve bal hasadından sonra olmak üzere yılda iki dönemde yapılır; bu mücadelede mevzuata uygun ruhsatlı ilaçlar prospektüslerine uyularak kullanılır.
Süzme ve dinlendirme
Petek ballar, loş, serin ve iyi havalandırılan sağım ünitesinde ısıtma uygulanmadan soğuk santrifüjle süzülür. Süzülen bal, gıda ile temasa uygun 100–200 litrelik krom kaplarda biriktirilir ve büyük partiküller ile kabarcıkların çökmesi için yaklaşık 3 gün dinlendirilir.
Ambalajlama ve muhafaza
Dinlendirilmiş bal, birlik tarafından belirlenen gıda ile temasa uygun ambalajlara doldurulur; polen analizleri ve Bal Tebliği’ne uygun ürünler ilgili mevzuata uygun etiket bilgileriyle etiketlenir. Ürün, dolum noktasından tüketiciye ulaşıncaya kadar temiz, kuru, kokulardan uzak, doğrudan güneş ışığı almayan ve 25°C’yi aşmayan yerlerde muhafaza edilir.
Hasat ve sağım nasıl yapılır?
İki hasat dönemi
Bal hasadı yılda iki kez, ilk olarak ağustos sonunda ve ikinci olarak ekim sonunda yapılır. Hasat dönemi, yılın koşullarına, nektar akışına ve kekik hasadına bağlı olarak 15 gün daha kısalabilir.
Ballıktan sağım odasına
Çerçeveler tamamen veya 2/3 oranında sırlandıktan sonra hasada alınır; bal kovanın ballık bölümünden toplanır ve kuluçkalık bölümünden hasat yapılmaz. Kovanlardan alınan ballar, arı işletmesindeki arı kışlatma ve bal sağım odasına taşınır.
Üretim ve muhafaza dönemleri
İlkbahardan sonbahara üretim döngüsü
Bahar çalışmaları mart sonu ile nisan başında başlar; arılar genellikle nisan ayında yaylalara çıkarılır ve ikinci hasadın yapıldığı ekim sonuna kadar konaklama alanlarında kalır. Yıl içindeki iki bal hasadı ağustos sonu ve ekim sonundadır.
Doldurulmuş balın muhafazası
Paketleme veya dolumdan tüketiciye ulaştırılmasına kadar bal, doğrudan güneş almayan ve 25°C’nin üstüne çıkmayan koşullarda saklanır.
Karacasu ile bağı nedir?
Karacasu florasının etkisi
Ürünün coğrafi sınırı Aydın ili Karacasu ilçesidir; bal bu sınırdaki kekik, geven, çam, ardıç ve diğer çiçekli bitkilerin oluşturduğu floradan kaynaklanır. Karacasu florasındaki kekik türleri, maki alanlarından Babadağ etekleri ve Karacasu-Gökbel yaylasındaki kalkerli kayalık ve yüksek dağ stepi alanlarına uzanan farklı yetişme ortamlarında çiçeklenir.
Yerel arıcılık ve arı popülasyonu
Coğrafi sınır içinde Anadolu arısı (Apis mellifera anatoliaca) ile Muğla arısı olarak da bilinen Ege ekotipi yayılış gösterir ve bu iki arı zaman içinde bölgede karışmıştır. Bölgede arıcılık sabit arıcılık şeklinde yürütülür; çevre köylerden gelen sabit arıcılık yapan üreticiler de bal üretimi için belirlenen coğrafi sınırda faaliyet gösterir.
Coğrafi sınırda yürütülen işlemler
Sabit arıcılık, hasat sonrası balın işletmedeki sağım odasına taşınması ve ısıtmasız santrifüjle süzme işlemi, coğrafi sınırdaki üretim düzeninin parçalarıdır. Üreticiler, bölgesel alışkanlıklar ile bilgi ve pratik uygulamaları kuşaktan kuşağa aktararak sürdürür.
Arıcılık kültürü ve tarihsel süreklilik
Dikmen ile özdeşleşen arıcılık
Ürün, Dikmen ve Yeniköy mahallelerini de kapsayan alanda arıcılık faaliyetleriyle eski adı Dikmen Köyü olan yerleşimle özdeşleşmiştir. Osmanlı tapu tahrir defterleri ile 1845–1846 tarihli temettuat defterlerinde Dikmen Köyü ve çevresindeki köylerdeki kovan sayıları, bölgede geçmişten gelen ve hâlen sürdürülen arıcılık faaliyetlerine işaret eder.
Bal festivalleri
Dikmen Köyü’nde 1970’li yıllarda iki büyük bal festivali düzenlenmiş ve bölge arıcılarının yarıştığı bu etkinliklerde dereceye giren ballar ödüllendirilmiştir. İki kez gerçekleştirilen festival, imkânsızlıklar nedeniyle sonraki yıllarda geleneksel hâle getirilememiştir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil ve işaret kullanımı
Dikmen Çiçek Balı / Dikmen Kekik Balı, menşe adı olarak 21 Aralık 2020 tarihinde 635 numarayla tescil edilmiştir. Ürünün ambalajında, polen oranına uygun ürün logosu ile menşe adı amblemi yer alır; ambalaj üzerinde kullanım mümkün değilse bu işaretler işletmede kolayca görülebilecek biçimde bulundurulur.
Denetim yapısı ve izlenebilirlik
Denetim, Yeniköy-Dikmen Balkoop Tarımsal Kalkınma Kooperatifi koordinasyonunda, kooperatif ile Karacasu Kaymakamlığı Karacasu İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünün katılımıyla en az üç kişiden oluşan denetim mercii tarafından yürütülür. Üretici arıcılar ve pazarlamada faaliyet gösteren gıda işletmecileri kooperatif tarafından liste hâlinde kaydedilir; yerinde kontrollerde kovan sayısı, konaklama noktasının uygunluğu ve flora yapısı kayıt altına alınır. Üreticiler her yıl nisan ayında arılık yerleri ve koloni sayıları gibi bilgileri kooperatife bildirir; bu kayıtlar izlenebilirlik için düzenli biçimde tutulur.
Kontrol kapsamı ve denetim sıklığı
Denetimde üretim metoduna, arılıkların bildirilen alanlarda bulunmasına, hasat dönemi işlemlerine ve coğrafi işaretin kullanım biçimine uygunluk kontrol edilir; gerekli görülürse ilgili analizler için bal numunesi alınabilir. Denetim ve istenebilecek analiz masrafları üreticilerce karşılanabilir; uygunsuzluklar ve alınması gereken tedbirler denetlenen kişi, kurum veya kuruluşa bildirilir. Denetimler yılda en az 1 kez yapılır, şikâyet veya gereklilik hâlinde ek denetim uygulanabilir ve denetim raporları her yıl Türk Patent ve Marka Kurumuna gönderilir.
Tescil ettirenin ve denetim merciinin rolleri
Denetim mercii, denetim sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da uzman gerçek veya tüzel kişilerden faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, coğrafi işarete ilişkin hakların korunmasındaki hukuki süreçleri yürütür.